Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 21 grudnia 2004 r. sygn. akt VI SA/Wa 108/04, po rozpoznaniu sprawy ze skargi A. S. o wznowienie postępowania w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 kwietnia 2000 r. oddalającym skargę na uchwałę Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 17 grudnia 1999 r. w przedmiocie odmowy wpisu na listę aplikantów radcowskich – wznowił postępowanie sądowoadministracyjne, uchylił zaskarżoną uchwałę oraz utrzymaną nią w mocy uchwałę Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w Szczecinie z dnia 9 lipca 2002 r.
W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, iż z dniem 4 marca 2004 r. przepis art. 60 pkt 8b ustawy o radcach prawnych został uznany za niezgodny z art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego wydanym w sprawie P 21/02 z dnia 18 lutego 2004 r. (Dz.U. Nr 34, poz. 303) przez to, że dopuszczał - co do osób nie będących jeszcze członkami korporacji samorządowej radców prawnych – możliwość ograniczania tych osób w korzystaniu z konstytucyjnej wolności wyboru zawodu bez ustawowego określenia przesłanek i zakresu ograniczania.
W oparciu o szczegółową analizę powyższego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sąd stwierdził, że uchwały korporacji zawodowych wydane na podstawie art. 60 pkt 8b ustawy o radcach prawnych nie zmieniają swojej natury prawnej aktów o charakterze wewnętrznym, nie posiadają przymiotu powszechnego obowiązywania, wydane o przepis naruszający granice upoważnienia ustawowego pozostają w sprzeczności z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, a w zakresie w jakim odnoszą się do osób nie będących członkami korporacji zawodowej radców prawnych, są niezgodne z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP.
Sąd uznał, iż podstawę wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego stanowi naruszenie prawa stwierdzone wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego (art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).
Krajowa Rada Radców Prawnych, reprezentowana przez radcę prawnego W. L., wniosła od powyższego wyroku WSA w Warszawie skargę kasacyjną, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, tj.: art. 272 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zwanej dalej: p.p.s.a., przez uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w braku zaistnienia ustawowej podstawy wznowienia postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy.
Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż wystąpienie ustawowej podstawy do wznowienia postępowania jest uzależnione od łącznego zaistnienia dwóch przesłanek:
- 1) Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją RP, umową międzynarodową lub z ustawą oraz
- 2) na podstawie aktu normatywnego uznanego za niezgodny wydane zostało orzeczenie sądu.
Według skarżącej w niniejszej sprawie nie zaistniała druga przesłanka dla wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego.
Skarżąca wskazuje, że przepis art. 272 § 1 p.p.s.a. mówi o orzeczeniu sądu administracyjnego (nie zaś organu administracji publicznej) z uwypukleniem elementu jakim jest jego podstawa. To ona musi być uznana za niezgodną z Konstytucją. Jej zdaniem instytucja wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego ma wymiar wyłącznie subsydiarny. Jej stosowanie dopuszczalne jest tylko wówczas, gdy Trybunał Konstytucyjny uznał za niekonstytucyjny przepis prawa procesowego sądowoadministracyjnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Od 1 stycznia 2004 r. w Polsce obowiązuje nowy model sądownictwa administracyjnego – dwuinstancyjne sądownictwo administracyjne. Z tym dniem utraciła moc ustawa z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.).
Postępowanie przed sądami administracyjnymi uregulowane jest w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270) (dalej p.p.s.a.).
Dwuszczeblowa struktura sądów administracyjnych obejmuje wojewódzkie sądy administracyjne jako sądy pierwszej instancji oraz Naczelny Sąd Administracyjny jako sąd drugiej instancji. Kompetencje Naczelnego Sądu Administracyjnego zostały określone w art. 15 p.p.s.a. Do kompetencji tych należy m.in. rozpoznawanie skarg kasacyjnych wnoszonych od wyroków i postanowień kończących postępowanie w sprawie – wydawanych przez sądy wojewódzkie, a także zażaleń wnoszonych na inne postanowienia tych sądów. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny ma kompetencję merytoryczną – reformacyjną, w przypadku gdy skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego podlegała odrzuceniu albo gdy istniały podstawy do umorzenia postępowania (art. 189 p.p.s.a.).
Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił, że b. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2000 r. sygn. akt II SA 189/00 oddalił skargę A. S. na uchwałę Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 17 grudnia 1999 r. Nr [...] odmawiającą wpisu na listę aplikantów radcowskich.
Powołując się na art. 4011 k.p.c. w związku z art. 190 ust. 4 Konstytucji RP A. S. wniosła do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę o wznowienie postępowania zakończonego ww. wyrokiem, żądając zmiany tego wyroku i uchylenia uchwały Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 17 grudnia 1999 r. Nr [...]. W uzasadnieniu skargi podniosła, iż wyrokiem z dnia 18 lutego 2004 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że zasady naboru na aplikację radcowską uregulowane wewnętrznymi przepisami korporacyjnymi są niezgodne z Konstytucją, jako że korporacje nie mogą same kształtować kryteriów i wymogów jakie powinni spełniać kandydaci na aplikantów.
Z art. 190 Konstytucji RP wynika, że:
- - Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (ust. 1).
- - Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony (ust. 2 zdanie 1).
- - Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał Konstytucyjny może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego (ust. 3 zdanie 1).
- - Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne orzeczenie sądowe, ostateczna decyzja lub rozstrzygnięcie w innych sprawach, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania (ust. 4).
Cytowana wyżej ustawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w Dziale VII pt. Wznowienie postępowania – zawiera przepisy, które w sposób całościowy regulują to postępowanie, bez potrzeby odpowiedniego stosowania przepisów kodeksu postępowania cywilnego.
Przepis art. 272 p.p.s.a. stanowi, że:
- - Można żądać wznowienia postępowania również w przypadku, gdy Trybunał Konstytucyjny orzekł o niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją, umową międzynarodową lub z ustawą, na podstawie którego zostało wydane (§ 1).
- - W sytuacji określonej w § 1, skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie jednego miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (§ 2).
Jeżeli treścią orzeczenia Trybunału jest uznanie niezgodności danego aktu (lub normy), to powoduje ono utratę mocy prawnej (uchylenie) takiego aktu (lub normy). W polskim systemie kontroli konstytucyjności przyjmuje się, że konsekwencją niezgodności aktu (normy) nie jest jego nieważność ex tunc, ale "tylko wadliwość" (wzruszalność), konieczne jest więc wskazanie momentu, od którego taki akt lub norma przestanie obowiązywać. Zasadą jest, że następuje to z dniem ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w odpowiednim organie urzędowym. Skoro niezgodność aktu (normy) nie powoduje jego nieważności, a jedynie jest podstawą dla jego uchylenia, to domniemuje się ważności wszelkich indywidualnych rozstrzygnięć wydanych w jego zastosowaniu. Stąd konieczność uruchomienia dodatkowych postępowań dla modyfikacji tych rozstrzygnięć i przywrócenie stanu zgodnego z Konstytucją (por. Leszek Garlicki Polskie prawo konstytucyjne, Zarys wykładu, wydanie 2 Liber Warszawa 1998 r. str. 324-325).
Z powyższego wynika, że stosownie do treści art. 190 ust. 3 Konstytucji RP akt (lub norma) przestaje obowiązywać nie z dniem wydania wyroku przez Trybunał Konstytucyjny, lecz z dniem jego ogłoszenia w organie urzędowym, a zatem w okresie od wydania wyroku do czasu jego ogłoszenia taki akt (lub norma) posiada moc obowiązującą. W związku z powyższym zaznaczyć należy, że ustawodawca uchwalając art. 272 § 2 p.p.s.a. zobowiązany był uwzględnić treść art. 190 ust. 3 Konstytucji, co też uczynił, albowiem dokładnie określił początek, od którego należy liczyć bieg terminu jednego miesiąca do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, tj. od dnia ogłoszenia wyroku Trybunału w organie urzędowym – w tym wypadku jest to Dziennik Ustaw.
Stosownie do treści art. 280 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny obowiązany jest zbadać na posiedzeniu niejawnym czy skarga o wznowienie postępowania została wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W braku jednego z tych wymagań sąd odrzuci tę skargę.
Wyrok Trybunału Konstytucyjnego, o którym mowa w części wstępnej uzasadnienia został wydany w dniu 18 lutego 2004 r. a ogłoszony w Dzienniku Ustaw z dnia 4 marca 2004 r. (Dz.U. Nr 34, poz. 303), a zatem wszedł w życie z dniem 4 marca 2004 r.
Natomiast zainteresowana A. S. skargę o wznowienie postępowania z dnia 22 lutego 2004 r. w dniu 23 lutego tegoż roku przesłała za pośrednictwem urzędu pocztowego na adres Naczelnego Sądu Administracyjnego (dowód odcisk stempla pocztowego na kopercie). W dniu 26 lutego 2004 r. skarga ta została przesłana wg właściwości do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Z tego wynika, że skarga ta została wniesiona przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, a zatem z naruszeniem art. 272 § 2 p.p.s.a., który to przepis jak podkreślono wyżej dokładnie określa termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania.
W tej sytuacji wbrew twierdzeniom Sądu pierwszej instancji, że przeprowadził badanie dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że przedmiotowa skarga nie została wniesiona w terminie, o którym mowa w art. 272 § 2 p.p.s.a. i dlatego podlegała odrzuceniu na podstawie art. 280 § 1 p.p.s.a.
Z tego też powodu Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 189 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok i odrzucił skargę o wznowienie postępowania. W tym stanie rzeczy nie zachodziła konieczność badania czy skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy, bowiem to rozstrzygnięcie merytoryczno-reformacyjne jest niezależne od rozpoznania zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej.
Z wyżej przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.