Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 29 września 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 1699/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E. G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] kwietnia 2015 r. w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji ostatecznej o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.
Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Postanowieniem z dnia [...] stycznia 2015 r. Minister Spraw Wewnętrznych wznowił, na wniosek E. G., postępowanie zakończone własną decyzją z [...] czerwca 2013 r., utrzymującą w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2013 r. odmawiającą potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez N. G. z d. T., urodzoną dnia [...] lipca 1943 r. w H. (I.), córkę E. U. i R.. Przesłankę uzasadniającą wznowienie stanowiła okoliczność wymieniona w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., tj. uzyskanie przez N. G. dokumentu z Dyrekcji Sądów Rabinackich z dnia 11 czerwca 2014 r., z którego wynika że wyrok wydany przez Sąd Rabinacki w H., nr akt: [...] z [...] marca 2013 r. jest ostateczny i nie może być anulowany.
Minister, zaskarżoną decyzją, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, podzielił swe uprzednie stanowisko, że okazane mu dokumenty, w świetle obowiązującego stanu prawnego w Polsce w dniu zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców N. G., nie potwierdzają że ww. urodziła się jako dziecko ślubne E. U. i R.. Organ podał, że nie neguje orzeczenia Okręgowego Sądu Rabinackiego z dnia [...] marca 2013 r., z którego wynika, że rodzice N. G. zawarli ze sobą związek małżeński zgodnie z religią Mojżesza i Izraela w Polsce, w dniu [...] czerwca 1938 r. Podobnie nie jest kwestionowana okoliczność, że ojciec N. G. posiadał obywatelstwo polskie i go nie utracił. W ocenie organu jednak, wskazane zaświadczenie stanowi dowód zawarcia małżeństwa w formie religijnej. Nie wynika z niego, że rodzice N. G. zawarli związek małżeński wywołujący skutki prawne w polskim prawie rodzinnym przed dniem jej narodzin.
Skargę na powyższą decyzję wniósł syn N. G. - E. G., zarzucając naruszenie: art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego przez nieustalenie nabycia przez skarżącego obywatelstwa polskiego; art. 1145 w zw. z art. 1146 i art. 1148 k.p.c. w zw. z art. 7, 76 § 1, 77, 80 k.p.a przez pominięcie dowodu z dokumentu, tj. Sądu Rabinackiego z dnia [...] marca 2013 r. i w konsekwencji nieuznanie jego skuteczności na terytorium R.P; art. 4 w zw. z art. 73 ustawy z dnia 29 września 1986 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2004 r., Nr 161, poz. 1688 ze zm.) w zw. z art. 76 § 1 k.p.a. w zw. a art. 1138 k.p.c. poprzez odmowę przyznania wartości dowodowej aktowi urodzenia matki skarżącego na okoliczność wykazania jej "ślubnego" pochodzenia; art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 151 § 1 pkt 1, art. 145 § 1 pkt 5 i art. 149 § 1 oraz art. 127 § 3 k.p.a. w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim z powodu utrzymania zaskarżonej decyzji w mocy zamiast jej uchylenia i potwierdzenia posiadania przez matkę skarżącego obywatelstwa polskiego; art. 7, 75, 76,78 i 80 k.p.a. w zw. a art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. poprzez błąd w ustaleniach faktycznych polegający na uznaniu, iż zebrany w sprawie materiał dowodowy w postaci w szczególności aktu urodzenia matki skarżącego, orzeczenia Sądu Rabinackiego, palestyńskiego paszportu nie dawał wystarczającej podstawy do ustalenia nabycia z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu jako dziecka "ślubnego"; art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. poprzez odmowę potwierdzenia posiadania przez skarżącego obywatelstwa polskiego spowodowaną błędną oceną stanu faktycznego i prawnego sprawy.
W odpowiedzi na skargę Minister Spraw Wewnętrznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko i argumentację, zawarte w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga jest bezzasadna.
W pierwszej kolejności Sąd wyjaśnił, że w dniu [...] października 2014 r., wnioskodawczyni – N. G. zmarła. W jej prawa wszedł syn zmarłej – E. G., który wyraził zainteresowanie kontynuacją postępowania wznowieniowego.
W ocenie Sądu, stanowisko Ministra Spraw Wewnętrznych, wyrażone w zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] marca 2015 r., jest prawidłowe. W sprawie dotyczącej poświadczenia posiadania przez N. G. obywatelstwa polskiego, okolicznością, z powodu której odmówiono wydania takiego poświadczenia był fakt, że organy orzekające w trybie zwykłym uznały, iż N. G. nie była dzieckiem ślubnym, a przez to nie nabyła obywatelstwa swego ojca, E. U., którego polskie obywatelstwo nie było kwestionowane. Na etapie postępowania odwoławczego od decyzji Wojewody [...] z dnia [...] marca 2013 r., orzekającej o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez N. G., pełnomocnik skarżącego, w celu udowodnienia posiadania przez wnioskodawczynię obywatelstwa polskiego, przedłożył m. in. dokument poświadczający zawarcie przez jej rodziców w 1938 r. małżeństwa "zgodnie z religią Mojżesza i Izraela w Polsce" (orzeczenie Sądu Rabinackiego z [...] marca 2013 r.).
Minister Spraw Wewnętrznych w decyzji z [...] czerwca 2013 r., utrzymującej w mocy decyzję Wojewody [...] z dnia [...] marca 2013 r., zaznaczył, iż do dnia 1 stycznia 1946 r., tj. do dnia wejścia w życie przepisów dekretów z dnia 25 września 1945 r. Prawo małżeńskie i przepisów je wprowadzających oraz Prawo o aktach stanu cywilnego wraz z przepisami wprowadzającymi, w Polsce obowiązywały różne typy prawa małżeńskiego, przejęte z systemów prawnych państw zaborczych. Przedłożone orzeczenie Sądu Rabinackiego nie wskazuje, gdzie rodzice N. G. zawarli związek małżeński, zatem nie jest możliwe dokonanie jednoznacznych ustaleń, czy rodzice zachowali przy tej czynności formę wymaganą przez obowiązujące wówczas prawo.
We wznowionym postępowaniu, pełnomocnik E. G., który wstąpił w prawa zmarłej matki swojej N. G., przedłożył uwierzytelnioną kopię z tłumaczeniem na język polski zaświadczenia z Sądu Rabinackiego, wydanego 11 czerwca 2014 r., potwierdzającego, że orzeczenie Sądu Rabinackiego z [...] marca 2013 r. jest ostateczne i nie może być anulowane. Minister, we wznowionym postępowaniu trafnie przyjął, że przedłożone zaświadczenie z Sądu Rabinackiego, wydane już po zakończeniu postępowania zwykłego – 11 czerwca 2014 r., potwierdzające, że orzeczenie Sądu Rabinackiego z [...] marca 2013 r. jest ostateczne i nie może być anulowane, nie potwierdzało nowej istotnej dla sprawy okoliczności. Nie zmieniało ono wskazanego w postępowaniu zwykłym faktu, że nie jest możliwe ustalenie czy rodzice wnioskodawczyni zawarli związek małżeński wywołujący skutki w polskim prawie cywilnym. Jak słusznie bowiem zauważył organ w toku postępowania zwykłego, orzeczenie Sądu Rabinackiego nie zawiera informacji gdzie związek małżeński rodziców N. G. został zawarty.
Tym samym brak jest możliwości ustalenia jakie prawo obowiązujące w dacie zawarcia tego związku znajduje zastosowanie. W dacie zawarcia przez rodziców N. G. nich związku małżeńskiego w Polsce obowiązywał bowiem różne typy prawa małżeńskiego, przejęte z systemów prawnych państw zaborczych. Zatem dla ustalenia czy zachowana została formę czynności polegającej na zawarciu związku małżeńskiego, wymagana przez obowiązujące wówczas prawo, a w konsekwencji czy zawarcie tego związku wywołało skutek w polskim prawie rodzinnym, konieczna jest wiedza o miejscu dokonania czynności. Bez tych ustaleń nie jest natomiast możliwe rozstrzygnięcie czy na gruncie prawa polskiego N. G. mogła być uznana za dziecko ślubne w rozumieniu ustawy z 20 stycznia 1920 o obywatelstwie Państwa Polskiego.
W ocenie Sądu, nie są również zasadne argumenty pełnomocnika skarżącego dotyczące braku ustalenia właściwej normy kolizyjnej. Art. 12 pkt 1 ustawy z 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwem dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz.U. Nr 101, poz. 581), obowiązującej na terenie Państwa Polskiego w 1938 r. wyraźnie stanowił, że prawną możność zawarcia związku małżeńskiego ocenia się dla każdej ze stron według prawa, któremu strona podlega osobiście. Natomiast art. 13 pkt 1 mówił, że forma zawarcia małżeństwa podlega prawu, obowiązującemu w miejscu zawarcia związku małżeńskiego. Bezspornym jest, że rodzice N. G. zawarli związek małżeński w Polsce, zatem to prawo polskie winno rozstrzygać kwestię formy zawarcia małżeństwa.
Odnosząc się do argumentów dotyczących nieuwzględnienia zapisów zawartych w art. 18 ostatnio przywołanej ustawy, Sąd wskazał, iż zgodnie z jego treścią: o ślubnem pochodzeniu dziecka rozstrzyga prawo ojczyste męża matki z czasu urodzenia się dziecka. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, ślubne pochodzenie N. G., należałoby ustalić według prawa izraelskiego, bowiem to prawo stanowiło prawo ojczyste jej ojca. Przepis jednak wymaga dla ustalenia ślubnego pochodzenia dziecka stosowania prawa ojczystego męża matki z dnia urodzenia dziecka. Wskazać należy, że jak wynika z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy ojciec N. G. nabył obywatelstwo izraelskie w dniu 15 maja 1948 r. N. G. urodziła się natomiast w dniu [...] lipca 1943 r. Zatem, w dniu narodzin N. G., jej ojciec nie posiadał obywatelstwa izraelskiego. Nie mogło ono tym samym stanowić prawa ojczystego jej ojca.
Jednocześnie okoliczność niesporną stanowi fakt, że do dnia narodzin N. G. jej ojciec nie utracił obywatelstwa polskiego. Tym samym podlegał on prawodawstwu polskiemu, a w konsekwencji w dacie urodzenia się N. G. wiązały go postanowienia ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, co do ustalenia, czy córka jest dzieckiem ślubnym w świetle ówczesnego prawa polskiego.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł E. G., podnosząc zarzuty naruszenia:
- 1) art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c, art. 134, art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7,76,77,80,145 § 1 pkt 5, 149 § 2, 151 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim z powodu uznania, że dołączone do wniosku o wznowienie postępowania zaświadczenie z Dyrekcji Sądów Rabinackich z dnia 11 czerwca 2014 r. potwierdzające, iż orzeczenie Okręgowego Sądu Rabinackiego w H. z [...] marca 2013 r. jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu nie stanowiło nowej istotnej dla sprawy okoliczności uzasadniającej wzruszenie ostatecznej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] czerwca 2013 r., a także z powodu nieustosunkowania się i nieuwzględnienia wskazanych w skardze zarzutów dotyczących braku oceny przez Ministra Spraw Wewnętrznych zgromadzonych w toku postępowania dokumentów wskazujących na "ślubne" pochodzenie matki skarżącego,
- 2) art. 1145 w zw. z art. 1146 § 1 i 1147 § 1 k.p.c. w zw. z art. 1138 k.p.a. i w zw. z art. 7, 76 § 1, 77, 80, 107 § 3 k.p.a. poprzez nieuznanie skuteczności i mocy dowodowej orzeczenia Okręgowego Sądu Rabinackiego w H. z [...] marca 2013 r. i w konsekwencji brak ustalenia "ślubnego" pochodzenia skarżącego i nabycia przez niego z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu,
- 3) art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5, względnie art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez niewłaściwe zastosowanie i nieustalenie nabycia przez matkę skarżącego obywatelstwa polskiego,
- 4) art. 13 ust. 1 i 2 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych (Dz. U. z 1926 r., Nr 101, poz. 581) poprzez jego niezastosowanie i uznanie, iż miarodajne dla ustalenia "ślubnego" pochodzenia matki skarżącego jest wyłącznie prawo polskie o ważności i formie zawierania małżeństwa.
Skarżący wniósł o uchylenie wyroku oraz decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z 14 kwietnia 2015 r. oraz o zasądzenie kosztów postępowania.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, iż zgodnie z art. 1145 k.p.c. orzeczenia sądów państw obcych wydane w sprawach cywilnych po 1 lipca 2009 r. podlegają uznaniu z mocy prawa. Przedłożone zaświadczenie Dyrekcji Sądów Rabinackich z 11 czerwca 2014 r. potwierdza, że orzeczenie Okręgowego Sądu Rabinackiego w w H. z [...] marca 2013 r. jest prawomocne i posiada taką samą moc prawną jak orzeczenie sądu polskiego (art. 76 § 1 k.p.a. w zw. z art. 1138 k.p.c.). Skoro matka skarżącego N. G. urodziła się na terytorium Izraela, właściwym dla oceny jej "ślubnego" pochodzenia było również prawo izraelskie.
Skarżący podniósł, że Sąd I instancji błędnie zastosował do stanu faktycznego tej sprawy art. 13 ust. 1 i 2 oraz art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych, który stanowi, iż o ślubnym pochodzeniu dziecka rozstrzyga prawo ojczyste męża matki z czasu urodzenia dziecka. Rodzice N. G. w chwili jej urodzenia zamieszkiwali w Palestynie, a jej ojciec posiadł obywatelstwo palestyńskie, zatem prawem ojczystym męża matki było prawo izraelskie.
W piśmie procesowym z dnia 15 września 2017 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Wniosek o wznowienie postępowania w przedmiocie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez wnioskodawcę oparty został na przesłance z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., tj. wyjściu na jaw istotnych dla sprawy nowych okoliczności faktycznych lub nowych dowodów istniejących w dniu wydania decyzji, nie znanych organowi, który wydał decyzję. Jako dowód mający potwierdzić okoliczność "ślubnego" pochodzenia N. G. strona przedstawiła zaświadczenie z Dyrekcji Sądów Rabinackich z dnia 11 czerwca 2014 r. potwierdzające, iż wyrok Sądu Rabinackiego w H. z [...] marca 2013 r. jest ostateczny i nie może być anulowany. W orzeczeniu z [...] marca 2013 r. stwierdzono natomiast, że rodzice N. G., ojciec T. E. (U.) urodzony w Polsce w mieście W. oraz matka T. S. (R.) z domu W. urodzona w Polsce zawarli ze sobą związek małżeński zgodnie z religią Mojżesza i Izraela w Polsce w dniu [...] czerwca 1938 r. Z dokumentów tych wynika, że dziadkowie wnioskodawcy (rodzice jego matki) zawarli związek małżeński w formie religijnej w 1938 r. i że zawarcie tego związku małżeńskiego jest skuteczne w świetle prawa izraelskiego.
Jednocześnie nie wynika z nich w jakim miejscu został zawarty ten związek małżeński, co ma znaczenia dla ustalenia jakie regulacje prawne dotyczące formy zawarcia związku małżeńskiego obowiązywały rodziców N. G.. Unifikujący prawo małżeńskie dekret z dnia 25 września 1945 r. - Prawo małżeńskie (Dz.U. z 1945 r., nr 48, poz. 270) wszedł w życie dopiero z dniem 1 stycznia 1946 r., a do tego czasu na terytorium II Rzeczypospolitej obowiązywało prawo małżeńskie państw zaborczych. Sąd I instancji słusznie wskazał, że wobec braku ustaleń co do miejsca zawarcia małżeństwa przez rodziców N. G. nie jest możliwe rozstrzygnięcie czy na gruncie prawa cywilnego obowiązującego na terytorium II Rzeczypospolitej mogła być ona uznana za dziecko ślubne w rozumieniu ustawy z 20 stycznia 1920 o obywatelstwie Państwa Polskiego. Przedstawiony przez pełnomocnika E. G. dokument potwierdza okoliczność zawarcia przez rodziców jego matki małżeństwa w formie religijnej.
Okoliczność ta była znana organowi, który wydał decyzję o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez N. G.. Ponadto obecnie nie można stwierdzić czy jest to okoliczność istotna dla sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., gdyż - z uwagi na brak ustaleń co do miejsca zawarcia związku małżeńskiego - nie można stwierdzić według jakich przepisów prawa należało oceniać formę zawarcia tego związku, a więc czy forma religijna była skuteczna w świetle prawa cywilnego, a co za tym idzie miała znaczenie dla zastosowania art. 5 ustawy z 20 stycznia 1920 o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Zatem niezasadny jest zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c, art. 134, art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7,76,77,80,145 § 1 pkt 5, 149 § 2, 151 § 1 pkt 1 i 2 k.p.a. w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim.
Nietrafny jest również zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 1145 w zw. z art. 1146 § 1 i 1147 § 1 k.p.c. w zw. z art. 1138 k.p.a. i w zw. z art. 7, 76 § 1, 77, 80, 107 § 3 k.p.a. poprzez nieuznanie skuteczności i mocy dowodowej orzeczenia Okręgowego Sądu Rabinackiego w H. z [...] marca 2013 r. Ani organ, ani Sąd I instancji nie kwestionował skuteczności tego orzeczenia na gruncie prawa polskiego, albowiem potwierdza ono jedynie zawarcie związku małżeńskiego przez rodziców skarżącego w formie religijnej, która to forma jest skuteczna również w świetle izraelskiego prawa cywilnego.
Natomiast - wobec braku ustaleń co do miejsca zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców N. G. - nie można stwierdzić czy forma ta była skuteczna w świetle obowiązującego na danym terenie II Rzeczypospolitej prawa cywilnego. Wobec powyższego niemożliwe było ustalenie nabycia przez matkę skarżącego obywatelstwa polskiego na podstawie art. 4 pkt 1 w zw. z art. 5, względnie art. 4 pkt 2 w zw. z art. 6 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego.
Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 13 ust. 1 i 2 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych (Dz. U. z 1926 r., Nr 101, poz. 581) poprzez jego niezastosowanie i uznanie, iż miarodajne dla ustalenia "ślubnego" pochodzenia matki skarżącego jest wyłącznie prawo polskie o ważności i formie zawierania małżeństwa.
Zgodnie z art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych (Prawo prywatne międzynarodowe) forma zawarcia małżeństwa podlega prawu, obowiązującemu w miejscu zawarcia związku małżeńskiego (art. 13 ust. 1), a do ważności małżeństwa, zawartego poza granicami Polski, wystarczy zachowanie formy, przepisanej przez prawa ojczyste obojga małżonków (art. 13 ust. 2). Skoro nie zostało ustalone miejsce zawarcia małżeństwa religijnego przez rodziców N. G. w 1938 r., to nie jest możliwe ustalenie jakiemu prawu podlegała forma zawarcia tego małżeństwa i czy ślub religijny wywierał również skutki cywilnoprawne.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.
Naczelny Sąd Administracyjny nie uwzględnił wniosku organu o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, albowiem pełnomocnik organu nie brał udziału w rozprawie, ani nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną w terminie, o którym mowa w art. 179 p.p.s.a.