Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 12 maja 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 1142/08, po rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, odmówił zmiany postanowienia z dnia 21 sierpnia 2008 r. w sprawie ze skargi K. C. na postanowienie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...].
Sąd wyjaśnił, że postanowienie w sprawie prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne, o czym stanowi art. 165 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej p.p.s.a.). Zmiany stanu faktycznego lub prawnego uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tak by uzasadniały zmianę lub uchylenie postanowienia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się uzasadnione. Musiałyby to być zatem zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy.
Sąd stwierdził, że skarżący w złożonym ponownie wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych w kwocie 100 zł ponad kwotę 10 zł nie wskazał żadnych nowych okoliczności, które mogłyby uzasadniać wzruszenie prawomocnego postanowienia z dnia 21 sierpnia 2008 r., a ponadto skarżący w toku sprawy uiścił już 30 zł tytułem wpisów (wpłaty po 10 zł z 22 września 2008 r., z 12 stycznia 2009 r. oraz z 30 grudnia 2009 r.). W związku z powyższym Sąd uznał, że skarżący ma możliwość poniesienia przewidzianych kosztów sądowych (na obecnym etapie sprawy do zapłaty z tytułu należnego w sprawie wpisu sądowego pozostała kwota 70 zł).
Sąd wywiódł, że ze złożonego ponownie wniosku wynika, iż skarżący nadal jest współwłaścicielem wraz z córką domu o powierzchni 80 m2 oraz właścicielem mieszkania o pow. 40 m2, nieruchomości rolnej o pow. 7,36 ha i Zakładu M. "N.". Prowadzi również nadal gospodarstwo rolne, z którego osiąga dochód w wysokości 520,00 złotych miesięcznie, a zatem nieznacznie wyższy niż wskazany w pierwotnym wniosku (480 zł). Sąd podniósł też, iż skarżący w roku 2008 i 2009 otrzymał dopłaty do gruntów w łącznej wysokości odpowiednio 7.018,75 zł (2008) i 7.964,64 zł (2009). Uzyskane dopłaty znacznie przewyższają więc dopłaty uzyskane w 2007 r. w łącznej wysokości 4.748,11 zł, które wskazano przy uzupełnianiu pierwotnego wniosku.
Jedyną nową okolicznością, jaka pojawiła się w ponownym wniosku, jest wskazana przez skarżącego długotrwała choroba narządu ruchu, z związku z czym ponosi koszty leczenia. Skarżący nie przedstawił jednak ani uaktualnionych kosztów leczenia, ani miesięcznych wydatków, w związku z czym Sąd przyjął za wyjściowe kwoty wskazane w poprzednim wniosku. Ponadto skarżący nie wyjaśnił, na jaki cel została rozdysponowana kwota zgromadzona na rachunku bankowym w wysokości 10.487,80 zł – stan na 30 czerwca 2008 r. Tak więc Sąd uznał, przy braku aktualnych wyciągów z posiadanych kont bankowych, iż skarżący nadal dysponuje środkami na rachunku bankowym.
Zażalenie na powyższe postanowienie złożyli – jako współwłaściciele Zakładu M. "N." – M. C. i K.C., wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, rozpoznanie wniosku z dnia 12 października 2009 r. w sprawie zwolnienia z kosztów sądowych 100 zł ponad kwotę 10 zł oraz o zwolnienie z kosztów sądowych.
Skarżący stwierdzili, że Sąd nie rozpoznał wnikliwie wniosku, ponieważ błędnie ustalił stan faktyczny w zakresie dochodu miesięcznego z gospodarstwa rolnego, jak również błędnie ustalił wpływ dopłat do produkcji rolnej. Zarzucili, że wnioskodawca określił we wniosku z 12 października 2009 r. dochód łączny z żoną w kwocie 520 zł, natomiast Sąd stwierdził różnicę z dochodu, opierając się o dochód łączny w kwocie 480 zł za rok 2008. Skarżący podkreślili, że dopłat do produkcji rolnej nie należy traktować jako dopłat do łącznego utrzymania rodziny. Ich jedynym źródłem utrzymania jest dochód z gospodarstwa rolnego w kwocie 260 zł miesięcznie na osobę. Z działalności zakładu mleczarskiego nie osiągają dochodu. Oświadczyli, że nie posiadają żadnych oszczędności, akcji, obligacji, wyrobów ze złota, kosztowności ani żadnych innych wartościowych przedmiotów i ruchomości. Na okoliczność długotrwałej choroby (każdego z osobna) i ponoszenia związanych z tym kosztów przedłożyli kserokopie zaświadczeń lekarskich.
Tym samym nie są w stanie ponosić żądanych kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Stosownie do treści art. 243 § 1 zd. 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek, złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania.
Złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego (czyli jeszcze przed wniesieniem skargi) powoduje wszczęcie postępowania w rozumieniu art. 63 p.p.s.a. Natomiast wniosek o przyznanie prawa pomocy nie wszczyna postępowania sądowoadministracyjnego, wszczyna jedynie postępowanie wpadkowe w tym właśnie przedmiocie. Wyjątek dotyczy, jak już wyżej wskazano, jedynie wniosku o przyznanie prawa pomocy przed wszczęciem postępowania w sprawie, który należy uznać za wniosek wszczynający postępowanie sądowe (por. L. Kaligowska, A. Madej "Prawo pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym – zagadnienia proceduralne", 2007/9/70).
Dodać należy, na co zwrócono trafnie uwagę w doktrynie, że wniosek o przyznanie prawa pomocy będzie można rozpoznać, jeżeli przedmiot zaskarżenia – akt lub czynność – zostanie przez organ wydany lub podjęty. Dopiero wówczas podmiot składający wniosek będzie mógł wykazać istnienie związku pomiędzy chronionym przez ustawy interesem prawnym a aktem lub czynnością organu administracji publicznej, który ten interes narusza. Istnienie tego związku pozwoli traktować wnioskującego za potencjalną stronę postępowania sądowoadministracyjnego (por. P. Zaborniak "Wybrane kwestie stosowania prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi", ZNSA 2006/4–5, str. 22 i n.).
Z treści art. 243 § 1 p.p.s.a. wynika, że postępowanie dotyczące wniosku o przyznanie prawa pomocy w toku postępowania sądowoadministracyjnego ma charakter incydentalny i autonomiczny, wszczynane jest bowiem na wniosek strony. Strona takiego postępowania zaś jest wnioskodawca, gdyż to jego interesu prawnego dotyczy to postępowanie. W myśl art. 252 § 3 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym od dnia 10 kwietnia 2010 r.) postanowienie co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy doręcza się stronie, która złożyła wniosek. Zażalenie na to postanowienie przysługuje wyłącznie wnioskodawcy.
Z kolei z § 2 art. 252 p.p.s.a. wynika, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składa się na urzędowym formularzu według ustalonego wzoru.
Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu nie uwzględnił w pełni powyższych unormowań.
Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia odnosi się to rozstrzygnięcie do wniosku złożonego w dniu 12 lutego 2010 r. na formularzu PPF (k. 173 akt sąd.).
Należy zatem zauważyć, że w rubryce 2.1 tegoż formularza jako wnioskodawca wpisano: M. C. i K. C. W miejscu podpisu podmiotu składającego wniosek o przyznanie prawa pomocy znajdują się dwa podpisy, tj. M. C. i K. C. Z akt sprawy wynika, że skargę złożoną w niniejszej sprawie podpisał K. C., który został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego. Do niego też Sąd kierował wszelkie pisma związane ze złożonym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy z dnia 12 lutego 2010 r. Takie wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. zostało skierowane wyłącznie do K. C., przy czym ani z treści tego wezwania, ani z treści zaskarżonego postanowienia i jego uzasadnienia nie wynika w jakim charakterze w tym incydentalnym postępowaniu była w ogóle uwzględniona M. C. Sąd złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznał w trybie art. 165 p.p.s.a., gdyż postanowieniem z dnia 21.08.2008 r. wydanym w tej sprawie odmówiono skarżącemu, tj. K. C. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Okoliczność ta jest bezsporna. Jednak wymaga podkreślenia, że postanowienie to dotyczyło wniosku o przyznanie prawa pomocy, który wniósł wyłącznie K. C., gdyż tylko jego podpis widnieje na formularzu PPE (k. 29). Faktem też jest, że postanowieniem z dnia 25 listopada 2008 r. sygn. akt II GZ 296/08 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniesione wówczas zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2008 r., którym jednakże rozstrzygnięto wyłącznie o wniosku skarżącego. Jak podkreślono w postanowieniu NSA z dnia 8 stycznia 2009 r. (sygn. I Oz 946/08) strona, która nie występuje z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy nie ma legitymacji skargowej do wniesienia sprzeciwu i zażalenia. Brak legitymacji skargowej czyni ewentualne zażalenie bezzasadne.
Jak już wyżej wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, wniosek będący aktualnie przedmiotem rozpoznania przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu złożyła M. C. i K. C. To powinno zobligować Sąd I instancji do wyjaśnienia statusu prawnego M. C. do wystąpienia w tym postępowaniu zainicjowanym wnioskiem złożonym w trybie art. 243 § 1 p.p.s.a. w toczącym się już postępowaniu sądowoadministracyjnym. Nie wynika bowiem z okoliczności sprawy czy M. C. złożyła ten wniosek jedynie jako żona K. C., mając na względzie okoliczność, że przy merytorycznym rozpoznaniu tego rodzaju wniosku Sąd jest zobowiązany uwzględnić i ocenić sytuację materialną strony skarżącej oraz członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie ze stroną, czy wywodzi swoje uprawnienia z przymiotu strony skarżącej. Tych istotnych dla rozstrzygnięcia złożonego wniosku okoliczności Sąd I instancji nie wyjaśnił. Naczelny Sąd Administracyjny w związku z powyższym jedynie zauważa, że w skardze K. C. podkreślił, ze składa ją jako współwłaściciel Zakładu M. "N." s.c. w [...].
Te kwestie co do reprezentacji strony skarżącej w postępowaniu sądowoadministracyjnym nie były badane w sprawie, a nie można wykluczyć, że wyjaśnienie tej okoliczności pozwoliłoby na ustalenie statusu prawnego M. C. w tym incydentalnym postępowaniu.
Dopiero wyjaśnienie wskazanych okoliczności umożliwi Sądowi I instancji ocenę, w jakim trybie powinien zostać rozpoznany wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony w dniu 12 lutego 2010 r., a także w dalszej kolejności dokonanie oceny uwzględniającej sytuację majątkową i rodzinną podmiotów legitymowanych do jego wniesienia.
Z przyczyn wyżej wskazanych Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie i wniosek o przyznanie prawa pomocy przekazał do ponownego rozpoznania, bowiem zażalenie wnioskodawców zasługiwało na uwzględnienie. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak na wstępie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.