Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnegoz 9 czerwca 2015 r., sygn. akt II GSK 889/14

Uzasadnienie

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 17 grudnia 2013 r. o sygn. akt V SA/Wa 1478/13 oddalił skargę E. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej jako ZUS albo Zakład) z dnia [...] kwietnia 2013 r. o odmowie umorzenia składek ubezpieczeniowych za osobę współpracującą.

Referując sprawę, Sąd I instancji stwierdził, że w dniu [...] listopada 2012 r. E. W. złożyła wniosek o umorzenie zadłużenia wobec ZUS, obejmującego składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe za osobę współpracującą. W uzasadnieniu powołała się na trudną sytuacją finansową, zdrowotną oraz rodzinną. Wskazała, że zarejestrowana przez nią pozarolnicza działalność gospodarcza była faktycznie prowadzona przez męża, W. W., a wnioskodawczyni była jedynie figurantem i nie miała żadnego wpływu na firmę. Pod koniec 2010 r. odważyła się odebrać mężowi pełnomocnictwa do konta, zabroniła prowadzenia działalności w jej imieniu i złożyła pozew o rozwód. Maż zarejestrował działalność gospodarczą o takim samym profilu jak ona, przywłaszczył logo i nazwę firmy, co zmusiło wnioskodawczynię do zawieszenia działalności.

Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. ZUS, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), dalej: k.p.a. w związku z art. 83 ust. 4 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.), dalej: u.s.u.s. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] stycznia 2013 r., odmawiającą E. W. umorzenia zaległych składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i wypadkowe za osobę współpracującą za okresy: styczeń 2005 r., od lutego do czerwca 2006 r., sierpień 2008 r. oraz od kwietnia do października 2010 r. w łącznej wysokości 10 046,25 zł (składki 6576,25 zł; odsetki 3470 zł). Jak ustalono, wnioskodawczyni obecnie zamieszkuje z synem (ur. 1993 r.) u swojego ojca pobierającego emeryturę w wysokości 2910,93 zł i korzysta z jego pomocy finansowej.

W okresie 1 lutego – 15 czerwca 2012 r. strona była zatrudniona na podstawie umowy o pracę w [...] za wynagrodzeniem ok. 1500 zł brutto, jednak z powodu nasilenia się astmy zrezygnowała z zatrudnienia i od [...] lipca 2012 r. jest zarejestrowana jako bezrobotna bez prawa do zasiłku. Wnioskodawczyni jest współwłaścicielką domu o pow. 250 m2 w S. przy ul. M. [...], samochodu osobowego [...] z 2005 r., właścicielem przyczepy lekkiej [...] z 1996 r. i samochodu osobowego [...] z 2007 r. Na podstawie zeznań podatkowych za lata 2009-2011 Zakład ustalił, że strona uzyskiwała dochody z tytułu działalności gospodarczej i przyjął przedstawione przez nią wydatki na utrzymanie i leczenie, a także zobowiązania z tytułu kredytów w wysokości ok. 15 000 zł. Zakład wyjaśnił, że wpis do ewidencji działalności gospodarczej wykreślono w dniu [...] września 2012 r. Udokumentowany stan zdrowia strony wskazuje na obustronny zespół cieśni nadgarstka po leczeniu operacyjnym, wielopoziomowe dyskopatie, jak również zaburzenia adaptacyjne lękowo-depresyjne.

Na podstawie tych ustaleń ZUS stwierdził, że w sprawie nie zaszła żadna okoliczność pozwalająca na uznanie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a tym samym brak jest możliwości umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. W ocenie ZUS umorzenie zadłużenia, o które wnioskowała strona dotyczy składek finansowanych przez płatnika za ubezpieczonych i dlatego może być umorzone tylko w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności.

Oddalając skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wskazał, że zgodnie z art. 30 u.s.u.s. do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29. W powołanym przepisie ustawodawca posłużył się sformułowaniem "nie stosuje się". W stosunku do tego rodzaju składek niedopuszczalne jest więc także badanie istnienia przesłanek umorzenia należności, przewidzianych w art. 28 u.s.u.s., natomiast należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników w części finansowanej przez płatnika składek mogą być umorzone na podstawie art. 28 u.s.u.s.

W ocenie Sądu stanowisko Zakładu było prawidłowe, gdyż okoliczności leżące po stronie płatnika nie mogą uzasadniać umorzenia składek w zakresie przez niego finansowanym. Zgodnie z art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wymienione wyżej należności mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wymienionych w ust. 3 tego artykułu. W art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przewidziano zaś możliwość umorzenia należności w uzasadnionych przypadkach, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zgodnie z tym przepisem należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Przesłanki umorzenia należności w oparciu o ten przepis zostały określone w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej: rozporządzenie.

Jak uznał Sąd, spór w sprawie sprowadzał się jednak do kwestii zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s., który, zdaniem ZUS, może mieć tylko zastosowanie do składek na ubezpieczenie własne płatnika składek.

Sąd stwierdził, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji, mimo jego lakoniczności w kwestii braku podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie pozwoliło przyjąć, że Zakład ocenił stan faktyczny sprawy dowolnie. Uzasadnienie decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a., a postępowanie zostało przeprowadzone zgodnie z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Sąd podzielił ocenę Zakładu, że w przypadku skarżącej nie wystąpił stan całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek. W świetle art. 28 ust. 3 u.s.u.s. całkowita nieściągalność należności z tytułu składek związana jest generalnie z brakiem majątku umożliwiającego skuteczne ich dochodzenie w postępowaniu egzekucyjnym oraz racjonalnością wszczęcia takiego postępowania. W tym zakresie ZUS prawidłowo wskazał na majątek skarżącej (współwłasność domu o pow. 250 m2 i samochodu osobowego [...] z 2005 r. oraz własność przyczepy i samochodu osobowego [...] z 2007 r.). Zdaniem Sądu ZUS trafnie przyjął, że z wymienionych składników majątku może być prowadzona skuteczna egzekucja zaległych składek.

Odnośnie do niezastosowania w sprawie przesłanki określonej w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Sąd I instancji podzielił pogląd ZUS, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do składek na ubezpieczenie społeczne płatnika składek, a nie może być zastosowany do składek za ubezpieczonych w części finansowanej przez płatnika składek. Zdaniem WSA art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie znajdował zastosowania wobec wnioskodawczyni jako osoby ubezpieczonej, będącej jednocześnie w okresie prowadzenia działalności gospodarczej płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne własne oraz osoby współpracującej, bowiem art. 28 ust. 3a stanowi o należnościach z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących jednocześnie płatnikami składek. Wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że chodzi tu wyłącznie o składki na ubezpieczenie własne.

W skardze kasacyjnej E. W. domagała się uchylenia wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a ewentualnie uchylenia wyroku i rozpoznania skargi, jak również zasądzenia kosztów postępowania wg norm prawem przepisanych.

Wnosząca skargę kasacyjną zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie:

1. 1. prawa materialnego w postaci art. 28 ust. 3a u.s.u.s. przez jego błędną wykładnię, która polega na przyjęciu, że przepis ten ma zastosowanie wyłącznie do składek na ubezpieczenia społeczne płatnika składek, a nie może być zastosowany do składek za ubezpieczonych w części finansowanej przez płatnika składek;
2. 2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy w postaci art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a., który polega na nieuchyleniu w całości przez WSA w W. decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2013 r., utrzymującej w mocy decyzję Zakładu z dnia [...] stycznia 2013 r. w sytuacji, gdy organ rentowy nie dokonał dokładnego rozpatrzenia zebranego w sprawie materiału dowodowego pod kątem rozważenia czy w przypadku E. W. zachodzi możliwość umorzenia zadłużenia należności z tytułu ubezpieczeń społecznych za osobę współpracującą na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i rozporządzenia (w szczególności § 3 tego rozporządzenia).

Uzasadniając zarzuty wnosząca skargę kasacyjną stwierdziła, że zaskarżony wyrok narusza prawo i powinien zostać uchylony, ponieważ Sąd, przyjmując, że art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ma zastosowanie wyłącznie do składek na ubezpieczenia społeczne płatnika składek, a nie dotyczy składek za ubezpieczonych w części finansowanej przez płatnika składek, dokonał błędnej wykładni tego artykułu. Prawidłowa wykładnia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. prowadzi do wniosku, że art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ma zastosowanie również do składek na ubezpieczenia społeczne płaconych przez płatników za ubezpieczonych (pracowników; osoby współpracujące). Znajduje to potwierdzenie w wyroku NSA z dnia 13 października 2009 r. o sygn. akt II GSK 106/09 (LEX nr 573511). Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że dokonawszy błędnej wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Sąd uznał za niezasadny zarzut naruszenia art. 7, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. i nie uchylił zaskarżonej decyzji. Stało się tak, mimo braku rozważenia, czy w przypadku wnioskodawczyni zachodzi możliwość umorzenia zadłużenia z tytułu ubezpieczeń społecznych za osobę współpracującą na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i rozporządzenia, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkowało oddaleniem skargi zamiast jej uwzględnieniem. Ponadto, jak wskazała skarżąca kasacyjnie, Sąd w uzasadnieniu wyroku zwrócił uwagę, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji Zakładu jest lakoniczne w kwestii braku podstaw do zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s.

Zakład nie skorzystał z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Skarżonym kasacyjnie wyrokiem Sąd I instancji uznał zasadność stanowiska Zakładu, który nie uwzględnił wniosku skarżącej o umorzenie składek za osobę współpracującą bowiem w sprawie nie zachodziła okoliczność całkowitej nieściągalności, o czym mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zaś zgodnie z art. 28 ust. 3a tej ustawy umorzenie składek w uzasadnionych przypadkach możliwe jest wyłącznie wobec ubezpieczonych będących płatnikami składek.

Skarga kasacyjna oparta została na obu podstawach wskazanych w art. 174 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a., a istota sprawy zawiera się w odpowiedzi na pytanie czy Sąd I instancji prawidłowo wyłożył przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. Zdaniem skarżącej kasacyjnie Sąd błędnie przyjął, że art. 28 ust. 3a u.s.u.s. ma zastosowanie wyłącznie do składek na ubezpieczenie własne płatnika składek, zaś składki na ubezpieczenie społeczne, które obowiązany jest uiszczać płatnik za osoby współpracujące mogą być umarzane wyłącznie na podstawie art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s. w wypadku ich całkowitej nieściągalności.

Należy stwierdzić, że dokonana przez Sąd I instancji wykładnia art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie nasuwa wątpliwości.

Jak wynika z art. 28 ust. 1, ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych dopuszcza umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Składki te mogą być umarzane albo z powodu ich całkowitej nieściągalności, co reguluje ust. 2 i 3 wskazanego artykułu, albo w uzasadnionych wypadkach pomimo braku całkowitej nieściągalności, o czym stanowi ust. 3a. Zasady umarzania należności składkowych w oparciu o art. 28 ust. 3a u.s.u.s. reguluje cyt. wyżej rozporządzenie, którym na mocy § 3 ust. 1 pkt 1 do 3 określono w sposób niewyczerpujący przypadki uzasadniające umorzenie.

Omówione regulacje dotyczące umorzenia należności składkowych ze względu na stwierdzony tzw. uzasadniony przypadek, mimo braku przesłanki całkowitej nieściągalności, zgodnie i w sposób jednoznaczny przesądzają, że instytucja ta dotyczy wyłącznie należności z tytułu składek osób ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podziela przywołanego w skardze kasacyjnej poglądu, zgodnie z którym przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. dotyczy wyłączne ubezpieczonych będących płatnikami składek, a nie ubezpieczonych opłacających składki z tytułu obowiązku własnego ubezpieczenia, bowiem dokonane przez NSA na potrzeby wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s. rozróżnienie sytuacji, gdzie ubezpieczony jest płatnikiem składek i ubezpieczony jest opłacającym składki z tytułu własnego ubezpieczenia składają się na ten sam stan rzeczy.

Powyższe znajduje uzasadnienie w przedmiocie umorzenia określonym na wstępie art. 28 ust. 3a u.s.u.s., którym są należności składkowe jednak tylko tych osób ubezpieczonych, które są jednocześnie płatnikami składek. Rozumowanie przeciwne prowadziłoby do niedopuszczalnej ingerencji w prawa osób trzecich ubezpieczonych w związku z wykonywaną pracą na rzecz płatnika składek.

Bez znaczenia dla wykładni art. 28 ust. 3a u.s.u.s. pozostaje przepis art. 30 cyt. ustawy, ponieważ przepis ten odnosi się wyłącznie do składek (nie należności składkowych), które finansują ubezpieczeni niebędący płatnikami składek. Przewidziana art. 30 ustawy niedopuszczalność stosowania art. 28 i art. 29 do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, nie może ingerować w jednoznaczną treść art. 28 ust. 3a u.s.u.s., który ogranicza możliwość umorzenia wyłącznie do należności ubezpieczonego będącego jednocześnie płatnikiem składek.

W kontrolowanej sprawie nie jest sporne, że nie wystąpiła przesłanka z art. 28 ust. 2 i 3 u.s.u.s., kontestowana zaś była odmowa umorzenia na podstawie art. 28 ust. 3a cyt. ustawy. W świetle przeprowadzonej wykładni wskazanego przepisu okoliczność, że należności składkowe, o których umorzenie wnosiła skarżąca dotyczyły osoby współpracującej, nie zaś samej skarżącej, będącej formalnie płatnikiem składek, przesądza o braku podstaw do zastosowania tego przepisu, a tym samym o niezasadności skargi kasacyjnej.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.