Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 7 listopada 2016 r. sygn. akt VII SA/Wa 351/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie ze skargi [...] Stowarzyszenia [...] z siedzibą w B. na decyzję Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] listopada 2014 r. w przedmiocie umorzenia postępowania organu pierwszej instancji, oddalił wniosek skarżącego Stowarzyszenia o zmianę postanowienia z dnia [...] czerwca 2015 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata.
W uzasadnieniu Sąd wskazał, iż Stowarzyszenie złożyło wniosek z dnia 20 kwietnia 2016 r. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z treści wniosku wynika, iż celem Stowarzyszenia jest odbudowa i utrzymanie historycznych wartości materialnych i niematerialnych [...] oraz rewaloryzacja i pielęgnacja historycznego i kulturowego krajobrazu. Stowarzyszenie realizuje swoje cele m.in. poprzez sprawowanie zarządu nad nieruchomością oddaną Stowarzyszeniu w nieodpłatne użyczenie na czas nieokreślony (pałacem [...][...]) oraz podejmowanie działań polegających na odbudowie pałacu i utrzymaniu folwarku i parku wchodzących w skład zabytkowego założenia. W uzasadnieniu wniosku Stowarzyszenie podniosło, że z uwagi na zmianę przeznaczenia pomieszczeń folwarku i prowadzenie remontu oraz prac adaptacyjnych w całym budynku nie ma obecnie możliwości wykorzystywania pomieszczeń jako bazy noclegowej.
Ponadto w okresie zimowym niemożliwe jest prowadzenie usług turystycznych czy organizowanie imprez. Dalej Stowarzyszenie wskazało, że ponosi stałe wydatki związane z utrzymaniem użyczonych mu nieruchomości (np. opłaty za energię elektryczną, wodę, gaz) i wydatki na utrzymanie biura. Podniosło, że za ostatni rok obrotowy poniosło stratę w wysokości 52.836,41 zł. Oświadczyło, że na rachunku bankowym posiada kwotę 700 zł.
W ocenie Sądu złożony wniosek z dnia 20 kwietnia 2016 r. nie zasługiwał na uwzględnienie.
Z uwagi na to, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest kolejnym wnioskiem w sprawie, a wcześniej postanowieniem referendarza sądowego wydanym w tej sprawie w dniu 18 czerwca 2015 r. odmówiono Stowarzyszeniu zwolnienia od kosztów sądowych, to Sąd uznał, iż należy go potraktować jako wniosek o zmianę prawomocnego postanowienia w trybie art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a.".
Dalej Sąd wskazał, że z nadesłanego w uzupełnieniu poprzedniego wniosku rachunku zysków i strat za 2014 r. wynika, że Stowarzyszenie poniosło stratę w wysokości 52.836,41 zł. Aktualnie wykazano taką samą stratę. Z poprzedniego wniosku wynika, że na rachunku Stowarzyszenia znajdowała się kwota 29,75 zł, a aktualnie jest to kwota około 700 zł. W uzasadnieniu obu składanych wniosków strona wskazała na brak możliwości wykorzystania pomieszczeń folwarku jako bazy noclegowej z powodu prowadzenia remontu oraz prac adaptacyjnych.
W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie przedstawiło żadnych nowych okoliczności, które stanowiłyby podstawę do zmiany postanowienia z dnia 18 czerwca 2015 r. Z nadesłanych informacji nie wynika by nastąpiło pogorszenie sytuacji finansowej Stowarzyszenia w stosunku do sytuacji przedstawionej we wcześniejszym wniosku, brak jest więc podstaw do zmiany tego postanowienia.
Zdaniem Sądu brak jest również podstaw do uwzględnienia wniosku Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata, albowiem organizacja nie wykazała by nie miała możliwości zdobycia środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia pełnomocnika. Sąd ten podzielił pogląd orzecznictwa, iż fakt, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go z obowiązku zapewnienia środków, chociażby w drodze obowiązkowych składek członkowskich, na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą także sprawy sądowe.
Z powyższych względów na mocy art. 246 § 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. i art. 165 tej ustawy, Sąd oddalił wniosek Stowarzyszenia co do zmiany postanowienia z dnia 18 czerwca 2015 r. i odmówił przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło skarżące Stowarzyszenie zarzucając:
- I. sprzeczność poczynionych przez Sąd pierwszej instancji ustaleń faktycznych z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego poprzez:
1/ pominięcie faktu, że organizacja w zw. z art. 5 ustawy z dnia 23 lipca 2003r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami sprawuje opiekę nad zabytkowym założeniem w B., a obiekt pałacu w B. – zrujnowany w latach siedemdziesiątych XX w. – znajduje się w odbudowie, co generuje stałe wydatki na ten cel o charakterze priorytetowym, 2/ pominięcie faktu, że zainicjowane przez Stowarzyszenie postępowanie sądowoadministracyjne dotyczy działalności w sferze pożytku prowadzonej w zakresie kultury oraz ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, 3/ pominięcie faktu, że zainicjowane przez Stowarzyszenie postępowanie sądowoadministracyjne dotyczy interesu prawnego i obowiązku Stowarzyszenia – realizacji zadania w zakresie kultury oraz ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego współfinansowanego z dotacji udzielonej przez Województwo Dolnośląskie, 4/ pominięcie faktu, że organizacja nie zatrudnia adwokata, radcy prawnego, dorady podatkowego lub rzecznika patentowego oraz nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym, 5/ błąd w ustaleniach faktycznych, że prowadzona przez organizację działalność w zakresie kultury oraz ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego jest działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej – nastawioną na zysk, 6/ pominięcie faktu, że ewentualny dochód uzyskiwany przez organizację z prowadzonej działalności statutowej w całości jest przeznaczany na realizację celów statutowych Stowarzyszenia, podobnie wszelkie inne środki finansowe uzyskane przez organizację przeznaczane są w całości na realizację celów statutowych z konkretnym docelowym przeznaczeniem, 7/ błędne uznanie, że organizacja samorządowa może pozyskać środki finansowe np. z kredytu lub pożyczki na pokrycie kosztów sądowych lub wynagrodzenia w związku z ustanowieniem adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego – z wyboru, 8/ pominięcie faktu, że Stowarzyszenie nie posiada majątku, np. w postaci nieruchomości, który można by spieniężyć, a uzyskane środki przeznaczyć na wynagrodzenie fachowego pełnomocnika, 9/ błędne uznanie, że Stowarzyszenie nie wykazało, iż w szczególności nie posiada dostatecznych środków na ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego – z wyboru, 10/ błędne uznanie, że nie zaistniały okoliczności uzasadniające przyznanie organizacji prawa pomocy choćby w częściowym zakresie poprzez ustanowienie na jej rzecz adwokata z urzędu;
- II. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
1/ art. 1 p.p.s.a. poprzez nieprawidłowe wykonywanie wymiaru sprawiedliwości polegające na rezygnacji z wszechstronnego wyjaśnienia sprawy, w tym zaniechania oceny dochowania przez organ wymaganej prawem procedury oraz sporządzenia niepełnego i lakonicznego uzasadnienia postanowienia, na które przysługuje środek zaskarżenia i jakie utrudnia kontrolę instancyjną rozstrzygnięcia, 2/ art. 239 § 2 p.p.s.a. poprzez brak rozważenia zastosowania wobec Stowarzyszenia działającego na podstawie przepisów o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie w sprawie własnej dotyczącej działalności pożytku publicznego, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 16 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2016 r., poz. 239 ze zm.) – zadanie w zakresie kultury, sztuki, ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, 3/ art. 243 § 1 w zw. z art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez brak zastosowania wobec organizacji instytucji prawa pomocy, pomimo spełnienia przezeń warunków formalnych i wykazania zasadności załatwienia sprawy zgodnie ze złożonym wnioskiem o zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu – adwokata, 4/ art. 245 § 1 w zw. z art. 246 § 2 p.p.s.a. poprzez brak uwzględnienia przy rozpatrywaniu wniosku nie tylko bieżących dochodów i wydatków wnioskodawcy, ale również jego stanu majątkowego, 5/ art. 246 § 2 p.p.s.a. poprzez nierozważenie zastosowania wobec organizacji prawa pomocy w zakresie częściowym, które obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy prawnego lub rzecznika patentowego, 6/ art. 246 § 3 p.p.s.a. poprzez brak zastosowania, a przez to pominięcie okoliczności braku zatrudnienia przez organizację profesjonalnego pełnomocnika – który mógłby sporządzić na rzecz Stowarzyszenia oraz wnieść w imieniu organizacji skargę kasacyjną oraz reprezentować ją w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym, 7/ art. 255 p.p.s.a. poprzez brak poczynienia dodatkowych ustaleń dowodowych jeżeli zdaniem Sądu pierwszej instancji oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okazało się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych;
- III. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:
1/ art. 45 ust. 1 w zw. z art. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji poprzez uniemożliwienie poddania orzeczenia Sądu pierwszej instancji zaskarżeniu, 2/ art. 3 ust. 1 i 2 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie poprzez uznanie, że Stowarzyszenie nie jest organizacją pozarządową niedziałającą w celu osiągnięcia zysku i prowadzącą działalność społecznie użyteczną – pożytku publicznego, 3/ art. 4 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie poprzez uznanie, że zadanie polegające na "Remoncie konstrukcji nośnej dachu wieży Pałacu [...] zlokalizowanego na terenie działki nr geodezyjny [...], gm. [...] prowadzone w ramach odbudowy zabytkowego obiektu pałacu w B. nie należy do zadań w zakresie ochrony dóbr kultury i dziedzictwa narodowego, 4/ art. 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez uznanie, że organizacja nie sprawuje opieki nad zabytkowym założeniem w B. Mając na uwadze powyższe Stowarzyszenie wniosło o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zmianę postanowienia z dnia 18 czerwca 2015 r. lub przyznanie Stowarzyszeniu adwokata, ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu Stowarzyszenie zawarło argumenty na poparcie przytoczonych wyżej zarzutów.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnianie, albowiem wniesione zażalenie nie podważyło trafności stanowiska Sądu pierwszej instancji wyrażonego w postanowieniu z dnia 7 listopada 2016 r.
W odniesieniu do wniosku strony o zmianę prawomocnego postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Warszawie z dnia 18 czerwca 2015 r. o odmowie przyznania organizacji "prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i poprzez częściowe zwolnienie od koszów sądowych" prawidłowo Sąd stwierdził, że strona nie wskazała na żadną taką zmianę okoliczności, która mogłaby skutkować zmianą stanowiska Sądu w tym zakresie. Przepis art. 165 p.p.s.a. stanowi bowiem, że "postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne". Przepis ten przewiduje możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie, jednakże powyższe uzależnia od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane.
W niniejszej sprawie takich okoliczności brak. Z porównania wniosków o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie z dnia 21 marca 2015 r. oraz z dnia 20 kwietnia 2016 r. nie wynika by sytuacja finansowa organizacji pogorszyła się. Wprost przeciwnie, w dacie składania kolejnego wniosku na rachunku bankowym strony widniała kwota wyższa, aniżeli uprzednio, przy wykazywanej stracie w identycznej wysokości.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a. zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Przepis art. 246 § 2 p.p.s.a. stanowi, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym – gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania;
- 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie można w sprawie skutecznie zarzucić Sądowi pierwszej instancji, iż odmowa ustanowienia adwokata, w ramach prawa pomocy, jest niezgodna z prawem. Prezentowane przez Sąd pierwszej instancji stanowisko co do niespełnienia przez stronę warunków uprawniających do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w żądanym zakresie z uwagi na niewykazanie, że z przyczyn od siebie niezależnych Stowarzyszenie nie ma możliwości pozyskania środków na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, w pełni koresponduje z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych ukształtowanym na gruncie art. 246 § 2 p.p.s.a. W orzecznictwie tym w sposób konsekwentny wskazuje się, że organizacje społeczne nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie swojej działalności statutowej. Stowarzyszenie, chcąc efektywnie prowadzić spory sądowe w zakresie swojej działalności powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki.
Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na budżet państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do naruszenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (porównaj: postanowienie NSA z 7.07.2016 r. II OZ 846/16).
Jak wynika z przedłożonej do akt sprawy Informacji odpowiadającej odpisowi aktualnemu z rejestru stowarzyszeń, innych organizacji społecznych i zawodowych, fundacji oraz samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej strony skarżącej Stowarzyszenie nie posiada statusu organizacji pożytku publicznego. Przewidziane jest także pobieranie składek członkowskich.
Zgodnie z treścią art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (tj. Dz.U. z 2015 r., poz. 1393), majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej (ust. 2). Stosownie do art. 34 powołanej ustawy, stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach. Dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków. Stowarzyszenie może również otrzymywać dotację według zasad określonych w odrębnych przepisach (art. 35).
Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, że Stowarzyszenie nie wykazało, aby podjęło jakiekolwiek inne działania, których realizację w stosunku do stowarzyszenia, umożliwiają ww. przepisy. W tej sytuacji trafnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że stowarzyszenie nie wykazało by z przyczyn od siebie niezależnych nie miało możliwości pozyskania środków na ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Przy czym wskazać należy, że odmowa przyznania prawa pomocy, w ramach przysługujących Sądowi kompetencji na mocy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie stanowi o naruszeniu wskazanych przez Stowarzyszenie norm Konstytucji.
W tym miejscu przypomnieć należy, iż zgodnie z treścią art. 246 § 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Na etapie rozpatrywania wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd pierwszej instancji nie prowadzi postępowania dowodowego, lecz jedynie dokonuje oceny oświadczeń strony, uzupełnionych ewentualnie w trybie art. 255 p.p.s.a. W niniejszej sprawie taka ocena została dokonana, a z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, by Sąd pierwszej instancji uznał, że dane podane przez stronę są niewystarczające do dokonania jej rzeczywistej sytuacji majątkowej.
Reasumując powyższe Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wszystkie podniesione zarzuty zażalenie nie zasługiwały na uwzględnienie. Sąd nie dopatrzył się naruszenia ani wskazywanych przez Stowarzyszenie przepisów postępowania, ano norm prawa materialnego. Dlatego wniesione zażalenie, na mocy art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., zostało oddalone.