Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt II SA/Go 553/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim przyznał L. K. prawo pomocy przez zwolnienie od wpisu od skargi w części przekraczającej 200 zł, a w pozostałym zakresie wniosek oddalił w sprawie ze skargi L. K. na decyzję Lubelskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Lublinie z dnia [...] maja 2014 r., nr [...] w przedmiocie nakazu rozbiórki wiatrołapu.
W uzasadnieniu Sąd podał, że zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 28 lipca 2014 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi w wysokości 500 zł. W dniu 11 sierpnia 2014 r. do Sądu wpłynął wniosek (formularz PPF) L. K. o udzielenie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca podała, że otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 2100-2200 zł (netto). Wskazała też, że na jej wyłącznym utrzymaniu pozostaje studiująca córka, której przekazuje co miesiąc kwotę około 1200 zł., a wydatki związane z użytkowaniem mieszkania wynoszą miesięcznie około 800 zł.
Postanowieniem z dnia 18 września 2014 r., sygn. akt II SA/Go 553/14, referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi w części przekraczającej 200 zł, a w pozostałym zakresie wniosek oddalił. Na powyższe postanowienie L. K. złożyła sprzeciw, w którym podniosła, że dokonana przez referendarza ocena jest powierzchowna i nie ocenia w sposób prawidłowy jej sytuacji materialnej. Wskazała, że w zaskarżonym postanowieniu nie uwzględniono kosztów ogrzewania mieszkania, węgla, drzewa i gazu, które w skali miesiąca wynoszą około 400 zł. Podała też, że jej dochody wystarczają wyłącznie na pokrycie kosztów studiów córki i opłat związanych z eksploatacją mieszkania. Nie wystarczają natomiast na utrzymanie skarżącej, wyżywienie, koszty ubrań, leków, wizyt u lekarzy, środków higieny osobistej i innych. Wszystkie wskazane potrzeby zaspokaja z debetu.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 uwzględnił wniosek w części. Sąd przytoczył art. 260 p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 p.p.s.a. i podniósł, że przepis art. 246 p.p.s.a. stanowi odstępstwo od zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Pomoc ta ma służyć najuboższym, jej celem jest zapobieganie sytuacjom, w których rzeczywisty brak wystarczających środków finansowych uniemożliwiłby stronie skorzystanie z jej prawa do weryfikacji legalności orzeczenia organu administracji publicznej przez niezawisły sąd, ewentualnie do wniesienia środka zaskarżenia od orzeczenia sądu administracyjnego pierwszej instancji.
Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa każdorazowo na podmiocie występującym z takim żądaniem, co jednoznacznie wynika z treści cytowanego powyżej art. 246 § 1 p.p.s.a.
Odnosząc się do wniosku L. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Sąd wskazał, że przeciętny miesięczny dochód L. K. wynosi 2100-2200 zł (netto). W orzecznictwie natomiast wskazuje się, że posiadanie przez stronę stałych dochodów w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 89/11, LEX nr 783930). Prawo pomocy ma służyć podmiotom, dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie prawa do sądu.
Sąd podkreślił, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2010 r., sygn. akt I OZ 819/10, LEX nr 742076).
Zdaniem Sądu, skarżąca nie wykazała nadzwyczajnych okoliczności, które w jednoznaczny sposób świadczyłyby o tym, że nie jest w stanie uiścić jakichkolwiek kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Również w złożonym sprzeciwie strona skarżąca nie wskazała żadnych nowych okoliczności uzasadniających zwolnienie ją od ponoszenia kosztów postępowania w całości.
Nadto Sąd zwrócił uwagę, że dochód skarżącej w okresie lipiec – sierpień 2014 r. wyniósł 7589 zł (netto). Skoro L. K. zdecydowała się na zainicjowanie postępowania sądowego w przedmiotowej sprawie, powinna liczyć się z obowiązkiem pokrycia kosztów tego postępowania i w odpowiednim czasie zabezpieczyć środki na ten cel. Przy ocenie sytuacji materialnej skarżącej Sąd wziął pod uwagę okoliczność, iż pomaga finansowo studiującej córce, wskazane przez nią koszty utrzymania i eksploatacji mieszkania, a także wysokość wpisu sądowego (500 zł) i uznał, że sytuacja materialna umożliwia L. K. uiszczenie części wpisu sądowego od skargi w wysokości 200 zł, bez spowodowania uszczerbku w koniecznym dla siebie i rodziny utrzymaniu.
W zażaleniu L. K. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia.
W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że Sąd błędnie ustalił stan faktyczny, że skarżąca może uiścić opłatę sądową w kwocie 200 zł. Skarżąca podkreśliła, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy wskazała, że przekazuje córce 1200 zł., ale i tak ta suma nie odzwierciedla wszystkich kosztów. Skarżąca zakwestionowała stanowisko Sądu, że tylko pomaga córce. Podkreśliła, że zgodnie z prawem tylko skarżąca ma prawa rodzicielskie i wyłącznie ona ponosi koszty utrzymania i kształcenia córki. Skarżąca podniosła, że wynagrodzenia za lipiec – sierpień o łącznej kwocie 7.589 zł zmniejszyły debet na koncie, ale całkowicie nie pokryły debetu. Zaznaczyła, że kwota ta obejmowała premię kwartalną i dodatkowe wynagrodzenie za urlop. Miesięczne wynagrodzenie skarżącej wynosi około 1.900 zł.
Skarżąca podkreśliła, że po opłaceniu studiów córki, środki finansowe, które pozostają nie zawsze wystarczają na pokrycie kosztów utrzymania mieszkania; skarżącej brakuje środków na własne utrzymanie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
W niniejszej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela stanowiska Sądu pierwszej instancji, iż brak było podstaw do uwzględnienia wniosku L. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od kosztów sądowych.
Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).
Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie częściowym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ocena okoliczności istniejących w niniejszej sprawie nie uzasadnia stanowiska Sądu pierwszej instancji, że skarżąca jest w stanie ponieść w części koszty sądowe. Wpis w niniejszej sprawie wynosi 500 zł (zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego – k. 8), a Sąd pierwszej instancji zwolnił skarżącą od wpisu od skargi w części ponad kwotę 200 zł. Tymczasem skarżąca wskazała ponoszone wydatki oraz dochód, który nie pozwala na partycypowanie w kosztach sądowych nawet w minimalnym zakresie. Zauważyć należy, iż wydatki ponoszone przez skarżącą są wydatkami koniecznymi dla utrzymania rodziny. W takiej sytuacji nie można wymagać od skarżącej, aby czyniła oszczędności z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla siebie i córki. Zgodnie z art. 70 ust. 1 i 3 Konstytucji R.P. każdy ma prawo do nauki, a rodzice mają wolność wyboru szkół dla swoich dzieci.
Pamiętać też należy, iż Państwo winno otaczać opieką szczególnie rodziny wielodzietne i niepełne (art. 71 Konstytucji R.P.). Biorąc pod uwagę wysokość dochodu skarżącej i już same tylko koszty miesięczne związane z wydatkami na naukę i utrzymanie córki studiującej poza miejscem zamieszkania, nie można przyjąć, że skarżącą stać na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazane wydatki na utrzymanie gospodarstwa domowego i zaspokojenie niezbędnych potrzeb rodziny uzasadniają przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, to jest w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2, i art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, orzekł jak w sentencji postanowienia.