Uzasadnienie
Wyrokiem z 21 marca 2016 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. C. na decyzję Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia [...] listopada 2015 r. w przedmiocie odmowy wyrażenia zgody na leczenie poza granicami kraju, uchylił zaskarżoną decyzję oraz zasądził od Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia na rzecz skarżącego A. C. kwotę 457 złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania.
Z uzasadnienia wyroku wynika, że Sąd I instancji za podstawę rozstrzygnięcia przyjął następujące ustalenia:
Decyzją z dnia [...] listopada 2015 r. Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia na odstawie art. 102 ust. 5 pkt 24 oraz art. 42j ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j.: Dz. U. z 2015 r. poz. 581 ze zm., dalej: "ustawa o świadczeniach"), § 6 ust. 8 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 4 listopada 2014 r. w sprawie wydawania zgody na uzyskanie świadczeń opieki zdrowotnej poza granicami kraju oraz pokrycie kosztów transportu (Dz. U. z 2014 r. poz. 1551), a także art. 104 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267, dalej "k.p.a."), odmówił A. C. wyrażenia zgody na leczenie poza granicami kraju.
W motywach decyzji organ podał, że wprawdzie u pacjenta zdiagnozowano [...], niemniej jednak w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające przeprowadzenie leczenia zagranicznego. Przeprowadzenie leczenia [...] z zastosowaniem [...] w A., [...], nie jest możliwe z uwagi na niezaliczenie wnioskowanej terapii do świadczeń gwarantowanych oraz brak niezbędności udzielenia leczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia wnioskującego.
A. C. wniósł skargę na ta decyzję.
Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., obecnie t.j.: Dz. U. z 2017 r. poz.1369 ze zm., dalej: "p.p.s.a.").
Odwołując się do art. 42j ust. 1ustawy o świadczeniach Sąd I instancji wskazał, że leczenie poza granicami kraju jest możliwe, jeżeli należy do świadczeń gwarantowanych oraz jest niezbędne w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia wnioskodawcy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wywodził, że w rozpoznawanej sprawie Prezes NFZ odmówił skarżącemu zgody na leczenie [...] z zastosowaniem [...] w A., [...], podając, że wnioskowana terapia nie została zaliczona do świadczeń gwarantowanych oraz brak jest niezbędności udzielenia leczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia wnioskującego.
Sąd I instancji wskazał, że z akt sprawy wynika, że schorzenie to - zdaniem prof. dr hab. M. D., specjalisty dermatologa i wenerologa z Oddziału Klinicznego Dermatologii Szpitala [...], konsultanta wojewódzkiego w dziedzinie dermatologii i wenerologii dla Województwa [...], i dr hab. A. D. oraz konsultanta krajowego w dziedzinie dermatologii i wenerologii dr hab. J. M. - jest na tyle poważne, że wymaga natychmiastowej pomocy w postaci leczenia zagranicznego. Co więcej, jak wynika z części I załącznika do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 20133 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia szpitalnego (Dz. U. z 2013 r. poz. 1520 ze zm.), świadczeniem gwarantowanym jest terapia klasyfikowana jako ICD-9:00.181: Terapia przeciwciałami monoklonalnymi.
W ocenie Sądu I instancji w związku z tym, że leczenie zagraniczne skarżącego miałoby obejmować podawanie [...], który jest monoklonalnym przeciwciałem (anty CD20), to terapia tą substancją czynną powinna mieścić się w koszyku świadczeń finansowanych ze środków publicznych (należących do świadczeń gwarantowanych).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że ten kierunek wykładni potwierdza także praktyka orzecznicza Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w wyroku z dnia 5 października 2010 r. o sygn. akt C-173/09 uznał, że jeżeli katalog świadczeń gwarantowanych jest sformułowany dość szeroko, a tak jest w niniejszej sprawie (ICD-9:00.181: Terapia przeciwciałami monoklonalnymi), to mieszczą się w nim wszystkie sposoby leczenia danej jednostki chorobowej. Skoro więc leczenie zagraniczne skarżącego obejmowałoby podawanie [...], który jest monoklonalnym przeciwciałem (anty CD20), to terapia ta może być uznana za jeden ze sposobów leczenia tej jednostki chorobowej, co z kolei powinno świadczyć o spełnieniu przesłanki leczenia należącego do świadczeń gwarantowanych.
Sąd I instancji podniósł, że Prezes NFZ, powołując się na brak spełnienia przesłanki niezbędności leczenia zagranicznego, odwołuje się do oceny Charakterystyki Produktu Leczniczego [...], zawierającego [...], który miałby mieć zastosowanie w terapii skarżącego. Zdaniem organu, z dokumentu tego wynika, że brak jest wskazań do zastosowania [...] w przypadku zdiagnozowanego u skarżącego schorzenia, a to dlatego, że stosowanie ww. leku, poza wskazaniami rejestracyjnymi, jest terapią eksperymentalną.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił jednak, że powołane w zaskarżonej decyzji opinie zarówno konsultanta wojewódzkiego, jak i krajowego w dziedzinie dermatologii oraz wenerologii wskazują, że leczenie zagraniczne w sytuacji skarżącego jest jedyną formą pomocy, która może zapobiec nie tylko pogorszeniu jego stanu zdrowia, ale przede wszystkim śmierci pacjenta. Stanowisko konsultantów wyraża aktualny stan wiedzy medycznej, a tym samym stanowi standard postępowania, co powinno przemawiać za przyjęciem, że w sprawie spełniona jest przesłanka niezbędności udzielenia świadczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia skarżącego.
W ocenie Sądu I instancji charakterystykę Produktu Leczniczego należy interpretować jedynie jako bazę, ponieważ dopiero praktyka kliniczna związana z przyjmowaniem produktu leczniczego przez dużą populację chorych wskazuje, jakie efekty terapeutyczne przynosi lek. Dlatego to właśnie ta praktyka - prezentowana w rekomendacjach towarzystw naukowych - tworzy wzorzec działania, nie zaś sama treść Charakterystyki Produktu Leczniczego. W ocenie Sądu I instancji istotne przy tym jest, że schorzenie, na które cierpi skarżący, należy do chorób rzadkich, dlatego leki stosowane w takich wskazaniach rejestrowane są rzadziej ze względu na wysokie koszty.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że obowiązkiem organu ponownie rozpoznającego sprawę będzie zastosowanie się do stanowiska wyrażonego w uzasadnieniu wyroku.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Prezes Narodowego Funduszu Zdrowia, zaskarżając go w całości i żądając jego uchylenia i oddalenia skargi, ewentualnie przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasadzenia na rzecz organu kosztów postępowania.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:
- 1. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 42j ust. 1 w związku z art. 31d ustawy o świadczeniach - załącznika nr I do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2013 r., w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia szpitalnego (Dz. U. poz. 1520) oraz § 6 ust. 8 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 4 listopada 2014 r. w sprawie wydania zgody na uzyskanie świadczeń opieki zdrowotnej poza granicami kraju oraz pokrycie kosztów (Dz.U. z 2014 r. poz.1551), polegające na tym, że organ wydając zaskarżoną decyzję nie oparł się na obowiązujących ww. przepisów zgodnie z ich treścią, nie dokonał analizy dowodów w zakresie możliwości ich zastosowania;
- - art. 23 ust. 2 ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne (Dz. U. z 2008 r. Nr 45, poz. 271 z późn. zm.) poprzez błędne przyjęcie przez Sąd, iż Charakterystyka Produktu Leczniczego tworzy wzorzec działania leczniczego.
- 2. Naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o którym mowa w art. 174 pkt 2 p.p.s.a., polegające na naruszeniu art. 141 § 4 w zw. z art. 153 p.p.s.a. poprzez sformułowanie w uzasadnieniu okoliczności nie znajdujących poparcia w materiale dowodowym, jak również braku odniesienia się do istotnych okoliczności sprawy, wykluczających wykładnię realizowaną przez Sąd.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie przytoczonych zarzutów.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. C. wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te wyznaczone są wskazanymi w niej podstawami, którymi - zgodnie z art. 174 p.p.s.a. - może być:
- 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- 2) naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Zgodnie z art. 176 § 1 pkt 2) p.p.s.a. skarga kasacyjna powinna zawierać przytoczenie podstaw kasacyjnych oraz ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych to wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w ocenie skarżącego zostały naruszone przez Sąd I instancji i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało niewłaściwe zastosowanie lub błędna wykładnia prawa materialnego, bądź wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez Sąd I instancji. Konieczne jest przy tym wskazanie konkretnych przepisów naruszonych przez Sąd, z podaniem numeru artykułu, paragrafu, ustępu, punktu.
Związanie Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej polega na tym, że jest on władny badać naruszenie jedynie tych przepisów, które zostały wyraźnie wskazane przez stronę skarżącą. Ze względu na ograniczenia wynikające ze wskazanych regulacji prawnych, Naczelny Sąd Administracyjny nie może we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, uściślać ich ani w inny sposób korygować.
Uzasadnienie podstaw kasacyjnych powinno szczegółowo określać, do jakiego, zdaniem skarżącego, naruszenia przepisów prawa doszło w postępowaniu przed Sądem I instancji i na czym to naruszenie polegało, a w przypadku zarzucania uchybień przepisom procesowym należy dodatkowo wykazać, że to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie prawa materialnego może nastąpić przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia to mylne zrozumienie treści przepisu. Naruszenie prawa przez niewłaściwe zastosowanie to wadliwe uznanie, że ustalony w sprawie stan faktyczny odpowiada hipotezie określonej normy prawnej (tzw. błąd subsumcji). Podkreślenia wymaga, że sformułowanie zarzutu błędnej wykładni przepisu prawa materialnego zawsze powinno łączyć się z wykazaniem, na czym polegało wadliwe odczytanie przez sąd pierwszej instancji znaczenia treści przepisu, a następnie konieczne jest podanie właściwego, zdaniem skarżącego, rozumienia naruszonego przepisu.
Mimo że przepisy ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie określają warunków formalnych, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie skargi kasacyjnej, to należy przyjąć, że ma ono za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionej podstawy, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonej podstawy kasacyjnej (por. wyroki NSA: z 5 sierpnia 2004 r. sygn. akt FSK 299/04 z glosą A. Skoczylasa OSP 2005, nr 3, poz. 36; z 9 marca 2005 r. sygn. akt GSK 1423/04; z 10 maja 2005 r. sygn. akt FSK 1657/04; z 12 października 2005 r. sygn. akt I FSK 155/05; z 23 maja 2006 r. sygn. akt II GSK 18/06; z 4 października 2006 r. sygn. akt I OSK 459/06 – dostępne na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
Wobec związania Naczelnego Sądu Administracyjnego granicami skargi kasacyjnej, prawidłowe (tzn. jasne i nie budzące wątpliwości) sformułowanie zarzutów kasacyjnych jest warunkiem niezbędnym dla uznania, że zarzut jest usprawiedliwiony.
Poczynienie powyższych uwag o charakterze ogólnym było konieczne ze względu na sposób w jaki została zredagowana skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie. Skarga ta nie w pełni spełnia bowiem przytoczone wyżej wymogi formalne.
Po pierwsze wskazać należy, że w rozpatrywanej skardze kasacyjnej brak powiązania zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego z naruszeniem przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jak również brak ich odniesienia do postępowania przed Sądem I instancji w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Stanowi to wadę formalną skargi kasacyjnej, jednak daje podstawę do wypowiedzi Sądu II instancji, ze względu na treść uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 (ONSAiWSA nr 1/2010, poz. 1), zgodnie z którą - niepowołanie w skardze kasacyjnej wprost przepisu naruszonego przez Sąd I instancji w powiązaniu z przepisami stosowanymi przez organy, pomimo że jest wadą formalną, również pozwala orzec w postępowaniu kasacyjnym, co do poprawności skarżonego wyroku.
W pierwszej kolejności należy odnieść się do najdalej idącego zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a, który został powiązany z naruszeniem art.153 p.p.s.a. Art. 141 § 4 p.p.s.a. określa podstawowe elementy konstrukcyjne, które musi zawierać prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku sądu administracyjnego, tj. zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a jeżeli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania.
Zatem naruszenie tego przepisu może mieć miejsce wtedy, gdy uzasadnienie nie zawiera tych elementów, a także wówczas, gdy uzasadnienie nie zawiera stanowiska odnośnie do przyjętego stanu faktycznego, a także gdy zaskarżony wyrok nie poddaje się kontroli instancyjnej z powodu wadliwości sporządzonego uzasadnienia (uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 lutego 20110 r. sygn. akt II FPS 8/09). Zarzutu tego nie można natomiast łączyć z ocenami i stanowiskiem, jakie prezentuje Sąd I instancji uzasadniając swoje rozstrzygnięcie, a do tego właśnie zmierza uzasadnienie omawianego zarzutu. Zawarty w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wywód w sposób jasny przedstawia stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie dotyczące stwierdzonego naruszenia przepisów prawa materialnego. Niezgoda strony wnoszącej skargę kasacyjną na ocenę prawną Sądu I instancji wyrażoną w wyroku nie umożliwia jego skutecznego zakwestionowania z perspektywy naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd I instancji wypowiedział się też co do dalszego postępowania, wskazując, że obowiązkiem organu ponownie rozpoznającego sprawę będzie zastosowanie się do stanowiska zaprezentowanego w uzasadnieniu wyroku.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że uzasadnienie wyroku poddanego niniejszej kontroli sądu kasacyjnego spełnia wymagania przepisu art. 141 § 4 p.p.s.a., zatem podniesiony zarzut należało uznać za niezasadny.
Pozbawione racjonalnych podstaw jest też powiązanie zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. z art. 153 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Wydana w sprawie decyzja Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia nie była poprzedzona wcześniejszym rozstrzygnięciem Sądu, zatem nie była oceniana z perspektywy art.153 p.p.s.a.
Odnosząc się do postawionych w skardze kasacyjnej zarzutów naruszenia prawa materialnego wskazać należy, że zgodnie z art. 42j ust. 1 ustawy o świadczeniach Prezes Funduszu może na wniosek wnioskodawcy, jego przedstawiciela ustawowego, małżonka, krewnego lub powinowatego do drugiego stopnia w linii prostej, osoby pozostającej we wspólnym pożyciu lub osoby upoważnionej przez wnioskodawcę, w drodze decyzji administracyjnej, skierować wnioskodawcę do przeprowadzenia poza granicami kraju leczenia lub badań diagnostycznych, należących do świadczeń gwarantowanych, których aktualnie nie wykonuje się w kraju, kierując się niezbędnością udzielenia takiego świadczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia wnioskodawcy.
Zgodnie z treścią tego przepisu przesłankami skierowania do przeprowadzenia leczenia poza granicami kraju są: ustalenie, że świadczenie objęte wnioskiem jest świadczeniem gwarantowanym, ustalenie braku możliwości wykonania tego świadczenia w kraju oraz ustalenie niezbędności udzielania takiego świadczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia wnioskodawcy.
W art. 31d ustawy o świadczeniach upoważniono Ministra właściwego do spraw zdrowia do określenia w drodze rozporządzenia wykazów świadczeń gwarantowanych.
W załączniku nr 1 do rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu leczenia szpitalnego (Dz.U.2013.1520 ze zm.) w wykazie świadczeń gwarantowanych w pozycji - I. Świadczenia scharakteryzowane procedurami medycznymi o kodzie ICD-9 00.181 zamieszczono terapię przeciwciałami monoklonalnymi. Natomiast w pozycji - II. Świadczenia scharakteryzowane rozpoznaniami o kodzie [...] zamieszczono [...].
Na gruncie niniejszej sprawy organ nie kwestionował, że objęte wnioskiem leczenie [...] jest leczeniem przeciwciałem monoklonalnym.
W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji naruszenie art. 42j ust.1 ustawy o świadczeniach w powiązaniu z art. 23 ust. 2 ustawy Prawo farmaceutyczne poprzez błędne przyjęcie przez Sąd, iż Charakterystyka Produktu Leczniczego tworzy wzorzec działania leczniczego.
Art. 23 ustawy Prawo farmaceutyczne w ustępie 1 określa dane, które muszą być uwzględnione w pozwoleniu na dopuszczenie do obrotu. Ustęp 2 tego artykułu stanowi, że wydanie pozwolenia jest równoznaczne z zatwierdzeniem Charakterystyki Produktu Leczniczego, ulotki oraz opakowań produktu leczniczego, w tym jego oznakowania, wymagań jakościowych i metod badań jakościowych produktu leczniczego oraz wymogów jakościowych dotyczących ich opakowań.
Wbrew zarzutowi skargi kasacyjnej Sąd I instancji nie stawał na stanowisku, że Charakterystyka Produktu Leczniczego tworzy wzorzec działania leczniczego. Przeciwnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał na znajdujące się w aktach administracyjnych opinie konsultanta wojewódzkiego i konsultanta krajowego w dziedzinie dermatologii oraz wenerologii, z których wynika, że leczenie [...] w sytuacji skarżącego jest jedyną formą pomocy, która może zapobiec nie tylko pogorszeniu jego stanu zdrowia, ale przede wszystkim śmierci pacjenta oraz na brak warunków w Polsce do przeprowadzenia terapii [...].
Sąd I instancji podnosił, że opinie te wyrażają aktualny stan wiedzy medycznej, a tym samym stanowią standard postępowania, co powinno przemawiać za przyjęciem, że w sprawie spełniona jest przesłanka niezbędności udzielenia świadczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia skarżącego.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko Sądu I instancji jest prawidłowe. Skoro w sprawie wystąpiły przesłanki skierowania do przeprowadzenia leczenia poza granicami kraju, o których mowa w art. 42j ust. 1 ustawy o świadczeniach, a mianowicie ustalono, że objęte wnioskiem świadczenie jest świadczeniem gwarantowanym, ustalono brak możliwości wykonania tego świadczenia w Polsce oraz ustalono niezbędność udzielania świadczenia w celu ratowania życia lub poprawy stanu zdrowia wnioskodawcy, to Sąd I instancji zasadnie stwierdził naruszenie tego przepisu, które miało wpływ na wynik sprawy.
Podsumowując stwierdzić należy, że dokonana przez Sąd I instancji kontrola działalności administracji publicznej była prawidłowa, a podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty ocenić należało jako pozbawione usprawiedliwionych podstaw.
Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
O kosztach postępowania kasacyjnego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 204 pkt 2) w zw. § 14 ust. 1 pkt 2) lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804 ze zm.) w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1667).