Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2009 r., sygn. akt II SA/Sz 1009/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w S. odmówił P. G. prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi P. G. na decyzję Komendanta P. Oddziału Straży Granicznej w S. z dnia [...] czerwca 2009 r., nr [...], w przedmiocie kary pieniężnej za nieuiszczenie opłaty za przejazd po drogach krajowych.
Przytaczając na wstępie uzasadnienia stan faktyczny sprawy Sąd I instancji podał, że P. G. dnia 20 października 2009 r. złożył na formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego.
Wezwaniem z dnia 4 listopada 2009 r. Sąd, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, wezwał skarżącego do przedłożenia dokumentów źródłowych, tj. odpisów zeznań podatkowych obojga małżonków za ostatnie dwa lata kalendarzowe, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, oświadczenia czy skarżący prowadzi wraz z rodzicami wspólne gospodarstwo domowe, a w przypadku odpowiedzi twierdzącej, o podanie dochodów uzyskiwanych przez rodziców oraz oświadczenia w jaki sposób wymieniona we wniosku o przyznanie prawa pomocy nieruchomość rolna jest wykorzystywana i czy uzyskiwany jest z niej dochód.
W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył oświadczenie, że prowadzi gospodarstwo domowe bez rodziców. Wskazana we wniosku nieruchomość rolna leży odłogiem i nie jest na niej prowadzona produkcja rolna. Ponadto przedłożył wydruk bilansu prowadzonej działalności gospodarczej na dzień 31 maja 2009 r. oraz wynikającego z jej prowadzenia rachunku zysków i strat za okres od dnia 1 stycznia do dnia 31 maja 2009 r. Skarżący przedłożył także kopię zeznania o wysokości osiągniętego wraz z małżonką w roku podatkowym 2008 r. dochodu lub poniesionej straty.
W dniu 27 listopada 2009 r. Sąd I instancji wystosował do skarżącego dodatkowe wezwanie, w którym zobowiązał P. G., pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy, do przedłożenia dokumentów w postaci: 1) oświadczenia z jakich źródeł i w jakiej wysokości skarżący wraz z małżonką uzyskują środki na utrzymanie siebie oraz dziecka, 2) oświadczenia, czy skarżący lub członkowie Jego rodziny korzystają z pomocy opieki społecznej, a w razie korzystania z takiej pomocy, zaświadczenia właściwego organu pomocy społecznej zaświadczenia o wysokości uzyskiwanych świadczeń, 3) zaświadczenia z właściwego powiatowego urzędu pracy, że żona skarżącego jest zarejestrowana, jako osoba bezrobotna lub oświadczenia, że nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy, 4) dowodów potwierdzających wysokość wydatków ponoszonych na utrzymanie domu lub mieszkania za okres ostatnich trzech miesięcy, 5) oświadczenia, w związku z okolicznością prowadzenia przez skarżącego oraz Jego rodziców odrębnego gospodarstwa domowego, w jakim zakresie zarówno skarżący wraz z rodziną, jak i rodzice skarżącego uczestniczą w kosztach utrzymania mieszkania bądź domu, 6) wyciągów z rachunków bankowych posiadanych w związku z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą, 7) oświadczenia, czy skarżący oraz żona skarżącego, razem lub osobno posiadają w bankach rachunki osobiste, a w razie posiadania takich rachunków, nadesłanie wyciągów z tych rachunków za okres ostatnich trzech miesięcy.
W odpowiedzi na to wezwanie skarżący przesłał do Sądu pismo z dnia 8 grudnia 2009 r., w którym wyjaśnił, że wraz z małżonką nie uzyskuje dochodów. Skarżący wskazał, że prowadzi działalność gospodarczą, która na skutek kryzysu przynosi znaczną stratę. Małżonka jest osobą bezrobotną i zajmuje się dzieckiem. Skarżący oświadczył ponadto, że "korzysta z pomocy rodziny, która przekazuje jej kartofle i cebule oraz marchew. Strona ma kilka kur, które niosą jajka", co pozwala na wyżywienie rodziny skarżącego. Skarżący oświadczył, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Na skutek kryzysu nie posiada środków na zapłacenie ubezpieczenia społecznego, z którego to tytułu posiada zaległość w wysokości 281318,16 złotych. P. G. zaznaczył również, że prowadzona jest wobec niego egzekucja administracyjna, a na samochodach skarżącego ustanowiony został zastaw skarbowy, co uniemożliwia ich sprzedaż, w celu uzyskania środków na uiszczenie wpisu od wniesionej skargi.
Z kolei rachunki bankowe skarżącego "zostały zajęte przez Urząd Skarbowy", a dodatkowo są obciążone debetem, przez co skarżący nie ma możliwości uzyskania środków z konta bankowego. W przesłanym do Sądu piśmie skarżący, jako dowód na okoliczność zaległości z tytułu ubezpieczeń społecznych oraz prowadzonej egzekucji administracyjnej wymienił decyzję ZUS z dnia [...] listopada 2009 r. oraz pismo ZUS Wydział Realizacji Dochodów z dnia 27 listopada 2009 r. Do pisma, stanowiącego odpowiedź na wezwanie Sądu z dnia 27 listopada 2009 r., nie dołączył jednak załączników.
Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wskazał, że skarżący, nie wykonując zobowiązań Sądu sformułowanych w wystosowanych wezwaniach, ograniczył się wyłącznie do składania korzystnych dla siebie, w kontekście złożonego wniosku o prawo pomocy, lecz nie potwierdzonych, oświadczeń wskazujących na jego wyjątkowo trudną sytuację materialną. W związku z okolicznością, że złożone w sprawie oświadczenia skarżącego uniemożliwiały rzetelną ocenę sytuacji rodzinnej, finansowej i możliwości płatniczych skarżącego WSA uznał, że skarżący nie wykazał w sposób przekonujący, stosownie do treści powołanego art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.), że nie jest on w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania sądowoadministracyjnego.
Pismem z dnia 8 stycznia 2010 r. P. G. wniósł zażalenie na postanowienie WSA w S. z dnia 18 grudnia 2009 r. sygn. akt II SA/Sz 1009/09. Strona zaskarżyła powyższe postanowienie w całości, żądając jego zmiany przez przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi i przyznania radcy prawnego z urzędu, ewentualnie uchylenia postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Zaskarżonemu postanowieniu P. G. zarzucił błędne ustalenie stanu faktycznego oraz naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 243 § 1 p.p.s.a., które to naruszenia miały wpływ na treść zaskarżonego aktu.
W uzasadnieniu zażalenie podniesiono, iż skarżący nie ma środków na uiszczenie wpisu od skargi, gdyż wszystkie pieniądze zabrał mu komornik. W celu udowodnienia tej okoliczności P. G. w załączeniu do zażalenia przedstawił: nakaz zapłaty z dnia 15 grudnia 2009 r., zawiadomienie o wszczęciu postępowania zabezpieczającego z dnia 17 listopada 2009 r., pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego w T. G. z dnia 30 grudnia 2009 r.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W świetle art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Instytucja prawa pomocy jest jednak wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Stąd ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jej przyznanie, co wynika z przytoczonego wyżej art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące między innymi dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a także o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.).
Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy.
W świetle przedstawionego wyżej stanu faktycznego sprawy Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do wniosku, że należy podzielić pogląd Sądu I instancji, iż P. G. nie wykazał w sposób przekonywujący, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przedłożone przez skarżącego w dniu 17 listopada 2009 r. dokumenty i oświadczenia mogły budzić uzasadnione wątpliwości Sądu I instancji, co do wysokości uzyskiwanych przez niego dochodów oraz źródeł środków finansowych niezbędnych na utrzymanie jego i rodziny. Dlatego słusznie Sąd I instancji w dniu 27 listopada 2009 r. wezwał skarżącego do nadesłania dodatkowych szczegółowo oznaczonych dokumentów i oświadczeń.
Skarżący nie wykonał jednak zobowiązań Sądu sformułowanych w wystosowanym wezwaniu, za jego wykonanie nie można bowiem uznać nadesłania pisma z dnia 8 grudnia 2009 r. Należy się zgodzić z Sądem I instancji, iż tym samym skarżący uniemożliwił rzetelną ocenę jego sytuacji rodzinnej i finansowej oraz możliwości płatniczych, co w świetle przedstawionych wyżej zasad korzystania z instytucji prawa pomocy skutkować musiało odmową jej przyznania.
Podniesione w zażaleniu twierdzenie skarżącego o braku środków na uiszczenie wpisu od skargi i przedstawienie dokumentów na potwierdzenie tej okoliczności, należy uznać za spóźnione, bowiem rozpoznanie zażalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny nie polega na ponownym rozpoznaniu sprawy będącej przedmiotem zażalenia w jej całokształcie, tylko na kontroli zaskarżonego orzeczenia Sądu I instancji pod względem zgodności z prawem.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.