Uzasadnienie
Wyrokiem z 10 lutego 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi po rozpoznaniu sprawy ze skargi M.Z. (dalej jako "skarżąca") uchylił zaskarżoną decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z [...] października 2011 r. w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z [...] sierpnia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił skarżącej przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w ustawie z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej jako "ustawa o świadczeniu pieniężnym").
W uzasadnieniu organ administracji podniósł, że strona w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości Kiki.
Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Decyzją z [...] października 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z [...] sierpnia 2011 r.
W uzasadnieniu organ podniósł, że skarżąca ubiegała się o przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu wysiedlenia w maju 1941 r. wraz z rodzicami z miejscowości Karszew do sąsiedniej miejscowości Kiki i pracy przymusowej rodziców wykonywanej w tej miejscowości w gospodarstwie rolnym osoby o nazwisku Fajfer. W ocenie Sądu I instancji, podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w miejscowości Karszew była niewątpliwie formą represji. Jednocześnie organ podkreślił, że uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Świadek D.T. w swoim oświadczeniu z 8 lipca 2011 r. wskazała wyraźnie, że wysiedlenie dotyczyło wszystkich mieszkańców Karszewa.
Zdaniem organu, w przypadku strony nie został spełniony zawarty w ustawie warunek deportacji do pracy. Wykonywanie pracy w warunkach przymusowych bez faktu deportacji nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia.
Skarżąca wniosła skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi.
Uchylając zaskarżoną decyzję Sąd I instancji wskazał, że organ kwestionuje spełnienie drugiej z przesłanek warunkujących przyznanie prawa do świadczenia, wywodząc, że wykonywanie tej pracy w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania nie pozwala przyjąć, że doszło do deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Sąd I instancji nie podzielił interpretacji organu. Sąd I instancji zarzucił, że organ uznając, że w wypadku skarżącej nie została spełniona przesłanka deportacji powołał się na kryterium odległości miejsca przesiedlenia od dotychczasowego miejsca zamieszkania oraz na zeznania świadka, który potwierdził, że wysiedleni zostali wszyscy mieszkańcy.
Sąd I instancji podkreślił przy tym, że jak wynika także z zeznań świadka, mieszkańcy zostali wywiezieni do różnych miejscowości. W ocenie Sądu I instancji, okoliczność, że tej formie represji poddani zostali wszyscy mieszkańcy danej miejscowości nie świadczy jeszcze, że nie była to deportacja.
W ocenie Sądu I instancji, rodzina skarżącej została wyrwana z dotychczasowego środowiska. Było to dolegliwe dla samej skarżącej, bowiem jak wynika z jej niekwestionowanych wyjaśnień, podczas wykonywania pracy przez rodziców przebywała ona całymi dniami zamknięta w pomieszczeniu, w którym mieszkali podczas wysiedlenia i poza okresami karmienia (urodziła się 15 września 1938 r.) pozbawiona była nawet kontaktu z matką. W innych warunkach, gdyby matka nie pracowała przymusowo, zapewne skarżąca nie byłaby pozbawiona opieki. Organ nie podważa również twierdzeń skarżącej, że brak było możliwości powrotu do rodzinnej miejscowości. Te okoliczności potwierdzają wniosek skarżącej, że doszło do wyrwania z dotychczasowego środowiska.
W ocenie Sądu I instancji, powyższe okoliczności pozwalają na wniosek, że przymusowe przesiedlenie rodziny skarżącej i pobyt w niej związane były z odizolowaniem od dotychczasowego środowiska i nosiły cechy deportacji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Sąd I instancji podkreślił, że odizolowane miejsce oznacza również i takie, położone w niedalekiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, które jest dla osoby tam wywiezionej zupełnie nieznane, przy tym nie ma możliwości swobodnego poruszania się poza jego obrębem czy powrotu do rodzinnej miejscowości. Sam fakt, że odległość ta miała wynosić 2 km nie może przesądzać o tym, że nie było deportacji. Kwestia odległości, jako jeden z czynników wskazujących na zaostrzony charakter represji, podlega każdorazowej ocenie organu, przy uwzględnieniu okoliczności rozpoznawanej sprawy.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych.
W pierwszej kolejności organ zarzucił naruszenia prawa materialnego, poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, polegającą na przyjęciu, że represje doznane przez stronę stanowią represję w rozumieniu cytowanego przepisu. W ocenie organu, skarżąca doznała innego rodzaju represji niż określone w ustawie o świadczeniu pieniężnym.
Ponadto organ zarzucił także naruszenie przepisów postępowania - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - zwanej dalej "p.p.s.a.") w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone, co skutkowało uwzględnieniem zamiast oddaleniem skargi, pomimo, że organ zebrał i rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny dla załatwienia sprawy.
Organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi, a także zasądzenie, na podstawie art. 203 pkt 2 w związku z art. 205 p.p.s.a. od skarżącej kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa prawnego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
W świetle art. 174 p.p.s.a. – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeżeli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej.
Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem pomimo nietrafnego uzasadnienia zaskarżony wyrok odpowiada prawu.
Po pierwsze, na uwzględnienie nie zasługuje zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. poprzez błędne przyjęcie, że normy postępowania administracyjnego zostały przez organ naruszone. Podstawą uchylenia zaskarżonej decyzji w niniejszej sprawie nie był bowiem przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. dotyczący naruszenia przepisów postępowania, lecz art. 145 § 1 pkt lit. a) tej ustawy, którego zastosowanie opiera się na zarzucie naruszenia przepisów prawa materialnego. Sąd I instancji nie zarzucił ponadto organowi naruszenia przepisów postępowania administracyjnego powołanych w skardze kasacyjnej.
W ocenie jednak Naczelnego Sądu Administracyjnego, wbrew twierdzeniom organu, nie sposób uznać, że organ rozpatrzył cały dostępny materiał dowodowy konieczny dla załatwienia sprawy. Organ wydając zaskarżoną decyzję powołał się na odległość miejsca wysiedlenia od miejsca dotychczasowego zamieszkania oraz zeznania świadka, który potwierdził, że wysiedleni zostali wszyscy mieszkańcy miejscowości, z której pochodziła rodzina skarżącej. Zabrakło w sprawie bardziej szczegółowych ustaleń organu w tym zakresie, pomimo, że to organ dysponuje środkami i wiedzą, które pozwalają sięgnąć zarówno do materiałów archiwalnych jak i źródeł historycznych. Zabrakło ponadto szczegółowej oceny charakteru zmiany miejsca pobytu skarżącej, charakteru wykonywanej pracy i warunków, w których przebywała skarżąca. Organ powinien był ustalić jak często w tym czasie skarżąca miała możliwość odwiedzania rodziców, czy mogła kontaktować się z resztą rodziny, znajomymi oraz w jakich warunkach przyszło jej żyć i pracować.
Powyższe niewątpliwie stanowi o naruszeniu zasad postępowania dowodowego, o których stanowi art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. i powinno stanowić podstawę uchylenia zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. W sprawie doszło bowiem do naruszenia przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.
Po drugie, Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądził kwestii zasadności przyznania skarżącej przedmiotowego świadczenia. Zarzuty stawiane zaskarżonej decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych są zarzutami o charakterze procesowym, dotyczącymi przede wszystkim oceny materiału dowodowego. Zaskarżona decyzja organu nie pozwala jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy praca przymusowa skarżącej odbywała się w warunkach represji, przy uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07. Stąd też nie można skutecznie postawić Sądowi I instancji zarzutu błędnej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym. Przeciwnie, wykładnia tego przepisu przedstawiona przez Sąd I instancji jest prawidłowa i uwzględnia zarówno brzmienie cytowanego przepisu, jak i rozważania zawarte we wskazanym wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego.
Natomiast na tym etapie postępowania zarzuty naruszenia prawa materialnego postawione przez Sąd I instancji organowi administracji były przedwczesne, bowiem stan faktyczny sprawy nie pozwalał na taką ocenę. Oczywistym jest, że każda sprawa administracyjna powinna być traktowana indywidualnie, stąd żeby uniknąć zarzutów w tym zakresie konieczne jest między innymi dokonanie przez organ pełnej i rzetelnej oceny materiału dowodowego, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności sprawy, a następnie przedstawienie tej oceny w uzasadnieniu decyzji. Takiej oceny w niniejszej sprawie zabrakło, czego konsekwencją było trafne, choć oparte na błędnej podstawie prawnej, uchylenie przez Sąd I instancji zaskarżonej decyzji. Skarga kasacyjna podlega oddaleniu nie tylko, gdy zarzuty kasacyjne okażą się nieuzasadnione, ale również, gdy pomimo błędnego uzasadnienia zaskarżony wyrok odpowiadał prawu. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie.
Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku.