Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 maja 2017 r., sygn. akt VII SA/Wa 511/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, rozpatrując wniosek o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej złożony w dniu 7 lutego 2017 r. w imieniu W. S. i Z. S. przez ustanowionego dla nich pełnomocnika z urzędu, odmówił przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku tego Sądu z dnia 12 maja 2016 r., sygn. akt VII SA/Wa 511/15, oddalającego skargę W. S. i Z. S. na decyzję Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] stycznia 2015 r., nr [...] w przedmiocie przedstawienia projektu budowlanego zamiennego.
Sąd uznał, że pełnomocnik skarżących, będący profesjonalnym pełnomocnikiem ustanowionym z urzędu, w złożonym w imieniu skarżących wniosku z dnia 7 lutego 2017 r. o przywrócenie terminu do złożenia skargi kasacyjnej, nie uprawdopodobnił, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 87 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako P.p.s.a.), że nie ponosi winy za uchybienie terminowi wniesienia skargi kasacyjnej.
W ocenie Sądu, pełnomocnik skarżących nie dopełnił należytej staranności przy składaniu skargi kasacyjnej, a więc uchybienie terminowi do jej wniesienia nastąpiło z jego winy.
Sąd wskazał, że wyrok z dnia 12 maja 2016 r. został doręczony poprzedniemu pełnomocnikowi skarżących w dniu 22 czerwca 2016 r. (k. 175), a więc termin do wniesienia skargi kasacyjnej upływał w dniu 22 lipca 2016 r. Pełnomocnik nadał skargę kasacyjną w dniu 12 sierpnia 2016 r., a więc z uchybieniem powyższego terminu, co stwierdził Sąd postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2016 r., a stanowisko to podtrzymał Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 stycznia 2017 r. Z akt sprawy oraz oświadczenia pełnomocnika skarżących wynikało, że zawiadomienie o ustanowieniu go pełnomocnikiem z urzędu doręczono mu w dniu 15 lipca 2016 r., co oznacza, że biegł jeszcze wtedy termin do złożenia skargi kasacyjnej, jednak z możliwości tej pełnomocnik nie skorzystał.
Sąd podniósł, iż w postanowieniu Sądu z dnia 30 sierpnia 2016 r. wskazano, iż do niniejszej sprawy nie miał zastosowania art. 177 § 3 P.p.s.a. – zgodnie z treścią art. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r. poz. 658), przepis ten nie ma zastosowania do spraw wszczętych przed dniem wejścia w życie tej ustawy, tj. przed 15 sierpnia 2015 r. Niniejsza sprawa została wszczęta przed 15 sierpnia 2015 r., a zatem zastosowanie w niej będzie miał art. 177 P.p.s.a. w brzmieniu sprzed nowelizacji.
Wobec powyższego, uchybienie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika skarżących nie budziło wątpliwości, a fakt zmiany pełnomocnika w trakcie biegu tego terminu nie wpływał na upływ terminu do jej wniesienia. Wobec uchybienia temu terminowi konieczne było złożenie wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej.
Sąd uznał, że nie można przyjąć, że w sprawie nie doszło do zawinionego uchybienia terminowi do wniesienia skargi kasacyjnej. Od profesjonalnego pełnomocnika wymaga się wyższego stopnia staranności w dokonywanych przez niego czynnościach, w tym ze względu na fakt, że posiada on wiedzę z zakresu prawa oraz zna procedurę sądową. Oznacza to, że profesjonalny pełnomocnik powinien dysponować wiedzą o nowelizacji art. 177 P.p.s.a., a zatem mieć świadomość, że w sprawie wszczętej przed 15 sierpnia 2015 r. (jak ma to miejsce w tym przypadku), przepisy dotyczące terminu na wniesienie skargi kasacyjnej w razie ustanowienia pełnomocnika w ramach pomocy prawnej nie będą miały zastosowania.
Sąd zaznaczył, że powoływanie się przez pełnomocnika na fakt, że wniósł on skargę kasacyjną w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia mu zawiadomienia o ustanowieniu go pełnomocnikiem skarżących z urzędu, nie mogło uzasadnić braku winy pełnomocnika w uchybieniu terminu do jej wniesienia. W tych okolicznościach Sąd, na podstawie art. 86 § 1 P.p.s.a. odmówił przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej.
W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik skarżących zaskarżył je w całości.
Zaskarżonemu postanowieniu zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego tj. art. 164 P.p.s.a. oraz art. 165 P.p.s.a. poprzez wydanie przez Sąd I instancji zaskarżonego postanowienia w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, w sytuacji gdy Sąd I instancji był już związany swoim postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2017 r. w przedmiocie odrzucenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, od którego skarżący wnieśli w dniu 9 maja 2017 r. zażalenie, które nie zostało jeszcze rozpatrzone przez NSA.
Ponadto zarzucono naruszenie art. 86 § 1 P.p.s.a. polegające na nieuwzględnieniu przez Sąd I instancji przesłanki braku winy skarżących w nie dokonaniu czynności w terminie, co negatywnie rzutowało na rozstrzygnięcie podjęte w zaskarżonym postanowieniu Sądu I instancji.
Na tej podstawie wniesiono o zmianę postanowienia Sądu I instancji i przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, względnie o uchylenie postanowienia Sądu I instancji i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu pełnomocnik przedstawił przebieg czynności procesowych podejmowanych przez niego w imieniu skarżących po wydaniu wyroku w dniu 12 maja 2016 r.
Stawiając zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 164 P.p.s.a. oraz art. 165 P.p.s.a. skarżący twierdzą, że Sąd ten orzekł po raz drugi w sprawie, będąc związany swoim wcześniejszym orzeczeniem. Sąd wydał w dniu 3 kwietnia 2017 r. postanowienie w przedmiocie odrzucenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej a następnie wydał skarżone postanowienie z dnia 9 maja 2017 r. Mając na uwadze treść art. 164 i 165 P.p.s.a. pełnomocnik skarżących podnosi, że bez wątpienia postanowienie Sądu I instancji w przedmiocie odrzucenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej z dnia 3 kwietnia 2017 r. jest postępowaniem kończącym postępowanie w Sądzie I instancji, co oznacza, że nie może być uchylane czy zmieniane - a także nie jest dopuszczalne wydawanie przez Sąd I instancji kolejnego rozstrzygnięcia (tym bardziej, że ww. postanowienie z 3 kwietnia 2017 r. zostało zaskarżone).
W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 86 § 1 P.p.s.a. pełnomocnik wywodzi, iż zgodnie z postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 15 kwietnia 2005 r., sygn. akt: II OZ 253/05, "...konieczność skorzystania przez stronę wnoszącą skargę kasacyjną z prawa pomocy w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie może stawiać tej strony w sytuacji gorszej od osoby, która z tego prawa nie korzysta i może wnieść skargę kasacyjną bez przeszkód w ustawowym terminie. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej powinien zatem biec od dnia, w którym pełnomocnik ustanowiony z urzędu powziął wiadomość o wyznaczeniu go przez właściwy organ samorządu zawodowego do reprezentowania oznaczonej osoby w konkretnej sprawie."
W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżących wniósł skargę kasacyjną w terminie wskazanym w ww. orzeczeniu NSA - licząc od dnia odbioru pisma o jego ustanowieniu; zawiadomienie o ustanowieniu pełnomocnika skarżących, w ramach prawa pomocy, zostało doręczone w dniu 15 lipca 2016 r.
Wspomniane orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zapadło w stanie prawnym, w którym wiązywał przepis art. 177 P.p.s.a. w brzmieniu z przed nowelizacji ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), na którą to nowelizację powołał się Sąd I instancji (str. 4 uzasadnienia zaskarżonego postano-.a) - a pomimo tego Naczelny Sąd Administracyjny orzekł expressis verbis, że "Termin do wniesienia skargi kasacyjnej powinien zatem biec od dnia, w którym pełnomocnik ustanowiony z urzędu powziął wiadomość o wyznaczeniu go przez właściwy organ samorządu zawodowego do reprezentowania oznaczonej osoby w konkretnej sprawie."
Pełnomocnik wskazuje na istotne znaczenie tego orzeczenia NSA dla uznania winy pełnomocnika.
Pełnomocnik podnosi, że Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia (str.
3) wskazał, że po doręczeniu pełnomocnikowi zawiadomienia o ustanowieniu go pełnomocnikiem (15 lipca 2016 r.) biegł jeszcze termin złożenia skargi kasacyjnej (22 lipca 2016 r.), ale pełnomocnik z tej możliwości nie skorzystał.
Pełnomocnik zauważa, że od momentu gdy powziął informację, że został ustanowiony w ramach prawa pomocy w praktyce nie miałby możliwości wniesienia skargi kasacyjnej w terminie siedmiu dni. Pełnomocnik nie znał sprawy w momencie otrzymania zawiadomienia o ustanowieniu jego osoby pełnomocnikiem skarżących. Jak mógł najszybciej, wniósł o uzyskanie dostępu do akt sądowych. Następnie musiał czekać na zgodę sędziego na wykonanie zamówionych przez siebie kopii z akt sądowych, co trwało trzy bądź cztery dni.
Następnie skontaktował się osobiście ze skarżącymi (co nastąpiło po otrzymaniu wykonanych kopii akt) i omówił sprawę, przygotowywał kolejne projekty skargi kasacyjnej, uwzględniające uwagi skarżących. Dodatkowo pełnomocnik podnosi, że skarżący, będący sędziwymi osobami, nie korzystają z usługi poczty elektronicznej (o czym powiadomili pełnomocnika), stąd pełnomocnik kilkakrotnie osobiście spotykał się ze skarżącymi przynosząc kolejne projekty skargi kasacyjnej. Powyższe oznacza, że termin siedmiodniowy na dokonanie czynności wniesienia skargi kasacyjnej był de facto nie do dotrzymania.
Ponadto zgodnie z postanowieniem Sądu I instancji z dnia 30 sierpnia 2016 r., w przedmiocie odrzucenia skargi kasacyjnej, termin do wniesienia tej skargi upłynął przed dniem ustanowienia nowego pełnomocnika. W efekcie strona dokonała czynności po terminie w braku winy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 86 § 1 P.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. Postanowienie o przywróceniu terminu albo odmowie jego przywrócenia może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Wymogi wniosku o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej oraz termin jego złożenia określa art. 87 § 1 - 4 P.p.s.a. Stosownie do § 2 tego przepisu we wniosku należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu. Brak winy występuje wówczas gdy z okoliczności sprawy wynika, że mimo dochowania należytej staranności wymaganej od osoby właściwie dbającej o własne sprawy, przy wykorzystaniu wszelkich możliwych w danych okolicznościach środków i sił nie można było dokonać czynności w terminie do tego przeznaczonym.
Oczywiście prawdą jest, że od osoby profesjonalnego pełnomocnika należy wymagać więcej zapobiegliwości niż od osoby nie znającej procedury sądowej i obowiązujących w tym zakresie przepisów. Pełnomocnik powinien znać przepisy pozwalające mu na skuteczne dokonanie czynności procesowej, zwłaszcza te dotyczące terminów wnoszenia środków odwoławczych. Powinien także mieć wiedzę czy dany przepis został znowelizowany i czy jego zastosowanie w nowym brzmieniu w prowadzonej sprawie będzie możliwe np. z uwagi na przepisy intertemporalne regulujące obowiązywanie danego przepisu w czasie.
Sąd I instancji słusznie zauważył, że art. 177 § 3 P.p.s.a. dodany na mocy art. 1 pkt 50 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. zmieniającej P.p.s.a. obowiązujący od 15 sierpnia 2015 r., nie dotyczy postępowań wszczętych i toczących się przed wejściem w życie tej nowelizacji (art. 2 zd. 2 ustawy nowelizującej). Zatem w przypadku spraw wszczętych przed 15 sierpnia 2015 r. nie będzie miał zastosowanie termin do wniesienia skargi kasacyjnej przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy wynikający z art. 177 § 3 P.p.s.a. dodanego ustawą nowelizującą. W tej sytuacji skarga kasacyjna powinna zostać wniesiona w terminie 30 dni od doręczenia stronie wyroku z uzasadnieniem na jej wniosek lub doręczenia go z urzędu.
Jednak w postępowaniu w przedmiocie wniosku o przywrócenie terminu zasadnicze znaczenie ma to czy wykazano, że w okolicznościach sprawy można uznać, że dokonanie czynności procesowej z uchybieniem terminu nastąpiło bez winy skarżących czy też wyznaczonego im pełnomocnika.
Sąd w zaskarżonym postanowieniu uznał, że nowo wyznaczony dla skarżących pełnomocnik ponosi winę, że nie złożył skargi kasacyjnej w terminie 30 dni od jego doręczenia poprzedniemu pełnomocnikowi z urzędu skarżących, co miało miejsce 22 czerwca 2016 r. Uznano, że dowiadując się w dniu 15 lipca 2016 r. o jego wyznaczeniu w niniejszej sprawie miał on czas by podjąć niezbędne ku temu działania (zapoznać się z aktami sprawy i uzgodnić treść zarzutów skargi kasacyjnej ze swoimi mocodawcami) by przed upływem terminu do wniesienia skargi kasacyjnej tj. najpóźniej w dniu 22 lipca 2016 r. wnieść skargę kasacyjną. Wystarczający, zdaniem Sądu I instancji, był termin 7 dni od dowiedzenia się o ustanowieniu pełnomocnikiem.
W ocenie NSA, stanowisko powyższe jest nieuzasadnione. Zasadniczo ustawa przewiduje na wniesienie skargi kasacyjnej 30 dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem. Przyjęcie, że korzystający z prawa pomocy ma mieć gorszą sytuację od osoby, która nie korzysta z takiego uprawnienia jest niesprawiedliwe. Należy podzielić w tym zakresie pogląd NSA przedstawiony w zażaleniu, iż termin do wniesienia skargi kasacyjnej dla pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy powinien biec od momentu kiedy powziął on wiadomość o jego wyznaczeniu przez organ samorządu zawodowego. Tylko wówczas pełnomocnik ma odpowiedni czas by zapoznać się ze sprawą, poznać stanowisko swoich mocodawców sformułować zarzuty i sporządzić ich uzasadnienie. Każda czynność pełnomocnika podlega ocenie sądu. Czynność ta powinna zmierzać do prawidłowego reprezentowania interesu skarżących wówczas jest uzasadniona. Powinna być brana pod uwagę przy ocenie czy można przypisać pełnomocnikowi z urzędu winę za wniesienie skargi po terminie.
Z okoliczności niniejszej sprawy wynika, że radca prawny M. R. dowiedziawszy się o wyznaczeniu go na pełnomocnika z urzędu z pisma Okręgowej Izby Radców Prawnych z dnia 29 czerwca 2016 r. (k. 178 i 183), doręczonego mu, według jego oświadczenia, w dniu 15 lipca 2016 r. (piątek) niezwłocznie w dniu 19 lipca 2016 r. (wtorek) udał się do WSA w Warszawie w celu zapoznania się z aktami sprawy (k. 189) i wystąpił o kserokopie akt. W dniu 21 lipca 2016 r. sędzia zarządził wydanie kserokopii zgodnie z wnioskiem. Pełnomocnik odebrał kopie osobiście. Pozyskał w ten sposób materiał z akt sprawy.
Następnie należało się skontaktować się z mocodawcami i omówić sprawę. Dalej uzgodniono treść ich stanowiska w sprawie, która stanowiła podstawę skargi kasacyjnej. Wymagało to od niego kilkukrotnej osobistej wizyty u skarżących z uwagi na to, że jako osoby starsze nie korzystali oni z poczty elektronicznej. Taki przebieg działań podejmowanych przez pełnomocnika uznać należy za prawdopodobny.
Wobec powyższego niezasadne jest twierdzenie Sądu I instancji, że winę za złożenie skargi kasacyjnej po terminie ponosi pełnomocnik skarżących gdyż nie dochował należytej staranności przy jej składaniu tj. pominął fakt, że znowelizowany art. 177 § 3 P.p.s.a. nie ma zastosowania w sprawie.
Zdaniem NSA, brak możliwości zastosowania terminu z art. 177 § 3 P.p.s.a. w niniejszej sprawie ma znaczenie jedynie dla ustalenia czy skarga została wniesiona z uchybieniem terminu. Tę okoliczność stwierdzono postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2016 r. i potwierdził ją NSA w postanowieniu z dnia 12 stycznia 2017 r., sygn. akt II OZ 1468/16. Z tego faktu nie można wywodzić, że pełnomocnik zawinił w dochowaniu terminu do złożenia skargi kasacyjnej. Z akt sprawy oraz oświadczeń pełnomocnika o okolicznościach złożenia skargi kasacyjnej w dniu 12 sierpnia 2016 r., które NSA uznaje za uprawdopodobnione wynika, że pełnomocnik dołożył wszelkiej, wymaganej od profesjonalnego pełnomocnika staranności przy składaniu skargi kasacyjnej zwłaszcza kiedy weźmie się pod uwagę, że dowiedział się o wyznaczeniu pełnomocnikiem z urzędu na 7 dni przed upływem terminu do złożenia skargi kasacyjnej. Istotnie pełnomocnik nie miał praktycznej możliwości wniesienia skargi kasacyjnej w terminie 7 dni.
Podchodząc rzetelnie do swoich obowiązków najpierw zapoznał się z aktami sprawy, poznał stanowisko mocodawców w sprawie, sporządził projekty skargi kasacyjnej i po ich zatwierdzeniu przez skarżących niezwłocznie złożył skargę kasacyjną do sądu. W związku z tym twierdzenie, że ponosi on winę za uchybienie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej było nieuzasadnione w okolicznościach przedmiotowej sprawy.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 164 oraz art. 165 P.p.s.a. NSA stwierdza, ze są one bezpodstawne. Fakt wydania przez Sąd I instancji postanowienia z dnia 3 kwietnia 2017 r. o odrzuceniu wniosku o przywrócenie terminu nie świadczy o tym, że zaskarżone postanowienie z dnia 9 maja 2017 r. było kolejnym w przedmiocie tego samego wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, czy też że Sąd był związany wydanym wcześniej postanowieniem. Obecnie kontrolowane postanowienie dotyczyło bowiem wniosku o przewrócenie terminu z dnia 7 lutego 2017 r. a postanowienie z dnia 3 kwietnia 2017 r. wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej złożonego samodzielnie przez skarżących w dniu 26 września 2016 r.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2 i art. 86 § 1 w zw. z art. 87 § 2 i art. 193 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.