Uzasadnienie
Stowarzyszenie [...] wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego w sprawie formularza PPPr oraz regulaminu i pisma z dnia [...] stycznia 2014 r. wynika, że Stowarzyszenie to jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada ani majątku, ani rachunku bankowego. Z pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia wynika, że jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie Stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwie osoby w formie wolontariatu. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10 zł miesięcznie, ale realne wydatki związane z działalnością Stowarzyszenia przypadające na poszczególnego członka wynoszą ok. 60 zł miesięcznie w 2013 roku. Aktualnie składkę opłaciło tylko siedmiu członków, zaś reszta członków zapowiada wycofanie się z działalności społecznej. Zebrane pieniądze w styczniu wydane zostały na opłacenie skargi kasacyjnej w innej sprawie w kwocie 117 zł. Wnioskodawca oświadczył, że Stowarzyszenie ma dług w wysokości 300 zł i konieczność zapłacenia w bieżącym miesiącu prawie 500 zł za wniesione skargi kasacyjne.
W roku 2013 na sprawy sądowe Stowarzyszenie wydało łącznie 3.034 zł, w tym na opłaty za wniesienie nowych spraw 2.500 zł, zaś na opłaty za skargi kasacyjne 534 zł. Wydatki sądowe w III i IV kwartale 2013 r. wyniosły 1.451 zł, a zwroty za wygrane sprawy – 857 zł. Wydatków na znaczki, opłat za telefony i za udzielenie informacji publicznej Stowarzyszenie nie wlicza, gdyż każdy członek Stowarzyszenia pokrywa je ze swoich środków. W związku z powyższym bilansem Stowarzyszenie stwierdziło, że każdy członek Stowarzyszenia w II półroczu 2013 r. wyłożył na działalność Stowarzyszenia przeciętnie ok. 50 zł na miesiąc, co w ocenie wnioskodawcy jest rekordem wśród stowarzyszeń.
Zatem w ocenie Stowarzyszenia nie można mu zarzucić, że na jego działalność członkowie płacą niskie składki. Celem działania Stowarzyszenia jest szeroko pojęta ochrona środowiska. Przedmiotem działalności wnioskodawcy jest m. in. podejmowanie przewidzianych prawem działań interwencyjnych w przypadku naruszania przepisów o ochronie środowiska, występowanie na prawach strony jako reprezentant interesu (faktycznego lub prawnego) o charakterze społecznym w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych, występowanie z zarzutami do planów zagospodarowania przestrzennego lub ich zaskarżania w formie przewidzianej prawem – w przypadku naruszenia interesu prawnego członków zrzeszonych lub interesu prawnego obywateli lub społeczności, którzy upoważniają Stowarzyszenie do działania w ich imieniu w sprawach dotyczących naruszenia przepisów ochrony środowiska.
Powyższy wniosek rozpoznany został postanowieniem referendarza sądowego z dnia 18 grudnia 2013 r., którym odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia Stowarzyszenie wniosło sprzeciw, w którym wskazało, że aktualnie Stowarzyszenie czerpie środki wyłącznie ze zwrotów za wygrane sprawy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. Sąd wskazał, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało w ocenie sądu, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie.
Z obowiązku tego nie zwalnia fakt, że nie zdecydowało się podjąć uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale także w znacznej wysokości adekwatnej do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności. Sąd wskazał, że przesłany regulamin stowarzyszenia zakłada w pkt 7, że działalność stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej jej członków. Nic nie stoi więc na przeszkodzie, aby członkowie stowarzyszenia, w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego, zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego. Ponieważ skarżące stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa.
Sąd wskazał, że z urzędu było mu wiadomym, że składka w wysokości 10 zł obowiązywała już w 2006 r., zatem od ośmiu lat w tej samej symbolicznej wysokości. Przyznanie skarżącemu prawa pomocy w sytuacji rezygnacji z podjęcia uchwały w przedmiocie nie tylko obowiązku uiszczania składek członkowskich, ale również na odpowiednio wysokim poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności – albowiem biorąc pod uwagę cel działania Stowarzyszenia, dobrowolna składka członkowska w wysokości nawet 50 zł miesięcznie nie powinna stanowić nadmiernego obciążenia finansowego członka stowarzyszenia – stanowiłoby de facto przeniesienie ciężaru prowadzenia działalności statutowej stowarzyszenia na Skarb Państwa.
Sąd wskazał na sposoby, które mogłyby pomóc stowarzyszeniu zdobyć potrzebne fundusze. Stwierdził, że postępowanie stowarzyszenia świadczy o tym, że jego zamiarem jest prowadzenie działalności w oparciu o przyznanie prawa pomocy.
Od tego postanowienia skarżące stowarzyszenie wniosło zażalenie. W uzasadnieniu wskazało, że podejmuje działania dla poprawy swojej sytuacji finansowej, o czym świadczy ilość opłaconych skarg do sądu. Zasoby finansowe, jakimi dysponuje, nie są jednak nieograniczone. Sąd nie wziął pod uwagę tego, że członkowie stowarzyszenia nie mogą nieustannie zwiększać wydatków na działalność stowarzyszenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej następuje w zakresie częściowym, gdy podmiot ten wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danego podmiotu na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną. Przytoczone przez skarżącego okoliczności powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą.
Sąd nie dopatrzył się natomiast zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie skarżącemu stowarzyszeniu prawa pomocy. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Należy bowiem pamiętać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest usprawiedliwiony w sytuacji, gdy strona dobrowolnie pozbawia się środków, z których mogłaby pokryć ewentualne koszty postępowania (por. m.in. postanowienia NSA: z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt II OZ 650/08; z 5 kwietnia 2011 r., sygn. akt I OZ 224/11; z 11 maja 2011 r., sygn. akt I OZ 322/11; z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt I OZ 428/11; z 21 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 76/12; z 1 marca 2012 r., sygn. akt II OZ 123/12, z 28 marca 2012 r., sygn. akt I OZ 198/12 oraz z 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II OZ 252/12).
Obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych. Tymczasem stowarzyszenie nie podjęło uchwały w przedmiocie obowiązku uiszczania składki członkowskiej, ani od lat nie zmieniło jej – symbolicznej (10 zł) – wysokości. Nie przekształciło również stowarzyszenia zwykłego w stowarzyszenie zarejestrowane, które oprócz składek członkowskich mogłoby zwiększać swój majątek z otrzymywanych darowizn, spadków i zapisów. Mogłoby także prowadzić działalność gospodarczą w celu uzyskania środków na działalność statutową. Podejmowane działania są ponadto nieadekwatne do skali i charakteru działalności tego stowarzyszenia, którego jednym z głównych środków aktywności jest reprezentowanie interesu społecznego w postępowaniach sądowych. Nie jest bowiem wystarczającym twierdzenie, że stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków.
Jeżeli działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienia NSA: z 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 309/08 oraz z 16 marca 2012 r., sygn. akt II OZ 154/12). Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (por. m.in. postanowienia NSA: z 10 sierpnia 2011 r., sygn. akt II OZ 665/11; z 21 lutego 2012 r., sygn. akt II OZ 76/12), gdyż przyznanie prawa pomocy w takim przypadku prowadziłoby do niesprawiedliwego uprzywilejowania takich podmiotów względem osób fizycznych. Przerzucanie w ten sposób ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na państwo skutkuje tym, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku.
Tymczasem wydaje się, że skarżące stowarzyszenie opiera swoją szeroką działalność statutową głównie na oczekiwaniu przyznania mu zwolnienia od kosztów sądowych. Realizacja tej działalności powinna być jednak finansowana nakładami jego członków. Dopiero gdyby okazało się, że wszelkie możliwe działania nie pozwoliły na zgromadzenie odpowiedniej kwoty, można ubiegać się o pomoc państwa. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje bowiem prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06).
Należy pamiętać, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.
Należy także zauważyć, że w przypadku uwzględnienia skargi, skarżącemu przysługuje od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw na podstawie art. 200 p.p.s.a. Za uwzględnieniem wniosku nie przemawia także ostatecznie stanowisko orzecznictwa, zgodnie z którym, jeżeli przy rozpatrywaniu sprawy toczącej się z uprzedniego wniosku o przyznanie pomocy prawnej, zakończonej postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie dopatrzono się zaistnienia przesłanek implikujących jego uwzględnienie, to tym bardziej zasadne jest nieuwzględnienie zażalenia i jego oddalenie w kolejnym postępowaniu. W stosunku do skarżącego miało to miejsce wielokrotnie w sprawach zakończonych oddaleniem przez NSA zażalenia na postanowienia odmawiające przyznania mu prawa pomocy (m.in. postanowieniami z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. akt II OZ 1147/13, z 20 listopada 2013 r., sygn. akt II OZ 1021/13, z 25 października 2013 r., sygn. akt II OZ 922/13).
Jakkolwiek sąd ocenia okoliczności sprawy każdorazowo w sposób autonomiczny, należy zauważyć, że sytuacja majątkowa stowarzyszenia nie zmieniła się w sposób zasadniczy, więc przyznanie prawa pomocy nie byłoby uzasadnione. Oceny tej nie zmienia fakt ponoszenia przez członków stowarzyszenia większych nakładów finansowych oraz uczestnictwa w wielu postępowaniach, gdyż podejmowane środki nadal nie są adekwatne do charakteru i skali działalności stowarzyszenia i nie przemawiają za jego uprzywilejowanym traktowaniem.
W przedstawionych okolicznościach brak jest więc podstaw do przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
W tym stanie rzeczy, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.