Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 12 lipca 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. po rozpoznaniu wniosku S. I. (dalej: skarżąca) o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na akt Zarządu Województwa Z. z dnia 2 marca 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków z budżetu Unii Europejskiej, odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 23 sierpnia 2011 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd orzekał w następującym stanie faktycznym i prawnym:
S. I. (dalej: skarżąca), pismem z dnia 14 marca 2011 r., wniosła do WSA skargę na opisany powyżej akt Zarządu Województwa Z. Wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł od skargi zwróciła się do Sądu I instancji z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że gospodarstwo domowe prowadzi wraz z mężem, który nie pracuje, choruje i ubiega się o rentę. Podała, że źródłem utrzymania rodziny jest jej emerytura w kwocie 759 zł brutto.
Ponadto oświadczyła, że posiada dom o powierzchni 120 m² oraz nieruchomość rolną (nieużytki) o powierzchni 0,40 ha. Innych nieruchomości oraz oszczędności skarżąca nie wykazała. Wezwana przez referendarza sądowego do nadesłania enumeratywnie wskazanych dodatkowych dokumentów i oświadczeń, które pozwoliłyby na usunięcie wątpliwości co do jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych, skarżąca przedłożyła część żądanych dokumentów.
Postanowieniem z 24 maja 2011 r., referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Skarżąca złożyła sprzeciw od powyższego postanowienia. WSA ponownie wezwał skarżącą do nadesłania enumeratywnie wymienionych w zarządzeniu z dnia 6 lipca 2011 r., dokumentów.
Postanowieniem z 23 sierpnia 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu wskazał, że skoro skarżąca nie podała na urzędowym formularzu pełnej informacji o sytuacji finansowej i majątkowej swojej rodziny, a odpowiadając na wezwanie o dodatkowe informacje w sprawie swojej sytuacji finansowej, wykonała je wybiórczo, pomijając istotne elementy wezwania.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając zażalenie skarżącej nie znalazł podstaw do uchylenia ww. postanowienia WSA i postanowieniem z dnia 27 września 2011 r. oddalił zażalenie. W uzasadnieniu podkreślił, że skarżąca nie przesłała na żądanie Sądu wyciągów z rachunków bankowych z okresu wskazanego przez Sąd, a ponadto nie wyjaśniła przyczyny braku tych dokumentów. Nie uzupełniła zatem w sposób prawidłowy złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem NSA ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału nie można było wywieść, że skarżąca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Skarżąca wezwana zarządzeniem z 15 listopada 2011 r. do uiszczenia wpisu od wniesionej przez nią skargi, złożyła do Sądu I instancji pismo z 24 listopada 2011 r. zatytułowane "zażalenie", w którym wskazała, że jej sytuacja materialna nie uległa zmianie, ale nie jest w stanie sprostać wymogom Sądu i poczynić oszczędności z kwoty 678 zł (na dwie osoby). Pismo to, z uwagi na jego treść, zostało potraktowane przez Sąd I instancji jako ponowny wniosek strony o przyznanie prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z 3 lutego 2012 r. odmówił zmiany własnego postanowienia z 23 sierpnia 2011 r. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, iż skarżąca składając ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie wskazała, że w jej przypadku nastąpiło pogorszenie sytuacji materialnej, ani nie wykazała nowych okoliczności faktycznych, które uzasadniałyby zmianę stanowiska co do oceny jej zdolności płatniczych.
S. I. wniosła zażalenie na ww. postanowienie, które to Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 13 marca 2012 r. oddalił. W uzasadnieniu wskazał, że skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych, ani nie ujawniła istotnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Skarżąca, wezwana zarządzeniem z 23 kwietnia 2012 r. do uiszczenia wpisu w wysokości 200 zł od wniesionej przez nią skargi, wystąpiła z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, który z uwagi na treść, został potraktowany jako wniosek o zmianę postanowienia WSA z dnia 23 sierpnia 2011 r. w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Składając wniosek na druku PPF, skarżąca wskazała, że źródłem utrzymania 2-osobowej rodziny jest jej emerytura w kwocie 759 zł brutto. Oświadczyła, że posiada dom o powierzchni 120 m² oraz nieruchomość rolną (nieużytki) o powierzchni 0,40 ha. Innych nieruchomości oraz oszczędności skarżąca nie wykazała. Na wezwanie Sądu I instancji przedłożyła rachunek za energię za okres od marca do maja 2012 r. na kwotę 299,22 zł; rachunek za drugą ratę 2012 r. podatku od nieruchomości w kwocie - 194 zł; rachunek za wywóz odpadów komunalnych za okres od lipca do grudnia 2012 r. w kwocie - 124,96 zł; rachunek za dzierżawę gruntów - druga rata 2012 r. w kwocie 85,17 zł; rachunek za gaz za okres kwiecień - maj 2012 r. w kwocie 282,69 zł; rachunek za wodę za marzec w kwocie 89 zł i maj w kwocie 129 zł; dowód uiszczenia w kwietniu 2012 r. składki KRUS w kwocie 366 zł; zeznanie roczne o wysokości osiągniętych przez małżonków dochodów w 2011 r. w łącznej kwocie 10.695,63 zł (w tym z innych źródeł w kwocie 1.680 zł); kopię decyzji o wysokości przyznanej skarżącej emerytury od lutego 2012 r. w kwocie 958,83 zł brutto (z dopiskiem: "po potrąceniu podatków 882 zł"); wyciąg z rachunku bankowego za okres od stycznia do 18 czerwca 2012 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. postanowieniem z 12 lipca odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 sierpnia 2011 r. w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wskazał, że z nadesłanych przez skarżącą dokumentów jednoznacznie wynika, że w okresie od 1 stycznia 2012 r. do 18 czerwca 2012 r., skarżąca oprócz stałego dochodu w postaci świadczenia emerytalnego, należności z tytułu zasiłku chorobowego męża w wysokości 310 zł i 83,03 zł (odpowiednio za luty i marzec 2012 r.) uzyskiwała wpływy z tytułu działalności prowadzonej przez męża (opisane jako zapłata za fakturę) oraz z innych źródeł (opisane jako wpłaty na rachunek bankowy). Zarówno świadczenie emerytalne jak i dochody z działalności gospodarczej męża wzrosły, gdyż - jak wynika z pierwotnego wniosku skarżącej - otrzymywała ona świadczenie emerytalne w zadeklarowanej przez nią kwocie 759 zł brutto, zaś od lutego 2012 r. - jak wynika z decyzji emerytalnej - jest to kwota 958,83 zł brutto.
Ponadto, z zestawienia kwot na rachunku bankowym skarżącej, wyłącznie za okres od stycznia 2012 r. do czerwca 2012 r. wynika, że wpływy z tytułu prowadzonej przez męża działalności agroturystycznej oraz pozostałe wpłaty opisane jako (wpłata na rachunek, wpłata, przekazanie środków) do dnia 18 czerwca 2012 r. łącznie wyniosły 11.680 zł (z wyłączeniem świadczeń z ZUS), co wskazuje na tendencje wzrostową w stosunku do wykazanych przez skarżącą w pierwotnym wniosku dochodów za cały 2009 r. w kwocie 8.588,43 i w zeznaniu rocznym złożonym za 2011 r. w kwocie 1.680 zł z tytułu prowadzonej przez męża działalności gospodarczej. Dlatego też, Sąd nie dał wiary twierdzeniom skarżącej, że jedynym źródłem utrzymania jest emerytura skarżącej, gdyż wpłaty wykazane na rachunku bankowym temu przeczą.
Sąd I instancji wskazał, że na podstawie przedłożonych przez skarżącą rachunków dokumentujących ponoszone miesięczne wydatki (tj.: faktury za gaz, energię, wodę, odpady, opłaty z tytułu podatku od nieruchomości, dzierżawy za grunt, składek KRUS), nie można przyjąć, że kwota wydatków ponoszonych przez nią na konieczne utrzymanie rodziny przekracza osiągane przez nią dochody. Z zestawienia średnich miesięcznych wydatków w kwocie ok. 662 zł (średnia miesięczna opłata za: gaz 141,33 zł, prąd 120,00 zł, wodę 110,00 zł, śmieci 20,00 zł, składka KRUS 122,00 zł, podatek od nieruchomości 64,00 zł, dzierżawa gruntu 85,17 zł), z dochodami uzyskiwanymi przez skarżącą i jej męża we wskazanym okresie (średni miesięczny dochód stanowiący sumę świadczeń od ZUS oraz wpłat wykazanych na rachunku bankowym wynosi 2.152,16 zł), zatem w ocenie Sądu I instancji nie można uznać, że skarżąca nie mogła poczynić żadnych oszczędności, celem poniesienia opłat sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 200 zł. Podkreślił, że w tym czasie skarżąca dokonała przelewów, m.in. tytułem: spłata długów w kwotach trzy razy po 1.000 zł, zwrotu pożyczki w kwocie 9.600 zł.
W świetle powyższego zdaniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skarżąca posiadała dostateczne środki, poza świadczeniem emerytalnym, na pokrycie miesięcznych stałych opłat, jak również środki pieniężne na poniesienie innych wydatków, w wysokości znacznie przekraczającej kwotę 200 zł tytułem należnego wpisu sądowego.
Sąd I instancji podkreślił, że sytuacja rodzinna, majątkowa i finansowa skarżącej w istocie nie uległa pogorszeniu w stosunku do tej, którą przedstawiła ona w poprzednio złożonym wniosku w sprawie i która została przyjęta za postawę wydawania postanowienia z dnia 23 sierpnia 2011 r.
Zażaleniem z dnia 18 lipca 2012 r. skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Do zażalenia dołączyła oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania, ksero decyzji o przyznaniu emerytury z dnia 1 czerwca 2012 r., ksero zeznania o wysokości osiągniętego dochodu w roku podatkowym 2011.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej powoływanej jako p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony, mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dowodach.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Oznacza to, że instytucja ta ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną np. osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia).
Należy podkreślić, że sprawa z wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym dotyczącym zwolnienia od kosztów sądowych została po raz ostatni prawomocnie rozstrzygnięta postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 marca 2012 r. (sygn. akt II GZ 78/12), którym oddalono zażalenie skarżącej na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 3 lutego 2012 r. sygn. akt I SA/Sz 406/11 odmawiające zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 sierpnia 2011 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Postanowienie to należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylone lub zmienione wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.).
Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie funkcjonuje pogląd, który Sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela, że zmiany stanu faktycznego lub prawnego, uzasadniające zmianę lub uchylenie postanowienia w trybie art. 165 p.p.s.a. muszą dotyczyć okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tak by uzasadniały zmianę lub uchylenie postanowienia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania wskazanym wyżej postanowieniem prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. Musiałyby to zatem być zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy i okoliczności te musiałyby być wykazane przez zainteresowaną (por: postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 października 2008 r., sygn. akt II GZ 254/08).
Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca nie wykazała, aby taka zmiana okoliczności, odnosząca się do jej sytuacji materialnej nastąpiła.
Jak trafnie wskazał Sąd I instancji z zestawienia kwot na rachunku bankowym skarżącej, za okres od stycznia 2012 r. do czerwca 2012 r., wynika, że wpływy z tytułu prowadzonej przez męża działalności agroturystycznej oraz pozostałe wpłaty opisane jako (wpłata na rachunek, wpłata, przekazanie środków) do dnia 18 czerwca 2012 r. łącznie wyniosły 11.680 zł (z wyłączeniem świadczeń z ZUS), co wskazuje na tendencje wzrostową w stosunku do wykazanych przez skarżącą w pierwotnym wniosku dochodów za cały 2009 r. w kwocie 8.588,43 i w zeznaniu rocznym złożonym za 2011 r. w kwocie 1.680 zł z tytułu prowadzonej przez męża działalności gospodarczej. Dlatego też słusznie Sąd I instancji nie dał wiary twierdzeniom skarżącej, że jedynym źródłem utrzymania jest emerytura skarżącej, gdyż wpłaty wykazane na rachunku bankowym temu przeczą.
Natomiast z zestawienia średnich miesięcznych wydatków w kwocie ok. 662 zł (średnia miesięczna opłata za: gaz 141,33 zł, prąd 120,00 zł, wodę 110,00 zł, śmieci 20,00 zł, składka KRUS 122,00 zł, podatek od nieruchomości 64,00 zł, dzierżawa gruntu 85,17 zł), z dochodami uzyskiwanymi przez skarżącą i jej męża we wskazanym okresie (średni miesięczny dochód stanowiący sumę świadczeń od ZUS oraz wpłat wykazanych na rachunku bankowym wynosi 2.152,16 zł), nie można uznać, że skarżąca nie mogła poczynić żadnych oszczędności, celem poniesienia opłaty sądowej, która na obecnym etapie postępowania wynosi 200 zł.
Na podkreślenie zasługuje przy tym fakt, że w tym czasie skarżąca dokonała przelewów, m.in. tytułem: spłata długów w kwotach trzy razy po 1.000 zł, zwrotu pożyczki w kwocie 9.600 zł. Zatem prawidłowo Sąd I instancji uznał, że skarżąca posiadała dostateczne środki (poza świadczeniem emerytalnym), których wysokość w zupełności wystarcza na pokrycie miesięcznych stałych opłat, również środki pieniężne na poniesienie innych wydatków, w wysokości znacznie przekraczającej kwotę 200 zł tytułem należnego wpisu sądowego.
NSA oceniając zasadność zażalenia, wniosku PPF, dokumentacji oraz rozważań Sądu I instancji stwierdził, iż skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów sądowych, ani nie ujawniła istotnych okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Zatem brak jest podstaw do uwzględnienia zażalenia i wzruszenia odmownego postanowienia w zakresie kosztów sądowych.
Jednakże należy wskazać, że skarżąca w "zażaleniu" potraktowanym jako wniosek o zmianę postanowienia z 23 sierpnia 2011 r. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, natomiast Sąd I instancji postanowieniem z dnia 12 lipca 2012 r. odmówił zmiany postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w S. z dnia 23 sierpnia 2011 r. w zakresie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych. Do rozpoznania pozostaje zatem wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika, z uwzględnieniem okoliczności, że nie zostało przyznane w tej sprawie skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów.
Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.