Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 21 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w po rozpoznaniu skargi A.K. (dalej jako "skarżący") uchylił zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] lipca 2011 r., oraz poprzedzająca ją decyzję tego organu z dnia [...] marca 2011 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że wnioskiem z dnia 12 kwietnia 2010 r. skarżący wniósł o przyznanie świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym"). Do wniosku dołączył dokumenty, które w ocenie wnioskodawcy potwierdzają uprawnianie do ubiegania się o świadczenie pieniężne z tytułu pracy przymusowej, wykonywanej w ramach deportacji w gospodarstwie rolnym Olgi Lauff we wsi Lichnowo.
Decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia.
Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2010 r.
Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu. Wyrokiem z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Op 444/10 Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] maja 2010 r. W ocenie Sądu I instancji, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie wyjaśnił, czy w przypadku skarżącego miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, z uwzględnieniem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07.
Decyzją z dnia [...] marca 2011 r., Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, odmówił skarżącemu przyznania uprawnienia do przedmiotowego świadczenia pieniężnego. Organ wyjaśnił, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że strona, po wysiedleniu z rodzinnego domu w miejscowości Kramsk, w lutym 1943 r. została skierowana do pracy w niemieckim gospodarstwie rolnym położonym we wsi Lichnowo. Organ dodał, że odległość między tymi miejscowościami jest niewielka i wynosi około 2 km. Organ wskazał, że pozostali członkowie rodziny również zostali deportowani do pracy przymusowej do III Rzeszy lub skierowani do pracy w okolicznych gospodarstwach. Wskazał ponadto, iż "świadkowie potwierdzili, że strona wynagrodzenie za pracę otrzymywała w produktach rolnych, które były przekazywane matce strony." Organ nie negując ciężkiej sytuacji strony, która w tak w młodym wieku została zmuszona do pracy przymusowej w gospodarstwie rolnym, uznał, że praca ta nie była szczególnie dotkliwą gdyż, była wykonywana w odległości 2 km od stałego miejsca zamieszkania "wśród otoczenia znanego stronie pod względem kulturowym i geograficznym, z możliwością kontaktu z rodziną i sąsiadami."
Skarżący wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazał, że został wyrwany z rąk matki, mając zaledwie 10 lat i 8 miesięcy i przez urząd niemiecki skierowany do pracy przymusowej w gospodarstwie niemieckim Olgi Lauff, w obce i nieznane środowisko. Doprowadzony na miejsce przez żandarma Policji, w obecności właścicielki gospodarstwa, został ostrzeżony i zakazano mu opuszczania gospodarstwa i oddalania się od niego. Wyznaczono mu miejsce spania i bytowania w oborze – stajni. Jako dziecko, przeszedł tam różne choroby i kontuzje (bez leczenia), a w bólu musiał wykonywać codzienne obowiązki na rzecz niemieckiego właściciela gospodarstwa. W tym okresie był pozbawiony dzieciństwa, nauki, opieki ze strony matki, kontaktów z rodzeństwem. Zmuszony natomiast był do obcowania, aż do 18 stycznia 1945 r. w nieznanym dotąd, w obcym środowisku i wśród obcych osób.
Decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2011 r.
W uzasadnieniu decyzji organ podkreślił, że badając uprawnienie strony do przedmiotowego świadczenia ocenił charakter deportacji nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Zdaniem organu, badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego Kierownik ustalił, że skarżący, w oderwaniu od członków rodziny (bez rodziców i rodzeństwa) został wysiedlony z domu w Kramsku do miejscowości Lichnowo. Organ przyznał również, że w miejscu wysiedlenia strona niewątpliwie wykonywała pracę przymusową, jednak stwierdził, że nie przybrała ona szczególnej formy. Organ wskazał, że warunki były ciężkie, strona mieszkała w oborze, nie dostawała ubrań roboczych.
Strona w protokole przesłuchania z dnia 31 maja 2011 r. oświadczyła, że za pracę przymusową nie otrzymywała wynagrodzenia, jednakże organ powołując się na oświadczenia A.. B. i M. W. z 1990 r. przyjął, że skarżący za pracę otrzymywał wynagrodzenie w markach, a ponadto właścicielka gospodarstwa przekazywała część wynagrodzenia w produktach rolnych matce wnioskodawcy. Organ stwierdził, że strona wprawdzie zmuszona została do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości. Przyjął, że wnioskodawcy nie dotknęły inne utrudnienia deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa.
Skarżący wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu
Uchylając zaskarżone decyzje Sąd I instancji wskazał w pierwszej kolejności, że organ zobowiązany był uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w wyroku tego sądu z dnia 2 grudnia 2010 r., sygn. akt II SA/Op 444/10. W ocenie Sądu I instancji organ ponowie rozpoznając sprawę nie zastosował się do wszystkich zaleceń i wskazań Sądu. W wyroku tym stwierdzono, że Sąd zwrócił uwagę na brak ustaleń pozwalających odpowiedzieć na pytanie, czy praca przymusowa wykonywana przez skarżącego przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. czy była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska.
Sąd podkreślił wówczas, że stanowisko organu w tym zakresie powinno uwzględnić fakt, że skarżący został wysiedlony z miejsca zamieszkania jako niespełna 11-letni chłopiec, a zatem należało dokonać oceny charakteru zmiany miejsca pobytu, wykonywanej pracy i warunków, w których musiał funkcjonować jako dziecko bez rodziców, w tym także pod kątem możliwości kontaktowania się z rodziną oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem.
Sąd I instancji podkreślił, że wprawdzie organ uzupełnił postępowanie dowodowe o przesłuchanie skarżącego, jednak w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie poddał tych zeznań wystarczającej ocenie. W ocenie Sądu I instancji, nie można również przyjąć, że poczynione przez organ ustalenia faktyczne oparte zostały na wszechstronnie rozważonym materiale dowodowym, czym ponownie naruszono art. 7 i 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.
Sąd I instancji wskazał ponadto, że dokonując oceny zaskarżonej decyzji przez pryzmat zaleceń zawartych w wyroku z dnia 2 grudnia 2010 r., nie sposób uznać, że został w niej przedstawiony proces wartościowania mocy dowodowej i wiarygodności dowodów, i że zawiera ona rozważania w przedmiocie wpływu i znaczenia podnoszonych przez skarżącego okoliczności na rozstrzygnięcie sprawy. W uzasadnieniu kontrolowanej decyzji organ poprzestał na ogólnym, niepopartym żadną argumentacją stwierdzeniu, że opisywane we wniosku i zeznaniach okoliczności nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia pieniężnego. Zdaniem Sądu I instancji, w tym przypadku należało podać, które to okoliczności podnoszone przez skarżącego zadecydowały o przedstawionym w decyzji uznaniu organu, że wnioskodawca nie został "wyrwany" z dotychczasowego środowiska.
Sąd I instancji wskazał, że zeznania i oświadczenia skarżącego złożone na okoliczność wzajemnych relacji z zeznaniami świadków, których oświadczenia skarżący dołączył do wniosku, nie zostały poddane dogłębnej analizie i konfrontacji z innymi dowodami w sprawie i występującymi realiami pracy wykonywanej przez małoletnie dzieci w czasie okupacji. W ocenie Sądu I instancji, należało więc przyjąć, że organ nie wyjaśnił, czy i ewentualnie jakie miały one znaczenie dla oceny spełnienia bądź niespełnienia przesłanek do otrzymania wnioskowanego świadczenia. Organ powołując się na zeznania dwóch świadków nie zauważył, że tylko jeden z nich wypowiedział się w zakresie otrzymywania przez skarżącego wynagrodzenia.
Ponadto organ przywołał ankietę skarżącego z dnia 5 maja 1952 r., podczas, gdy wszystkie dokumenty w sprawie potwierdzają pobyt skarżącego przez okres 22 miesięcy podczas okupacji w Lichnowie, gdzie wykonywał pracę przymusową i ta okoliczność nie stanowi kwestii spornej. Nie budzi także zastrzeżeń okoliczność, że w czasie wojny w miejscowości Lichnowo istniało gospodarstwo rolne pod zarządem niemieckim, co potwierdza zaświadczenie Archiwum Państwowego w Poznaniu z dnia 11 maja 1999 r.
W ocenie Sądu I instancji, organ pominął zalecenia dotyczące oceny wykonywanej pracy i warunków, w których skarżący musiał funkcjonować będąc dzieckiem oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem, jako czynników mających wpływ na stanowisko w przedmiocie wykonywania pracy przymusowej w szczególnie dotkliwej formie. Zdaniem Sądu I instancji, argumenty uzasadnienia decyzji, które w ocenie organu przemawiają za odmową przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia, sprowadzają się w istocie do stwierdzenia w sposób ogólny, że skarżącego "nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa." Sąd I instancji wskazał, że tego ogólnego stwierdzenia nie powiązano ze zgromadzonym w rozpoznawanej sprawie materiałem dowodowym, m.in. oświadczeniami skarżącego.
Skarżący bowiem podnosił, że przebywał w środowisku dla niego nieprzyjaznym (wrogim) otoczeniu,w stresie i pod presją zagrożenia życia, w izolacji i w oderwaniu od rodziców, rodzeństwa bez możliwości kontaktowania się z bliskimi. Podkreślił, że poprzez pracę w gospodarstwie niemieckim pozbawiony został także normalnego dzieciństwa, w tym również możliwości nauki.
Sąd I instancji podkreślił, że w sytuacji deportacji dziecka - z racji jego młodego wieku - organ powinien uwzględnić przede wszystkim faktyczne możliwości przemieszczania się, na ile były one wykonalne w ówczesnym czasie, zważywszy na okres okupacji. W rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym, o deportacji nie decyduje bowiem odległość deportacji czy też wiek dziecka, ponieważ przesądzającą okolicznością jest "wyrwanie" dziecka i jego odizolowanie od dotychczasowego środowiska.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.
W pierwszej kolejności organ zarzucił naruszenie prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę stanowią represję w rozumieniu cytowanego przepisu. W ocenie organu, skarżący doznał innego rodzaju represji niż określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym.
Organ zarzucił także naruszenie przepisów postępowania.
Po pierwsze, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej "p.p.s.a.") w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, pomimo, że organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny dla załatwienia sprawy.
Po drugie, art. 3 § 1 w związku z art. 153 p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że organ nie w pełni zrealizował wytyczne zawarte w wyroku w sprawie II SA/Op 444/10 oraz poprzez przyjęcie, że organ nie zastosował się do wyrażonej przez Sąd oceny prawnej.
Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu, a także zasądzenie, na podstawie art. 203 pkt 2 w związku z art. 205 p.p.s.a. od skarżącego kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Po pierwsze, na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 3 § 1 w związku z art. 153 p.p.s.a. poprzez błędne przyjęcie, że organ nie w pełni zrealizował wytyczne zawarte w wyroku w sprawie II SA/Op 444/10 oraz poprzez przyjęcie, że organ nie zastosował się do wyrażonej przez Sąd I instancji oceny prawnej. Dla oceny niniejszego zarzutu konieczna jest ponowna analiza uzasadnienia wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 2 grudnia 2010 r. w sprawie II SA/Op 444/10. Sąd wskazał wówczas, że stanowisko organu powinno uwzględnić fakt, że skarżący został wysiedlony z miejsca zamieszkania jako niespełna 11-letni chłopiec, a zatem należało dokonać oceny charakteru zmiany miejsca pobytu, wykonywanej pracy i warunków, w których musiał funkcjonować jako dziecko bez rodziców, w tym także pod kątem możliwości kontaktowania się z rodziną oraz więzi społecznych z nowym otoczeniem.
Stosownie do treści art. 153 p.p.s.a, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia. Oczywiście należy podzielić pogląd wyrażony w skardze kasacyjnej, że przepis art. 153 nie determinuje rozstrzygnięcia organu w tym znaczeniu, że po wyroku uchylającym może zostać wydana decyzja o tożsamej treści, jak decyzja wcześniej uchylona. Nie oznacza to jednak, że organ administracji ponownie rozpoznający sprawę może pominąć zalecenia wynikające z wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego, bowiem do ich uwzględnienia jest wyraźnie zobligowany na mocy cytowanego art. 153 p.p.s.a. W wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 2 grudnia 2010 r. w sprawie II SA/Op 444/10 jednoznacznie wskazano zakres oceny, którą powinien przeprowadzić organ przy ponownym rozpoznaniu sprawy, a Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwestię tę pominął, dokonując w istocie kolejnej, tożsamej oceny zebranego materiału dowodowego.
Tym samym organ naruszył art. 153 p.p.s.a. w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji. Ocena Sądu I instancji w tym zakresie jest więc trafna, a zarzut skargi kasacyjnej okazał się nieuzasadniony.
Po drugie, na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone. Wbrew twierdzeniom organu, nie sposób uznać, że organ rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny dla załatwienia sprawy. Organ przesłuchał skarżącego, ale nie poddał tego dowodu wystarczającej ocenie. Chodzi tu przede wszystkim o ocenę w kontekście zaleceń Sądu I instancji dotyczących ponownego rozpatrzenia sprawy, o czym mowa wyżej. Zabrakło bowiem oceny charakteru zmiany miejsca pobytu skarżącego, charakteru wykonywanej pracy i warunków, w których przebywał skarżący. Powyższe niewątpliwie stanowi o naruszeniu zasad postępowania dowodowego, o których stanowi art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.
Po trzecie, chybiony jest zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. co do braku wskazań dla organu odnośnie dalszego postępowania. Wbrew twierdzeniu skargi kasacyjnej Sąd I instancji w sposób jednoznaczny wskazał, że ponownie rozpoznając sprawę organ administracji powinien prawidłowo przeprowadzić postępowanie dowodowe w sprawie, mając na uwadze wskazania zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oraz uzasadnieniu wyroku z dnia 2 grudnia 2010 r. II SA/Op 444/10. Stwierdzenie takie, w korelacji z rozważaniami Sądu I instancji dotyczącymi uchybień organu w postępowaniu dowodowym oraz trafnymi wnioskami tego Sądu wywiedzionymi w zaskarżonym wyroku, niewątpliwie stanowi wypełnienie obowiązku, o którym mowa w art. 141 § 4 zdanie drugie p.p.s.a. Stąd też powyższy zarzut skargi kasacyjnej należy uznać za nieuzasadniony.
Po czwarte wyjaśnić należy, że zarówno Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu jak i Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądziły kwestii zasadności przyznania skarżącemu przedmiotowego świadczenia. Zarzuty stawiane przez Sąd I instancji rozstrzygnięciom Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych są zarzutami o charakterze procesowym, dotyczącymi przede wszystkim oceny materiału dowodowego. Zaskarżona decyzja organu nie pozwala jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy praca przymusowa skarżącego odbywała się w warunkach represji, przy uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Stąd też nie można skutecznie postawić Sądowi I instancji zarzutu błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przeciwnie, wykładnia tego przepisu przedstawiona przez Sąd I instancji jest prawidłowa i uwzględnia zarówno brzmienie cytowanego przepisu, jak i rozważania zawarte we wskazanym wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Oczywistym jest, że każda sprawa administracyjna powinna być traktowana indywidualnie, stąd żeby uniknąć zarzutów w tym zakresie konieczne jest między innymi dokonanie przez organ pełnej i rzetelnej oceny materiału dowodowego, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, a następnie przedstawienie tej oceny w uzasadnieniu decyzji. Takiej oceny w niniejszej sprawie zabrakło, na co wskazywał już Sąd I instancji w wyroku z dnia 2 grudnia 2010 r. sygn. akt II SA/Op 444/10. Ponownie rozpoznając sprawę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów nie uzasadnił w sposób przekonujący swojego stanowiska, czego konsekwencją było prawidłowe uchylenie przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji z dnia [...] lipca 2011 r. oraz decyzji ją poprzedzającej.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.