Uzasadnienie
Zaskarżonym wyrokiem z dnia 16 września 2015 r., sygn. akt III SA/Łd 849/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę M. B. na decyzję Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Ł. z dnia [...] czerwca 2015 r. utrzymującą w mocy decyzję Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Z. z dnia [...] lutego 2015 r. o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej wymienionej w wykazie chorób zawodowych stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1367) - kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia.
Jak wynika z akt postępowania administracyjnego podstawę rozstrzygnięć organów stanowiły wydane w toku sprawy orzeczenia lekarskie jednostek orzeczniczych I i II stopnia, w tym przypadku – Wojewódzkiego Ośrodka Medycyny Pracy w L. i Instytutu Medycyny Pracy i Zdrowia Środowiskowego w S., a dodatkowo także opinia Instytutu Medycyny Pracy im. [...] w Ł.. We wszystkich tych dokumentach stwierdzono, że zmiany skórne występujące u skarżącej, zlokalizowane na przedramionach, podudziach oraz okresowo na skórze pleców, utrzymujące się pomimo zaprzestania wiele lat temu pracy zawodowej, nie odpowiadają chorobie wymienionej pod pozycją 18.2 wykazu chorób zawodowych tj. kontaktowemu zapaleniu skóry z podrażnienia. Wyjaśniono, że choroba ta z medycznego punktu widzenia charakteryzuje się miejscową reakcją zapalną i jest spowodowana ekspozycją na substancje chemiczne, bądź bodźce fizyczne. Powstaje wskutek bezpośredniego kontaktu z substancjami drażniącymi, zwykle nie przekraczając miejsca aplikacji substancji wywołującej podrażnienie.
Obecnie za jeden z najważniejszych czynników ryzyka kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia uważa się pracę w środowisku mokrym (tzw. wet work) czyli ekspozycję na wodę, detergenty i inne płyny lub stosowanie nieprzepuszczalnych rękawic, stanowiące okluzyjne środowisko dla skóry rąk. Miejscem pracy, w którym wystąpiły u skarżącej zmiany skórne będące powodem zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej była [...] Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w S. w której w latach 1995 – 2012 skarżąca pracowała na stanowisku handlowca, a do jej obowiązków oprócz wyjazdów w teren, spotkań z klientami i windykacji należności należało także przeglądanie reklamowanych przez klientów tkanin dekoracyjnych i wykładzin podłogowych pochodzenia chińskiego. Ten ostatni rodzaj czynności, zdaniem skarżącej, miał w jej przypadku spowodować rozwój choroby wymienionej w pozycji 18.2 wykazu chorób zawodowych.
W orzeczeniach lekarskich wykluczających prawdopodobieństwo wywołania choroby kontaktem z tkaninami importowanymi przez pracodawcę z którymi miała kontakt skarżąca zwrócono uwagę, że choroby skóry wykazują duże zróżnicowanie ze względu na ich rodzaj, lokalizację, stopień zaawansowania, rokowanie i czynniki przyczynowe. Kontaktowe zapalenie skóry jest jedną z najczęstszych dermatoz. Określenie to obejmuje alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (ACD) oraz kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia (ICD). Rozpoznanie przewlekłego kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia jest diagnozą z wykluczenia i wymaga wykonania testów naskórkowych w celu różnicowania z wypryskiem alergicznym. Kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia (ICD) jest miejscową reakcją zapalną skóry o podłożu nieimmunologicznym, będącą następstwem jednorazowej (postać ostra) lub wielokrotnej (postać przewlekła) aplikacji czynnika drażniącego.
Reakcja skórna na takie czynniki może mieć charakter środowiskowy lub zawodowy. Ostre kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia (niekiedy odpowiadające oparzeniu chemicznemu II stopnia) - powstaje w następstwie działania silnych czynników drażniących. Klinicznie charakteryzuje się występowaniem rumienia, obrzęku, pęcherzy, pęcherzyków oraz sączenia treścią zapalną. Przewlekłe kontaktowe zapalenie skóry z podrażnienia, które jest najczęstszą postacią ICD związane jest z przewlekłym powtarzalnym oddziaływaniem słabych czynników drażniących (np. woda, detergenty, kosmetyki). Zmiany chorobowe lokalizują się zwykle w obrębie skóry rąk ze względu na największe prawdopodobieństwo kontaktu z czynnikami drażniącymi. Zmiany chorobowe skóry po ekspozycji na środki drażniące występują szybko, nie przekraczają miejsca działania substancji drażniącej, a po odsunięciu od źródeł narażenia następuje ich całkowite ustąpienie.
W orzeczeniach lekarskich, odwołując się do literatury fachowej wskazano, że stwierdzenie zawodowej etiologii kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia wymaga spełnienia szeregu warunków, które w przypadku skarżącej nie zostały spełnione. W szczególności tą postać choroby wyklucza sama lokalizacja zmian skórnych na podudziach i okresowo na plecach, a ponadto ich utrzymywanie się z okresami zaostrzeń przez wiele lat po zakończeniu pracy zawodowej. Wyjaśniono, że wobec tego, iż jednym z warunków dla wykluczenia kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia jest wykluczenie alergii kontaktowej jako przyczyny zmian skórnych u skarżącej w trakcie hospitalizacji w jednostkach orzeczniczych przeprowadzono tzw. testy płatkowe, w tym z potencjalnymi alergenami środowiska pracy, które dodatkowo wykluczyły też inną postać zawodowej choroby skóry tj. alergiczne kontaktowe zapalenie skóry. Wobec zgłaszanego przez skarżącą w toku postępowania żądania poddania jej badaniom na barwniki i środki chemiczne pochodzenia chińskiego Instytut Medycyny Pracy w Ł. wyjaśnił, że testy płatkowe, którym poddana została skarżąca, a które w jej przypadku wypadły ujemnie, obejmują potencjalne alergeny środowiska pracy (Seria Barwniki i Apretury Tkanin) stosowane również w chińskich ośrodkach alergologicznych do diagnostyki nadwrażliwości na związki uczulające tkanin.
Uznając orzeczenia lekarskie i dodatkowe opinie za wyczerpujące i miarodajne dla rozstrzygnięcia sprawy organ odwoławczy inspekcji sanitarnej utrzymał w mocy decyzję organu I instancji o braku podstaw do stwierdzenia u skarżącej choroby zawodowej.
W skardze na decyzję organu odwoławczego, podobnie jak we wcześniejszym odwołaniu, skarżąca zarzuciła organom administracji nienależyte wyjaśnienie sprawy. Podniosła, że nie została poddana właściwym badaniom w kierunku zdiagnozowania jej zmian skórnych na czynniki drażniące z którymi miała kontakt w środowisku pracy tj. na chińskie barwniki i środki chemiczne.
Oddalając skargę - na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369), określanej dalej jako "P.p.s.a." - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi ocenił, że kontrolowane rozstrzygnięcie organu jest zgodne z prawem. Uznał, że czynności dowodowe i wyjaśniające organy przeprowadziły stosownie do wymagań zawartych w przepisach art. 7 i art. 77 oraz art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego, a także przepisach rozporządzenia w sprawie chorób zawodowych. Wyjaśnił, że organy inspekcji sanitarnej nie posiadają uprawnień do samodzielnej oceny dokumentacji medycznej i są związane orzeczeniami lekarskimi, które posiadają walor opinii biegłego. Organ, jak wskazał Sąd, powinien zatem jedynie ocenić wydane orzeczenia jako dowód w postępowaniu, zgodnie z regułami określonymi w przepisach K.p.a. Jeżeli wydana opinia lekarska jest należycie uzasadniona organ prowadzący postępowanie jest nią związany w tym znaczeniu, że nie może rozpoznać choroby zawodowej, gdy jej istnienia nie potwierdza lekarz właściwej jednostki orzeczniczej.
Odnosząc się do twierdzeń skargi o niepoddaniu skarżącej właściwym testom i badaniom pod kątem narażenia jej na czynniki drażniące w środowisku pracy przez kontakt z tkaninami i wyrobami pochodzenia chińskiego Sąd zaakceptował wyjaśnienie jednostek orzeczniczych i organu odwoławczego i powtórzył ich stanowisko, że testy, jakim poddano skarżącą, a które wykluczyły chorobę kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia obejmowały najczęstsze alergeny kontaktowe oraz potencjalne alergeny środowiska pracy stosowane także w chińskich ośrodkach alergologicznych. Podkreślił, że stosownie do wyjaśnień jednostki orzeczniczej Instytutu Medycyny Pracy w Ł. z 28 listopada 2014 r. za pozazawodową etiologią choroby skóry, oprócz wyników testów, przemawia także przebieg choroby tj. utrzymywanie się zmian i ich zaostrzenia pomimo zakończenia zawodowej ekspozycji na tkaniny od wielu lat, a także ich nietypowa dla kontaktu z tymi tkaninami lokalizacja zmian, które w przypadku kontaktowego zapalenia skóry z podrażnienia powinny być umiejscowione na skórze rąk, a nie podudzi i pleców.
Tym samym Sąd I instancji za prawidłowe uznał stanowisko organów, że występujące u skarżącej zmiany skórne nie są przyczynowo związane z wykonywaną pracą zawodową. Zauważył, że wprawdzie w orzeczeniach uprawnionych jednostek nie znalazło się ani rozpoznanie choroby na którą cierpi skarżąca, ani jej przyczyna, tym niemniej nie były to okoliczności będące przedmiotem ich badania. Dla prawidłowego bowiem wydania orzeczenia w sprawie choroby zawodowej wystarczające jest ustalenie, że występujące schorzenie nie mieści się w wykazie chorób zawodowych zawartym w załączniku do rozporządzenia, stosownie do wymogu zawartego w art. 2351 Kodeksu pracy, a taka sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie. Na zakończenie wskazał, że organ wnikliwie i wyczerpująco ocenił dokumentację medyczną stanowiącą podstawę załatwienia sprawy. Wyjaśnił, że okolicznością wymaganą dla stwierdzenia choroby zawodowej jest, przy uwzględnieniu oceny warunków pracy, bezsporne lub z wysokim prawdopodobieństwem stwierdzenie, że choroba wymieniona w wykazie chorób zawodowych została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy. W rozpoznawanej sprawie nie stwierdzono u skarżącej choroby wymienionej w pkt 18.2 wykazu, co uzasadniało wydanie orzeczenia o braku podstaw do stwierdzenia choroby zawodowej.
W skardze kasacyjnej, skarżąca, domagając się uchylenia w całości orzeczenia Sądu I instancji wskazała na naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i art. 77 oraz art. 80 K.p.a., a także na naruszenie tego przepisu w zw. z art. 6 K.p.a. W uzasadnieniu tych zarzutów skarżąca podnosiła, że organy rozstrzygnęły sprawę w oparciu o nierzetelne orzeczenia lekarskie sporządzone na podstawie standardowych zestawów testów. Argumentowała, że nie została poddana "właściwym" testom, a jednostki orzecznicze nie ustaliły w ogóle na działania jakich czynników w pracy była narażona. Wywodziła, że jej prawidłowe przebadanie i poddanie jej "właściwym" testom, a także wzięcie pod uwagę opisu wykonywanych przez nią czynności uzasadniałoby występowanie zmian skórnych na przedramionach, podudziach i plecach, co było w sprawie kluczowe.
Dodatkowo podniesiono zarzut naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 106 § 3 tej ustawy poprzez brak odniesienia się przez Sąd I instancji do dokumentacji medycznej złożonej na rozprawie, która jak wskazano w uzasadnieniu tego zarzutu, miała istotne znaczenie dla oceny rzetelności orzeczeń jednostek orzeczniczych.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wnosił o jej oddalenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.
W okolicznościach rozpatrywanej sprawy należy podkreślić, że postępowanie w sprawie stwierdzenia choroby zawodowej nie jest prowadzone w celu ustalenia przyczyny różnych schorzeń czy dolegliwości, którymi dotknięta jest strona. Jest to postępowanie ukierunkowane wyłącznie w celu ustalenia przesłanek zawartych w art. 2351 Kodeksu pracy czyli ustalenia czy występujące u strony objawy chorobowe odpowiadają chorobie wymienionej w wykazie chorób zawodowych i czy została lub z dużym prawdopodobieństwem mogła ona zostać wywołana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo w związku ze sposobem jej wykonywania, określanymi jako "narażenie zawodowe". W przypadku skarżącej, jak wynika z orzeczeń lekarskich lekarze specjaliści z zakresu medycyny pracy uznali, że zmiany skórne nie odpowiadają kontaktowemu zapaleniu skóry z podrażnienia z uwagi na ich lokalizację na ciele i z uwagi na ich utrzymywanie się pomimo ustania podejrzewanego o wywołanie choroby środowiska pracy tj. kontaktu z importowanymi tkaninami.
Dodatkowo, wykonano u skarżącej testy płatkowe, które służą do wykrywania czynników wywołujących alergię kontaktową. Testy te również, pomimo zmian skórnych, nie potwierdziły istnienia choroby wymienionej pod pozycją 18.2 wykazu chorób zawodowych. Kwestionując w ramach zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. w zw. z art. 7 i 77 § 1 oraz 80 K.p.a., a także art. 6 K.p.a. zastosowaną w trakcie hospitalizacji metodę badania w postaci testów naskórkowych skarżąca nie wyjaśniła, jakim innym, jak to określiła, "właściwym" dla wykrycia tej choroby badaniom i testom medycznym powinna być poddana. Podnosząc, że nie została przebadana na środki chemiczne i barwniki używane w wyrobach pochodzenia chińskiego nie wyjaśniła też o jakie środki i barwniki w tym przypadku chodzi, czy o te dozwolone prawem ujęte w zestawach testów, którymi dysponują jednostki orzecznicze specjalizujące się w zakresie medycyny pracy, czy o jakieś inne nie objęte standardowymi testami.
Należy zauważyć, że w toku sprawy na żądanie organu pracodawca przedstawił listę towarów będących w ofercie firmy w latach 2006-2012 i substancji stosowanych przez jego kontahenta w procesie ich barwienia, drukowania i apreturowania. Wykaz ten został przetłumaczony i był podstawą przeprowadzanej na potrzeby rozstrzygnięcia oceny "narażenia zawodowego", o której mowa w art. 2351 Kodeksu pracy oraz przepisie § 6 ust. 2 rozporządzenia. W tej sytuacji gołosłowne twierdzenia skarżącej o niepoddaniu jej "właściwym" badaniom pod kątem ogólnie określonych barwników i substancji pochodzenia chińskiego bez sprecyzowania nawet ich rodzaju nie mogło podważyć prawidłowości ustaleń w sprawie opartych na orzeczeniach lekarskich. Próba podważenia rzetelności dokumentacji medycznej przedstawieniem na rozprawie Sądowi I instancji wyników badań skarżącej, które ani nie zawierają ich opisu, ani jakichkolwiek stwierdzeń co do choroby wymienionej w pozycji 18.2 wykazu chorób zawodowych nie mogła być skuteczna.
Ze złożonej dokumentacji nie sposób bowiem wywieść jakichkolwiek wniosków, które mogłyby podważać prawidłowość orzeczeń wydanych w sprawie. Z tych względów okoliczność, że w uzasadnieniu orzeczenia Sąd I instancji nie odniósł się do złożonej na rozprawie dokumentacji tj. wyników badań nie miała większego znaczenia i nie mogła uzasadniać naruszenia art. 141 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 106 § 3 P.p.s.a.
Nie znajdując zatem jakichkolwiek podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej również z przyczyn branych przez Naczelny Sąd Administracyjny pod uwagę z urzędu (por. art. 183 § 2 P.p.s.a i art. 189 P.p.s.a.) orzeczono o jej oddaleniu stosownie do art. 184 tej ustawy.