Uzasadnienie
Pismem z 17 czerwca 2013 r. skarżący M.B. i P. B. wnieśli zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 27 maja 2013 r. odrzucające zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 14 marca 2013 r. o odrzuceniu skargi kasacyjnej oraz złożyli kolejne wnioski o zwolnienie od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 13 września 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił wnioskodawcom przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że wniosek strony skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych został już rozstrzygnięty prawomocnym orzeczeniem Sądu (obojgu skarżącym odmówiono przyznania prawa pomocy w tym zakresie postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 21 sierpnia 2012 r. oraz z 20 czerwca 2013 r. Zażalenia na powyższe postanowienia WSA zostały oddalone postanowieniami Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 października 2012 r. i z 22 sierpnia 2013 r.), zatem ponownie złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy należy rozpatrzyć w kontekście normy art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.), a więc ustalić czy po wydaniu przez Sąd wspomnianego postanowienia nastąpiła zmiana okoliczności umożliwiająca przyznanie stronie prawa pomocy.
Analiza znajdujących się w aktach sprawy dwóch formularzy PPF, pozwala zdaniem Sądu z przekonaniem stwierdzić, że sytuacja majątkowa strony skarżącej nie uległa pogorszeniu. Porównanie aktualnych oświadczeń majątkowych z sytuacją majątkową skarżących z dnia orzeczenia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych (z 27 maja 2013 r. w stosunku do P. B. i z 20 czerwca 2013 r. w stosunku do M. B.) uzasadnia nawet stanowisko, że sytuacja majątkowa wnioskodawców w okresie ostatnich 12 miesięcy uległa polepszeniu. Poprzednio bowiem Skarżący prowadzili gospodarstwo rolne na gruntach rolnych o pow. [...] ha. Obecnie gospodarują na areale o pow. [...] ha.
Jednocześnie dochód wnioskodawcy ze stosunku pracy wzrósł z [...] zł do [...] zł. Okoliczności te zostały także potwierdzone w postanowieniu NSA z 22 sierpnia 2013 r. (k. 4 uzasadnienia). Złożone oświadczenia majątkowe nie wykluczają dotychczasowych ustaleń, co do tego, że Skarżący nadal czerpią dochody z trzech źródeł: stosunku pracy Wnioskodawcy, wynajmowania majątku w ramach zarejestrowanej działalności gospodarczej oraz prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zdaniem Sądu w okolicznościach niniejszej sprawy nieuzasadnione jest ponowne wezwanie strony skarżącej do uzupełnienia oświadczeń majątkowych.
Ponadto Sąd wskazał, że w Wydziale II tutejszego Sądu, jak dotąd, rozpoznano kilka wniosków o prawo pomocy, które składali skarżący. Ostatnie orzeczenie zostało wydane w dniu 3 lipca 2013 roku, sygn. akt II SA/Po 106/13. Informacje znane Sądowi z urzędu wskazują zaś, że na dzień zgłoszenia kolejnego żądania zwolnienia od kosztów sądowych (8 lipca 2013 r.) Skarżący uzyskiwali dochody z trzech źródeł: stosunek pracy Wnioskodawcy ([...] zł brutto miesięcznie), w ramach zarejestrowanej działalności gospodarczej (średniomiesięczny przychód za cztery miesiące 2013 r. wyniósł [...] zł) oraz gospodarstwa rolnego (przychód ze sprzedaży płodów rolnych za 2012 rok to [...] zł).
Z kolei koszty prowadzenia działalności rolniczej za rok 2012 to [...] zł. Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej za pierwsze cztery miesiące 2013 roku wyniosły [...] zł. Koszty koniecznego miesięcznego utrzymania rodziny to [...] zł.
Poza nieruchomościami rolnymi do wnioskodawców należą także: stacja benzynowa w B. (obciążona hipoteką), stacja benzynowa w K. (oddana w dzierżawę, obciążona hipoteką) oraz stacja kontroli pojazdów w K. (oddana w dzierżawę, obciążona hipoteką). Wnioskodawcy posiadają także następujące ruchomości: samochód [...] z 1997 roku, ciągnik [...], samochód [...] z 2008 roku, samochód [...] z 1994 roku oraz samochód [...] z 2009 roku. Skarżący nadal posiadają różnorodne zobowiązania z tytułu zaległości podatkowych, zastawów skarbowych, rat leasingowych, kredytów na łączną kwotę według ich oświadczenia około 900.000 zł.
Uwzględniając powyższe, Sąd uznał, że Skarżący nie wykazali istotnej zmiany sytuacji majątkowej, która usprawiedliwiałaby zmianę orzeczenia o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych. W ocenie Sądu, ujemny wynik finansowy z pozarolniczej działalności gospodarczej, istnienie zobowiązań kredytowych, czy wszczęcie postępowań egzekucyjnych, w okolicznościach niniejszej sprawy, nie jest wystarczające dla przyjęcia stanowiska, że Skarżący nie posiadają możliwości zgromadzenia środków finansowych także na uiszczenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Średnie miesięczne przychody tylko z pozarolniczej działalności gospodarczej oraz wynagrodzenia za pracę za pierwsze cztery miesiące bieżącego roku to [...] zł. Tylko te przychody wielokrotnie przewyższają obciążenia z tytułu kosztów sądowych niniejszego postępowania oraz deklarowanych kosztów utrzymania koniecznego. Kolejne oświadczenie majątkowe wnioskodawców nie wskazuje, aby stosowane środki egzekucyjne wykluczały lub ograniczały możliwości zgromadzenia środków finansowych na uiszczenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wobec powyższego, Sąd uznał, że także na obecnym etapie postępowania Skarżący nie wykazali ziszczenia się przesłanek przyznania prawa pomocy.
Zażalenie na powyższe postanowienie wnieśli M. B. i P. B., wnosząc o jego uchylenie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie jest zasadne.
Słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, że w niniejszym postępowaniu incydentalnym dla oceny zasadności wniosków o przyznanie prawa pomocy istotne znaczenie ma okoliczność, że w sprawie zapadły już prawomocne orzeczenia odmawiające skarżącym przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych (postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 27 maja 2013 r. odmawiające przyznania prawa pomocy P. B. oraz postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 sierpnia 2013 r. sygn. akt II OZ 653/13 oddalające zażalenie na postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 20 czerwca 2013 r. o odmowie przyznania prawa pomocy M.B.). W tej sytuacji w sprawie znajdzie zastosowanie przepis art. 165 p.p.s.a., zgodnie z którym postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne.
Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu powołanego przepisu należy rozumieć zarówno zmiany stanu faktycznego jak i prawnego, uzasadniające zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku sprawy dotyczącej prawa pomocy, którego przyznania prawomocnie odmówiono, zmiany musiałyby być tego rodzaju, żeby w ich świetle przyznanie prawa pomocy stało się uzasadnione. Musiałyby to zatem być zmiany polegające na pogorszeniu sytuacji materialnej wnioskodawcy. Podkreślić ponadto trzeba, że z konstrukcji przepisu art. 246 p.p.s.a. wynika, że to na stronie spoczywa ciężar udowodnienia, że jej sytuacja ekonomiczna uzasadniania przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, bądź też nastąpiła zmiana tej sytuacji w stopniu uzasadniającym przyznanie jej prawa pomocy pomimo poprzedniej negatywnej oceny zasadności wniosku.
Oceniając ponowny wniosek skarżących o zwolnienie od kosztów sądowych w kontekście spełnienia przesłanek z art. 165 p.p.s.a., Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, że nie nastąpiła zmiana okoliczności umożliwiająca przyznanie prawa pomocy. Należy podzielić pogląd Sądu wyrażony w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że sytuacja materialna skarżących nie uległa pogorszeniu w stosunku do ocenianej ostatnio sytuacji finansowej, a analiza złożonych formularzy prowadzi do wręcz przeciwnych wniosków. Z wniosków o przyznanie prawa pomocy wynika bowiem, że powiększyła się powierzchnia nieruchomości rolnej skarżących. Obecnie wynosi ona [...] ha, poprzednio zaś skarżący gospodarowali na areale [...] ha.
Ponadto o 100 zł wniósł miesięczny dochód skarżącego (poprzednio [...] zł, obecnie [...] zł). Niewątpliwie więc, przy braku wykazania nowych zobowiązań oraz innych zmian w dotychczas przedstawionej sytuacji majątkowej, uprawnionym jest twierdzenie, że sytuacja materialna skarżących uległa poprawie. Należy w tym miejscu wskazać, że twierdzenia skarżących zawarte w zażaleniu, iż ich obecna sytuacja finansowa odbiega od przedstawionej przez Sąd, nie zostały poparte żadnymi argumentami, co uniemożliwia odniesienie się do powyższej kwestii.
Skoro w kolejnym złożonym wniosku skarżący nie wykazali, aby nastąpiło istotne pogorszenie się sytuacji majątkowej rodziny, Sąd zasadnie wywiódł, że wnioski nie zasługują na uwzględnienie. Uznać zatem należy, iż skarżący nadal posiadają możliwość finansową pozwalającą im ponieść koszty sądowe zainicjowanego postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla rodziny. Brak jest tym samym podstaw do uwzględnienia zażalenia i wzruszenia poprzednich postanowień w zakresie kosztów sądowych.
W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił, jak w sentencji.