Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 6 grudnia 2012 r., sygn. akt V SA/Wa 440/12 odmówił W. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego.
W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji powołał się na treść art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej: p.p.s.a.) i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.
Na podstawie złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd pierwszej instancji ustalił, iż skarżący prowadzi gospodarstwo domowe, utrzymuje się ze świadczenia rentowego i dochodów z gospodarstwa w łącznej wysokości ok. 780 zł miesięcznie. Zgodnie z oświadczeniem posiada nieruchomość rolną o powierzchni 8,29 ha wraz z ciągnikiem i samochodem osobowym. Nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, oszczędności i przedmiotów wartościowych. Do wniosku załączył decyzję w sprawie ustalenia renty w wysokości 498,72 zł oraz zaświadczenie o dochodach gospodarstwa rolnego.
Skarżący podał, że roczne jego wydatki związane z utrzymaniem domu to: 32 400 zł (średnio miesięcznie 2 700 zł). Otrzymuje dopłaty do gruntów rolnych oraz stypendia w łącznej wysokości 2 250 zł za pięć miesięcy (marzec – lipiec) 2012 r.
Oceniając sytuację finansową skarżącego, na podstawie złożonych przez niego dokumentów i oświadczeń, Sąd I instancji doszedł do przekonania, że nie sposób jest stwierdzić, że wykazał on, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, gdyż przedmiotowe oświadczenia są niejasne i wewnętrznie sprzeczne przez co ich wiarygodność budzi uzasadnione wątpliwości.
Przede wszystkim Sąd wskazał, że wysokość ponoszonych przez skarżącego wydatków (32.400 zł rocznie), nawet po uwzględnieniu uzyskiwanych stypendiów oraz dopłat do gruntów rolnych, przekracza wysokość deklarowanych przez niego dochodów o ponad 10.000 zł. Skarżący co prawda wskazał kwotę ponoszonych wydatków również w ujęciu miesięcznym, jednakże kwota ta (2700 zł) znacznie, tj. o około 1000 zł przewyższa deklarowane miesięczne dochody. Skarżący nie wyjaśnił z jakich środków finansuje tę różnicę pomiędzy dochodami a wydatkami. Oceniając sytuację finansową skarżącego Sąd podał, iż nie można uznać, iż wykazany deficyt środków finansowych jest równoznaczny ze spełnieniem przesłanek do przyznania prawa pomocy.
Skarżący zaskarżył zażaleniem postanowienie Sądu I instancji oświadczając, że podtrzymuje złożone wcześniej wyjaśnienia i informacje o stanie majątkowym i swoich możliwościach płatniczych. Zdaniem skarżącego głównym powodem odmowy przyznania prawa pomocy i ustanowienia adwokata lub radcy prawego jest duża różnica między wydatkami a dochodami i brak informacji w jaki sposób skarżący pokrywa wyliczoną różnicę. Skarżący oświadczył, iż nie pokrywa wyliczonej różnicy bo ma za mały dochód. Wykazana kwota 10 000 zł miała być przeznaczona na zakup opału, jednakże w chwili obecnej skarżący nie ogrzewa całego zamieszkiwanego budynku a jedynie pomieszczenie w którym sypia. Zdaniem skarżącego przedstawione informacje w sposób jednoznaczny wykazują, iż jest w bardzo złej sytuacji bytowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie znajduje usprawiedliwionych podstaw na jego uwzględnienie.
Ustawodawca w art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, że "Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego".
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. "Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:
- 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny".
Jak wynika z literalnego brzmienia art. 246 § 1 p.p.s.a. jedyną ustawową przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca nie wprowadził dodatkowych warunków przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym odnoszących się do celowości udziału pełnomocnika w sprawie. Przyjęte w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozwiązanie jest więc odmienne od tego jakie ustawodawca zastosował w art. 117 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.), zgodnie z którym uwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uzależnione jest od ustalenia, że udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych odnoszące się do kryterium potrzeby udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie nie jest więc przydatne przy wykładni art. 246 § 1 p.p.s.a. Orzecznictwo sądów administracyjnych w zdecydowanie przeważającej części jest zgodne co do tego, że brak celowości zastępowania przez profesjonalnego pełnomocnika strony, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie jest przesłanką uzasadniającą odmowę ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. m.in. postanowienia NSA: z 20 listopada 2008 r., sygn. I FZ 433/08, LEX nr 565708; z 6 października 2008 r., sygn. I FZ 371/08, LEX nr 527662; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 274/08, LEX nr 479138; z 29 października 2009 r., sygn. II FZ 429/09, LEX nr 573506).
Należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych jej udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej.
Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i we wskazanych przez stronę dowodach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej.
W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.).
Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia uznał, że wskazane przez skarżącego okoliczności decydujące o przyznaniu prawa pomocy nie są dla Sądu wiarygodne i wskazując na te okoliczności Sąd wykazał, dlaczego takiej wiarygodności przedstawionym faktom odmówił. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę dokonaną przez Sąd I instancji.
Przedstawione przez skarżącego informacje należy uznać za niewystarczające do odtworzenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Naczelny Sąd Administracyjny, po dokonaniu analizy całości nadesłanych danych uznał, że skarżący, nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego nie są znane mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy.
W związku z tym, że w rozpoznawanej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Sąd I instancji odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie narusza prawa.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., oddalił zażalenie.