Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 23 października 2013 r., sygn. akt II SAB/Rz 82/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zwolnił E. S. od kosztów sądowych (pkt I) i odmówił ustanowienia adwokata (pkt II) w sprawie z jej skargi na przewlekłe prowadzenie przez P. Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. postępowania w przedmiocie robót budowlanych w budynku mieszkalnym.
Sąd wskazał, że wniosek E. S. zasługuje na częściowe uwzględnienie uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. zwolnienie od kosztów sądowych.
Z informacji wskazanych we wniosku złożonym na formularzu PPF oraz w uzasadnieniu sprzeciwu wynika, że wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem. Utrzymują się z pobieranych rent w wysokości odpowiednio 1042 zł i 680 zł, które "nie wystarczają im na przeżycie". Korzystają z pomocy rodziny (brat męża), która dostarcza im produktów żywnościowych. Z uwagi na zły stan zdrowia, ponoszą znaczne wydatki na leczenie (w przypadku skarżącej ok. 400 zł, a jej męża ok. 100 zł miesięcznie); wydatki związane z dojazdami do lekarzy. Ponoszą także opłaty za energię elektryczną, gaz, śmieci, wodę i ścieki oraz płacą podatek gruntowy. Wskazała, że rachunki za telefon to kwota ok. 250 zł/mc, gdyż z uwagi na trudności z poruszaniem się, wiele spraw jest załatwianych za jego pomocą. Z uwagi na stan zdrowia zmuszeni są do odpłatnego korzystania z pomocy innych osób (np. przygotowanie opału).
Wnioskodawczyni zwróciła uwagę na potrzebę zakupu dla siebie aparatu "ratującego życie" (wg wniosku PPF złożonego przez skarżącą w toczącej się równolegle sprawie II SAB/Rz 81/13, chodzi o aparat wspomagający oddychanie), a w Ośrodku Pomocy Rodzinie odmówiono jej dofinansowania. Na posiadany przez nich majątek składa się dom (wymagający remontu, bez bieżącej wody) oraz nieruchomość rolna o pow. 1,31 ha (nieużytki).
Analizując zawarte we wniosku oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd uznał, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. obejmującym oprócz zwolnienia od kosztów sądowych także ustanowienie adwokata. Sąd mając na względzie niski dochód osiągany przez wnioskodawczynię i jej małżonka uznał, że przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych, będzie wystarczającą formą pomocy ze strony Skarbu Państwa.
Sąd zaznaczył, że wnioskodawczyni nie wykazała, że jej sytuacja jest na tyle wyjątkowa, że uzasadnia ustanowienie profesjonalnej pomocy prawnej. E. S. nie jest osobą nieporadną, w terminach składa przysługujące jej środki zaskarżenia, stosuje się do wezwań sądu. Jednocześnie Sąd zwrócił uwagę, że przepisy nie ustanawiają wymogu działania strony przez fachowego pełnomocnika na żadnym jego etapie z wyjątkiem konieczności sporządzenia przez niego niektórych środków zaskarżenia (m.in. skargi kasacyjnej), co wpływa na zmniejszenie ponoszonych przez stronę kosztów. Nadto sąd orzekający w sprawie bierze pod uwagę z urzędu wszelkie uchybienia w postępowaniu przed organami administracji.
Na powyższe postanowienie skarżąca złożyła zażalenie, wnosząc o jego uchylenie w punkcie II i przyznanie adwokata z urzędu.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
W pierwszej kolejności wskazać należy, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Celem tej instytucji jest zapewnienie realnego prawa do sądu stronie, która nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Podkreślenia przy tym wymaga, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. Wobec powyższego wskazywana w zaskarżonym postanowieniu zaradność skarżącej przejawiająca się w terminowym składaniu przysługujących jej środków zaskarżenia, czy stosowaniu się do wezwań sądu, podobnie jak brak wymogu działania strony przez fachowego pełnomocnika (z wyjątkiem konieczności sporządzenia przez niego niektórych środków zaskarżenia) i okoliczność brania przez sąd z urzędu pod uwagę także tych naruszeń prawa, które nie zostały przez stronę podniesione – nie mogą stanowić podstawy odmowy udzielenia skarżącej prawa pomocy.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, co stanowi przesłankę do przyznania jej prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wraz z mężem, uzyskując dochód o łącznej wysokości 1722 zł brutto miesięcznie. Z oświadczenia skarżącej wynika, że dochód ten jest niewystarczający do pokrycia w niezbędnym zakresie wszystkich ponoszonych przez nich bieżących wydatków związanych z zaspokajaniem podstawowych potrzeb życiowych. Z uwagi na zły stan zdrowia, znaczną część dochodu przeznaczają na leczenie (w przypadku skarżącej ok. 400 zł, a jej męża ok. 100 zł miesięcznie) i dojazdy do lekarzy. Ponoszą także opłaty za energię elektryczną, gaz, śmieci, wodę i ścieki oraz płacą podatek gruntowy. Skarżąca wskazała, że rachunki za telefon to kwota ok. 250 zł/mc, gdyż z uwagi na trudności z poruszaniem się, wiele spraw jest załatwianych za jego pomocą. O trudnej sytuacji materialnej skarżącej świadczy korzystanie z pomocy rodziny (brat męża), która dostarcza im produktów żywnościowych. Ze względu na trudne warunki mieszkaniowe (dom wymagający remontu, bez bieżącej wody) i zły stan zdrowia skarżąca wraz z mężem zmuszeni są do odpłatnego korzystania z pomocy innych osób przy wykonywaniu czynności, których nie mogą przy prowadzeniu gospodarstwa domowego dokonać samodzielnie (np. przygotowanie opału).
Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności, uznać należy, że skarżąca nie jest w stanie wygospodarować z dochodów swoich i męża dodatkowych środków na ustanowienie pełnomocnika z wyboru.
Z tych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.