Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 22 sierpnia 2013 r., sygn. akt II SA/Rz 735/13, wydanym przez referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie, po rozpoznaniu wniosku skarżącej o zwolnienie od kosztów sądowych, odmówiono jej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu wskazano na nieprzedstawienie danych świadczących o trudnej sytuacji materialnej oraz wysoką kwotę miesięcznych dochodów pozostających w dyspozycji wnioskodawczyni.
Skarżąca, zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła sprzeciw od tego postanowienia i wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Podała, że niezależnie od oceny zdolności płatniczych, postępowanie w przedmiotowej sprawie nie zostało zainicjowane wskutek jej działań, co mogłoby wiązać się z zaoszczędzeniem środków finansowych na koszty sądowe. Całe postępowanie toczy się z inicjatywy organu nadzoru budowlanego. W takiej sytuacji kwota 500 zł jest dla emeryta znacznym wydatkiem, zwłaszcza w zestawieniu w wartością przedmiotu postępowania jakim są ścianki osłonowe balkonu. Podała, że koszty leczenia są znaczne, nieprzewidywalne, zmienne, a ona sama nie musi ich dokumentować fakturami wykazującymi ponoszone wydatki na leczenie. Jej zdaniem w razie wątpliwości organ rozpoznający wniosek winien wezwać o uzupełnienie oświadczenia. Również fakt korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika nie może być samoistną podstawą do oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd wskazał na niespełnienie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. Sąd wskazał również na art. 199 i art. 200 p.p.s.a. Sąd ustalił, że skarżąca wraz z mężem prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Na ich dochody składają się otrzymywane świadczenia emerytalne, w wysokości odpowiednio 1222 zł i 1850 zł netto. Ponadto co miesiąc osiągają przychód w wysokości 2400 zł z tytułu najmu lokalu. Mężowi przysługuje także dodatek pielęgnacyjny do emerytury. Na posiadany przez wyżej wymienionych majątek składa się dom o powierzchni 110m2, nieruchomość rolna o powierzchni 1 ha oraz inna nieruchomość o pow. 0,11 ha. Skarżąca oświadczyła, że jest inwalidą drugiej grupy, pozostaje w ciągłym leczeniu.
Sąd doszedł do przekonania, że na obecnym etapie postępowania, ponoszone opłaty sądowe nie będą przekraczać możliwości finansowych wnioskodawcy, zagrażające uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu. Uszczerbek o którym mowa musiałby dotyczyć jedynie najbardziej podstawowych potrzeb tj. potrzeby zaspokojenia głodu, uzyskania lekarstw czy też potrzeby mieszkania. Te zaś potrzeby, w ocenie sądu na bieżąco są zaspokajane. Sąd zauważył, że postępowanie sądowoadministracyjne zainicjowane zostało skargą złożoną przez skarżącą, męża skarżącej i ich syna. Bez znaczenia w okolicznościach sprawy pozostaje kwestia z czyjej inicjatywy wszczęte i prowadzone było postępowanie przed organami nadzoru budowlanego.
Ponadto, do uiszczenia wpisu w niniejszej sprawie, jak też do ponoszenia innych opłat na dalszym etapie postępowania zobowiązani są solidarnie wyżej wymienieni skarżący, a zatem ciężar poniesienia tych kosztów mogą oni we własnym zakresie rozdzielić, w zależności do swych możliwości płatniczych. Odpowiadając na zarzut niewspółmiernej wysokości kwoty wpisu (500 zł) w zestawieniu z przedmiotem sprawy (rozbiórka ścianek osłonowych balkonu) sąd zauważył, że wysokość wpisu określona została w § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). W sprawach z zakresu budownictwa i architektury wpis sądowy jest wpisem stałym i wynosi 500 zł. Zatem nie od uznania sądu zależy wysokość wpisu sądowego w konkretnej sprawie.
Również żadne inne okoliczności nie mogą wpłynąć na zmianę jego wysokości. Stosunkowo wysoka kwota pozostających do dyspozycji skarżącej miesięcznych dochodów, fakt nieposiadania żadnej osoby na utrzymaniu, zaspokojone potrzeby mieszkaniowe, posiadanie nieruchomości (rolnej i innej), zdaniem sądu pozwalają na sfinansowanie udziału wnioskodawczyni w niniejszym postępowaniu. Stanowiły również podstawę do odstąpienia od wzywania do uzupełnienia wniosku w zakresie ponoszonych wydatków na leczenie i kosztów utrzymania. Sąd zauważył, że to na wnioskodawczyni spoczywał obowiązek wykazania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy oraz ujawnienia wszystkich dochodów i ponoszonych wydatków. W jej interesie "leżało" przedłożenie wszelkich możliwych dokumentów źródłowych oraz przytoczenie wszelkich okoliczności przemawiających za pozytywnym rozpoznaniem jego wniosku. W ocenie sądu wnioskodawczyni jest zatem w stanie wygospodarować środki na opłacenie kosztów sądowych.
Od tego postanowienia skarżąca wniosła zażalenie, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie jej prawa pomocy. Wskazała, że postępowanie nie toczy się z jej inicjatywy i nie miała wobec tego możliwości zaoszczędzenia środków finansowych na jego prowadzenie. Wpis w tej sprawie jest znaczącym uszczerbkiem dla jej finansów. Wysokość wpisu jest niewspółmiernie wysoka w stosunku do wartości przedmiotu postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle.
Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.
Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci. Skarżąca prowadzi natomiast dwuosobowe gospodarstwo domowe i całość uzyskanego przez siebie i męża stałego miesięcznego dochodu przeznacza na zaspokojenie potrzeb własnych i małżonka.
Przytoczone przez skarżącą okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 51/12) i zaspokoić fundamentalnych potrzeb życiowych. Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy.
Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Zgodnie z utrwalonym generalnym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku skarżącej emeryturą oraz znacznym dochodem z tytułu najmu lokalu) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Skarżąca dysponuje trzema nieruchomościami, w tym nieruchomością rolną o powierzchni 1 ha. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, przy czym strona, pozbawiając się dochodu z nieruchomości rolnej wskutek jej niewykorzystywania, jako pozbawiająca się świadomie środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, musi liczyć się z odmową przyznania prawa pomocy.
Ponadto, sama skarżąca nie twierdzi, że uiszczenie wpisu mogłoby spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu jej i jej męża, a byłoby tylko uszczupleniem ich zasobów finansowych. Stosowanie instytucji prawa pomocy nie ma na celu ochrony majątku podmiotów o nie wnoszących – ma ono bowiem służyć zagwarantowaniu prawa dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. m.in. postanowienie NSA z dnia 11 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 470/12).
Korzystanie z pomocy profesjonalnego pełnomocnika co prawda nie skutkuje automatycznie odmową przyznania prawa pomocy, jednakże jest kolejnym dowodem na to, że ponoszenie kosztów prowadzenia postępowania nie wiąże się z uszczerbkiem majątkowym tego rodzaju, że zagrożone byłyby podstawowe potrzeby bytowe skarżącej i jej rodziny.
Ponadto, wskazać należy skarżącej, że postępowanie sądowe zostało zainicjowane jej skargą, a strony je wszczynające powinny liczyć się z koniecznością ponoszenia określonych wydatków. Kwota wpisu nie jest zależna od uznania sądu, gdyż została ściśle określona przepisami prawa (w tej sprawie zgodnie z § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193). Sąd nie ma zatem możliwości miarkowania wysokości wpisu w zależności od charakteru sprawy z zakresu prawa budowlanego.
Ponadto, po stronie skarżącej występują trzy osoby, które zostały wezwane do uiszczenia tego wpisu solidarnie. Oznacza to w praktyce, że są one zobowiązane uiścić te kwotę wspólnie, nie zaś każdy z osobna, dlatego możliwy jest podział tej sumy pomiędzy nimi stosownie do ich możliwości płatniczych.
W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.