Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 24 października 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 1490/13 oddalił skargę M. S. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji.
Powyższy wyrok został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy:
Pismem z dnia 6 lutego 2008 r. M. S. wystąpił do Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej o wydanie dla celów kombatanckich decyzji potwierdzającej, że wnioskodawca jako dziecko został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu, tj. potwierdzenia okoliczności, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2012 r., poz. 400 – dalej zwana, jako "ustawa o kombatantach").
Podczas przesłuchania w dniu [...] marca 2008 r. w Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej w S. M. S. zeznał, że jako 3-letnie dziecko został razem z matką wywieziony z L. do miejscowości M. Tam niemiecka policja oddzieliła go od matki. Matka trafiła do fabryki koców, a on został umieszczony w przytułku przy fabryce. Matka nie mogła go widywać, ale znała jego miejsce pobytu. Miała z nim rzadko kontakt wzrokowy, gdyż przytułek był usytuowany obok fabryki. Opiekę nad dziećmi w przytułku sprawował niemiecki personel. W przytułku panował zakaz używania języka polskiego i nakaz mówienia po niemiecku, stosowane były kary cielesne za używanie języka polskiego, dzieci były głodzone, pozbawione opieki lekarskiej. Matka odebrała M. S. z przytułku w kwietniu 1945 r., po wkroczeniu wojsk radzieckich do Miastka. M. S. nie wskazał żadnych świadków mogących potwierdzić wnioskowane okoliczności.
W dniu [...] czerwca 2008 r. Prezes Instytutu Pamięci Narodowej wydał decyzję nr [...] o odmowie potwierdzenia, że M. S., jako dziecko został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu.
Pismem z dnia [...] lipca 2008 r. M. S. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Do wniosku została dołączona kopia zeznań świadków: S. B. i I. K., którzy potwierdzili przymusową pracę Z. S. w Niemczech.
W wyniku rozpatrzenia wniosku, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej decyzją z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] czerwca 2008 r.
M. S. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na powyższą decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, która wyrokiem tego Sądu z dnia 28 kwietnia 2009 r. sygn. akt V SA/Wa 2775/08 została oddalona. Następnie Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2010 r. sygn. akt II OSK 1353/09 oddalił skargę kasacyjną M. S..
Ponieważ pierwsze podanie skarżącego o wznowienie postępowania administracyjnego zakończonego decyzją ostateczną Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia [...] sierpnia 2008 r. zostało wniesione z uchybieniem terminu określonego w art. 148 § 1 k.p.a. (prawomocny wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 października 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 1377/12), pismem z dnia [...] czerwca 2012 r. M. S. złożył, na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., kolejny wniosek o wznowienie postępowania administracyjnego. Do wniosku dołączono zeznanie odnalezionego świadka - E. R. z dnia [...] czerwca 2012 r., dotyczące losów wojennych M. S., kserokopię postanowienia Prokuratora Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Rzeszowie z dnia 8 stycznia 2008 r. sygn. akt S 95/07/Zn o umorzeniu postępowania w sprawie zbrodni nazistowskiej stanowiącej jednocześnie zbrodnię wojenną oraz kserokopie zdjęć i wycinków prasowych.
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2012 r. nr [...] wznowił postępowanie administracyjne ze względu na okoliczność, że dowód w postaci zeznań świadka E. R. z dnia [...] czerwca 2012 r. nie był znany organowi w dniu wydania decyzji ostatecznej z dnia [...] sierpnia 2008 r.
W dniu [...] października 2012 r. w Oddziale Instytutu Pamięci Narodowej w G. przesłuchano świadka E. R.. Zeznała, że poznała M. S., gdy miała 10 lat. Przyjeżdżał z matką do jej rodziców. O represjach wojennych wnioskodawcy dowiedziała się z opowieści rodziców i matki M. S. oraz z dokumentów (tj. zeznań I. K. w sprawie rentowej Z. S. z dnia [...] listopada 1984 r.). M. S. został według jej wiedzy odebrany matce przez Niemców bezpośrednio po przywiezieniu do fabryki w M. i został umieszczony w barakach przy fabryce. Warunki panujące w miejscu umieszczenia wnioskodawcy były nieludzkie. Dzieci nie miały żadnej opieki, były głodne i katowane. Pilnowały ich Niemki. Wnioskodawca nie miał możliwości spotykać się matką, gdyż nie znała jego miejsca pobytu, ani też nie wiedziała, czy dziecko żyje. Świadek zeznała, że nie wie, czy wnioskodawca podczas pobytu w Niemczech miał zmienione dane personalne oraz czy był przeznaczony do adopcji.
Po zakończeniu wojny, gdy Niemcy opuścili fabrykę, matki znalazły swoje dzieci wychudzone, zamknięte w pobliskich barakach. Według świadka M. S. oraz inne dzieci byli przeznaczeni na zagładę; byli oni głodzeni, zaniedbani, trzymani pod ziemią.
Na wniosek M. S. w dniu 7 lutego 2013 r. przesłuchano również świadka K. B. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2013 r. nr [...] Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu odmówił uchylenia decyzji ostatecznej tego organu z dnia [...] sierpnia 2008 r. nr [...], utrzymującej w mocy decyzję z dnia [...] czerwca 2008 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia, że M. S., jako dziecko został odebrany rodzicom w celu poddania eksterminacji i przymusowemu wynarodowieniu. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że oddzielenie wnioskodawcy od matki nie było uczynione z zamiarem wynarodowienia go, ale było realizacją rozporządzenia Reichsführera SS i szefa policji z dnia 27 lipca 1943 r., nakazującego kierowanie dzieci pracowników przymusowych do dziecięcych ośrodków opiekuńczych dla obcokrajowców. Podkreślono, że w przypadku M. S. nie zaistniały typowe dla wynarodowienia okoliczności, jak zmiana nazwiska, adopcja przez rodzinę niemiecką, umieszczenie w specjalnych ośrodkach - Lebensbornach.
Natomiast trudnych warunków, w jakich żył M. S. podczas przebywania w przytułku przyfabrycznym, nie można było określić mianem zamierzonej eksterminacji. Eksterminacji nie dokonywano bowiem w ośrodkach dla dzieci robotnic przymusowych, ale w wyselekcjonowanych ośrodkach służących tym celom.
Po rozpoznaniu wniosku M. S. o ponowne rozpatrzenie sprawy, Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...], utrzymał w mocy decyzję tego organu z dnia [...] kwietnia 2013 r. W uzasadnieniu organ wskazał, że sytuacja, w jakiej znalazł się M. S. była typowa dla dzieci pracowników przymusowych, które były oddzielane od rodziców i umieszczane w specjalnych ośrodkach (przytułkach, domach dziecka), aby nie przeszkadzały rodzicom w pracy. Rozporządzeniem Reichsführera SS i szefa policji z 27 lipca 1943 r. nakazano, aby dzieci robotnic były kierowane do dziecięcych ośrodków opiekuńczych dla obcokrajowców. Zwrócono uwagę, iż odebranie matce i umieszczenie w ośrodku dla dzieci robotnic przymusowych nie może być uznane za tożsame w rozumieniu art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego z pojęciem: "odebranie rodzicom w celu poddania eksterminacji".
Organ wskazał, że do spełnienia okoliczności wymienionych we wskazanym przepisie musi zaistnieć fakt odebrania dziecka rodzicom z wyraźną intencją jego eksterminacji (pozbawienia życia). Ustawodawca nie objął zakresem art. 4 cytowanej ustawy osób, które jako małe dzieci przeżyły okrucieństwa wojny i straciły w niej rodziców, co negatywnie wpływało na całe dalsze ich życie. Przyznanie im uprawnień przewidzianych w ustawie nie może nastąpić w drodze wykładni rozszerzającej.
Organ podkreślił, że do represji doznanych przez M. S. w trakcie pobytu w Miastku podczas II wojny światowej mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.).
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł M. S., domagając się uchylenia lub zmiany zaskarżonej decyzji, decyzji ją poprzedzających oraz ustalenia, że skarżący był represjonowany w dzieciństwie przez władze niemieckie z przyczyn narodowościowych.
W ocenie strony celem stosowanych wobec skarżącego represji wojennych na terytorium III Rzeszy Niemieckiej było wynarodowienie i przyszła eksterminacja. Represje te zostały potwierdzone przez świadków. Podkreślił, że przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach nie rozróżnia kategorii obozów i rodzaju odosobnienia, lecz wymaga jedynie wykazania poddawania ofiary represjom w celu wynarodowienia i eksterminacji. Przesłanki te zostały wykazane przez skarżącego. Ustalenia dotyczące skutecznego wynaradawiania polskiego dziecka, które po wojnie nie mówiło po polsku, nie mogą budzić wątpliwości, natomiast cel eksterminacji narodu polskiego, jako powszechnie znany, nie powinien być kwestionowany.
W odpowiedzi na skargę Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji oraz wniósł o oddalenie skargi.
W motywach wyroku oddalającego skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podniósł, że organ prawidłowo ocenił, iż w sprawie brak jest podstaw do uchylenia decyzji ostatecznej na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., bowiem przedstawione przez skarżącego okoliczności i dowody nie wypełniają przesłanek określonych w art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Bezspornie skarżący, jako dziecko doznał represji związanych z oddzieleniem go w wieku 3 lat od matki oraz skierowaniem do dziecięcego ośrodka opiekuńczego dla dzieci robotnic przymusowych, gdzie pozostawał pod opieką niemieckiego personelu. Jednakże, dowody zgromadzone w sprawie wskazują, że przyczyną umieszczenia skarżącego w przytułku i pozbawienia możliwości wychowywania dziecka przez matkę była okoliczność, iż matka, jako robotnica przymusowa była zmuszona do świadczenia ciężkiej, wielogodzinnej pracy. Zasadnie organ powołał się na wiedzę historyczną, z której wynika, że zgodnie z rozporządzeniem Reichsführera SS i szefa policji z dnia 27 lipca 1943 r. do ośrodków takiego typu, w jakim przebywał skarżący, kierowano wszystkie niezdolne do pracy dzieci, którymi przymusowo pracujący rodzice nie byli w stanie się zająć.
Odbieranie dzieci przymusowym robotnikom w okresie II wojny światowej władze III Rzeszy stosowały na masową skalę. Był to element polityki prowadzonej wobec przymusowych robotników, mającej na celu przekształcenie ich w tanią, niewykwalifikowaną siłę roboczą.
Okoliczności podniesione przez skarżącego we wniosku o wznowienie postępowania nie mogą zostać uznane za przesłankę potwierdzającą eksterminację. Zdaniem Sądu trudne warunki bytowe w przytułkach dla dzieci robotnic przymusowych zorganizowanych przez władze III Rzeszy nie nadają charakteru eksterminacyjnego pobytowi skarżącego w przytułku. Eksterminacja przeprowadzana była w przeznaczonych do tego celu obozach koncentracyjnych oraz obozach zagłady. Skarżący nie przebywał natomiast w żadnym z opisanych miejsc.
W odniesieniu do argumentacji skarżącego dotyczącej poddania go procesowi wynarodowienia, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że dzieci przeznaczone do germanizacji były umieszczane w specjalnych ośrodkach, w których przeprowadzano m.in. badania stanu zdrowia oraz badania antropologiczne i rasowe. Po zakończeniu badań dzieci zakwalifikowane do przymusowej germanizacji przekazywane były drogą adopcji niemieckim rodzinom w "Starej Rzeszy" w granicach z 1937 r., bądź umieszczano je w specjalnych ośrodkach NSDAP oraz domach Lebensborn, powołanych do zacierania śladów pochodzenia i przeprowadzania germanizacji. Skarżący nie przebywał w żadnej z takich placówek.
W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku M. S. podniósł zarzuty:
- - naruszenia prawa materialnego, w szczególności przez nadinterpretację przepisu art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych (Dz. U. z 2012 r., poz. 400), który nie rozróżnia kategorii obozów i rodzaju odosobnienia, wymaga jedynie wykazania poddawania ofiary represjom w celu wynarodowienia i eksterminacji;
- - naruszenia prawa procesowego, w szczególności art. 148 § 1 k.p.a i art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. oraz art. 149 § 2 k.p.a i art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. przez powielenie dotychczasowego rozstrzygnięcia bez uwzględnienia doprecyzowanego materiału dowodowego, który oceniony łącznie z zeznaniami świadków postępowania sprzed jego wznowienia dawał podstawę faktyczną i prawną do przyjęcia zamiaru ewentualnego okupanta w stosunku do skarżącego tj. wynarodowienia i eksterminacji skarżącego.
W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie skargi skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administarcyjnego w Warszawie; ewentualnie jego uchylenie oraz uchylenie poprzedzających wyrok decyzji z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] i z dnia [..] kwietnia 2013 r. nr [...], a także obciążenie organu kosztami postępowania za obie instancje, w tym kosztami zastępstwa według norm przepisanych.
Naczelny Sąd Administarcyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw.
Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Podstawy te determinują kierunek postępowania Naczelnego Sądu Administracyjnego.
Wobec niestwierdzenia z urzędu nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny ogranicza swoje rozważania do oceny wskazanych w skardze podstaw kasacyjnych.
Zgodnie z art. 176 P.p.s.a., skarga kasacyjna powinna spełniać wymogi formalne przewidziane dla pism procesowych w postępowaniu sądowym, ponadto jej obligatoryjnym elementem, jest przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie. Przez przytoczenie podstawy kasacyjnej należy rozumieć podanie konkretnego przepisu (konkretnej jednostki redakcyjnej określonego aktu prawnego), który zdaniem strony został naruszony przez sąd pierwszej instancji. Z kolei uzasadnienie skargi kasacyjnej winno zawierać rozwinięcie zarzutów kasacyjnych.
W myśl art. 174 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: (1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; (2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Związanie Sądu podstawami skargi kasacyjnej wymaga bowiem prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym uchybił sąd, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego, wykazania dodatkowo, że to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
W przypadku podniesienia zarzutu naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię ważne jest, aby autor skargi kasacyjnej wykazał po pierwsze, na czym polegał błędny charakter wykładni dokonanej przez sąd pierwszej instancji, w szczególności czy dotyczył on przebiegu procesu wykładni (kolejności odwołania się do jej reguł) czy sposobu wykorzystania poszczególnych dyrektyw i argumentów wykładni czy też samego rezultatu wykładni (treści zrekonstruowanej normy) oraz po drugie, jak w ocenie autora skargi kasacyjnej, w kontekście wykazanych uchybień, powinna wyglądać wykładnia prawidłowa.
Natomiast w przypadku związania naruszenia prawa materialnego z niewłaściwym zastosowaniem przepisu istotne jest wykazanie, czy idzie o niezastosowanie czy o nieprawidłowe zastosowanie, a także, w przypadku wskazania na nieprawidłowe zastosowanie, czy wiąże się ono z niewłaściwą sądową kontrolą podstawy orzekania przez organ czy też z zaakceptowaniem w toku kontroli sądowej błędnej kwalifikacji faktów lub ustalenia jej konsekwencji przez organ administracji (błąd subsumcji) lub z błędem sądu, co do kwalifikacji kontrolowanej decyzji administracji z punktu widzenia treści zrekonstruowanej normy prawnej. Towarzyszyć temu powinna argumentacja wskazująca na sposób, w jaki przepis powinien być zastosowany ze względu na stan faktyczny sprawy lub, w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu, wyjaśnienie, dlaczego wskazany w skardze kasacyjnej przepis powinien być zastosowany.
Skargę kasacyjną można także oprzeć na zarzucie naruszenia przepisów postępowania, jeśli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). Zwrot normatywny: "mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy", należy wiązać z hipotetycznymi następstwami uchybień przepisom postępowania. W przytoczonym przepisie nałożono, bowiem na wnoszącego skargę kasacyjną obowiązek wykazania nie tylko tego, że zaskarżony wyrok narusza przepisy postępowania, lecz również tego, że to naruszenie mogło mieć wpływ istotny na wynik sprawy. Skuteczne wniesienie takiego zarzutu wymaga, zatem uprawdopodobnienia istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania a treścią rozstrzygnięcia, polegającego na tym, że gdyby do tego uchybienia nie doszło, to treść rozstrzygnięcia podjętego wyrokiem byłaby inna. Nakłada to na skarżącego obowiązek uzasadnienia, że następstwa stwierdzonych uchybień były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt I FSK 232/07, Lex nr 480247; por. też J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. 3, Warszawa 2008, s. 426).
W niniejszej sprawie mamy do czynienia z nieprawidłową redakcją zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Strona skarżąca kasacyjnie podnosząc zarzut naruszenia art. 148 § 1, art. 145 § 1 pkt 5, art. 149 § 2 i art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. w ogóle nie wskazała, jaki przepis postępowania przed sądami administracyjnymi został naruszony zaskarżonym wyrokiem. Biorąc jednak pod uwagę pogląd wyrażony w uchwale pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09 (ONSAiWSA 2010, nr 1 poz.
1) i przywołane tam orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 grudnia 1996 r., sygn. akt K 25/95, uznać trzeba, że zauważone uchybienie nie może bezwarunkowo, z powołaniem się na niedopełnienie wymogów określonych w art. 176 P.p.s.a., dyskwalifikować tej skargi. W sytuacji, gdy w petitum skargi kasacyjnej strona przytoczy, jako zarzut naruszenia przepisów postępowania mający istotny wpływ na wynik sprawy, postanowienia Kodeksu postępowania administracyjnego zamiast przepisów o postępowaniu przed sądem administracyjnym, to zgodnie z zasadą falsa demonstratio non nocet, w myśl której podstawowe znaczenie ma istota sprawy, a nie jej oznaczenie, uchybienie takie nie powinno pociągać za sobą automatycznie odmowy rozpoznania tego zarzutu.
Także zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez "nadinterpretację" przepisu art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach, w świetle wskazanych wyżej normatywnych przesłanek konstruowania zarzutów naruszenia prawa materialnego, należy uznać za wadliwy. Skład orzekający przyjął, że w istocie skarżący kwestionuje, w okolicznościach sprawy, prawidłowość wykładni normy art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach. Tym samym Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie falsa demonstratio non nocet dokonał merytorycznej oceny skuteczności wszystkich przedstawionych w kasacji zarzutów.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w realiach sprawy, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli legalności zaskarżanej decyzji. Zasadnie uznał, że organy obiektywnie ustaliły stan faktyczny; prawidłowo zgromadziły i oceniły materiał dowodowy oraz właściwie zinterpretowały normy prawa materialnego. Trafnie ocenił, że organ prawidłowo wznowił postępowanie w sprawie zakończonej decyzją ostateczną, a następnie przeprowadził postępowanie, co do przyczyn wznowienia oraz co do rozstrzygnięcia istoty sprawy. Prawidłowo również ocenił, że w sprawie brak jest podstaw do uchylenia decyzji ostatecznej na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., bowiem przedstawione przez skarżącego okoliczności i dowody nie wypełniają przesłanek określonych w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 2012 r., poz. 400 – dalej "ustawa o kombatantach"), zgodnie z którym przepisy ustawy stosuje się także do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia.
Ustawa o kombatantach w części ogólnej określa krąg podmiotów, których uprawnienia podlegają regulacji w tym trybie, w tym: - w art. 1 kombatantów, - w art. 2 osób prowadzących działalność równorzędną z działalnością kombatancką, - w art. 3 i art. 4 ust. 1 osób przebywających w niewoli, obozach internowanych, hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych, ośrodkach zagłady oraz innych miejscach odosobnienia szczegółowo opisanych w poszczególnych punktach tych przepisów. Z kolei przepis art. 4 ust. 2 ustawy nakazuje przepisy ustawy stosować do osób, które jako dzieci zostały odebrane rodzicom w celu poddania eksterminacji lub w celu przymusowego wynarodowienia. Potwierdzenie tego faktu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej, w trybie art. 8 ust. 2 pkt 2 lit. b ustawy o kombatantach, zależy od ustalenia dwóch przesłanek: czy nastąpiło odebranie dziecka rodzicom jak również czy po odebraniu dziecka podjęto wobec niego działania zmierzające do jego eksterminacji lub przymusowego wynaradawiania. Wydanie pozytywnego rozstrzygnięcia możliwe jest jedynie po ustaleniu, czy wskazane wyżej przesłanki zostały spełnione łącznie.
Zdaniem składu orzekającego Naczelnego Sądu Administracyjnego interpretacja przepisu art. 4 ust. 2 ustawy dokonana zarówno przez Prezesa IPN jak i Sąd pierwszej instancji - wbrew zarzutom skargi kasacyjnej - nie narusza prawa. Odwołując się do wykładni dokonanej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 lutego 1994 r. sygn. III ARN 86/93 (OSNC 1994 r., nr 11, poz. 221), należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że odebranie dziecka rodzicom także poprzez "fizyczne ich unicestwienie", aby zostały spełnione obie przesłanki z art. 4 ust. 2, musiało nastąpić w celu poddania dziecka eksterminacji lub przymusowemu wynarodowieniu. W ustalonym stanie faktycznym w istocie obie przesłanki nie zostały spełnione, gdyż oddzielenie skarżącego od matki nie było uczynione z zamiarem wynarodowienia go, bądź poddania eksterminacji, lecz było realizacją rozporządzenia Reichsführera SS i szefa policji z dnia 27 lipca 1943 r., nakazującego kierowanie dzieci pracowników przymusowych do dziecięcych ośrodków opiekuńczych dla obcokrajowców.
Przebywanie w przytułku dla dzieci robotnic przymusowych zorganizowanym przez władze III Rzeszy nie nadają charakteru eksterminacyjnego pobytowi skarżącego w tym ośrodku. Eksterminacja przeprowadzana była w przeznaczonych do tego celu obozach koncentracyjnych oraz obozach zagłady. Skarżący nie przebywał natomiast w żadnym z tych miejsc. Sytuacja, w jakiej znalazł się M. S. była typowa dla dzieci pracowników przymusowych, które były oddzielane od rodziców i umieszczane w specjalnych ośrodkach, aby nie przeszkadzały rodzicom w pracy.
Przepis art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach stanowi o odebraniu dziecka w celu eksterminacji lub przymusowego wynaradawiania, a więc świadomej czynności wymierzonej przeciwko dziecku w celu jego eksterminacji lub wynarodowienia. Ratio legis tego przepisu sprowadza się do ustalenia rzeczywistej intencji i czynności o charakterze eksterminacyjnym a nie okoliczności poszkodowania dziecka w wyniku trwającej wojny i okupacji. Eksterminacja nie oznacza bowiem stworzenia warunków zagrożenia zdrowia a nawet życia osoby, jest to natomiast polityka zagłady, ludobójstwa, zbrodniczego niszczenia grup ludzkich z powodów rasowych, narodowościowych, religijnych. Ustalony zaś w sprawie stan faktyczny jak trafnie przyjęto to w zaskarżonym wyroku, nie pozwala na przyjęcie tezy, że skarżący został odebrany rodzicom z wyraźną intencją pozbawienia go życia (eksterminacji), czy wynarodowienia. Taką literalną wykładnię normy art. 4 ust. 2 ustawy o kombatantach wzmacnia wykładnia systemowa uwzględniająca to, że przepis art. 4 ust. 2 został umieszczony, jako uzupełnienie katalogu osób wymienionych w przepisach poprzedzających. Próba odczytania tego przepisu w sposób zaprezentowany w skardze kasacyjnej, nie znajduje też uzasadnienia przy zastosowaniu wykładni celowościowej i historycznej.
Odnosząc się do stanowiska i argumentacji skarżącego dotyczącej poddania go procesowi eksterminacji i wynarodowienia, należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, że przyczynę odebrania skarżącego matce, a następnie umieszczenia go w ośrodku dla dzieci robotnic przymusowych, stanowiło skierowanie matki do pracy przymusowej, nie zaś przesłanka wynarodowienia lub eksterminacji. Trudnych warunków, w jakich żył skarżący podczas przebywania w przytułku przyfabrycznym, nie można było określić mianem zamierzonej eksterminacji, czy wynarodowienia. W przypadku skarżącego nie zaistniały bowiem typowe dla wynarodowienia okoliczności, jak: segregacja rasowa, umieszczenie w domach Lebensbornu, zmiana danych personalnych, adopcja przez niemiecką rodzinę oraz typowe dla eksterminacji okoliczności tj. umieszczenie w wyselekcjonowanych ośrodkach służących eksterminacji. Skarżący bowiem nie przebywał w żadnej z takich placówek.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał zarzuty skargi za niezasadne i na podstawie art. 184 P.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.