Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 2911/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu [...] w W. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] października 2013 r. znak: [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołań.
Sąd wskazał, że z treści wypełnionego urzędowego formularza PPPr oraz załączonych dokumentów wynika, że strona skarżąca jest stowarzyszeniem zwykłym, które stosownie do art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Sądowi z urzędu wiadomo, że Stowarzyszenie [...] w W. liczy trzynastu członków, którzy są zobowiązani do uiszczania składki członkowskiej w wysokości 10 zł miesięcznie (zobowiązanie z 2006 r.). Stowarzyszenie wielokrotnie oświadczało przed Sądem, że ustalona składka nie odpowiada rzeczywistym wydatkom ponoszonym przez jego członków i faktycznie każdy z członków wydaje z własnych środków kwotę wyższą, nawet pięciokrotnie (por. np. oświadczenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 2547/13).
Strona skarżąca oświadczyła we wniosku o przyznanie prawa pomocy, że przynajmniej od września 2013 r. nie ma możliwości ponoszenia opłat sądowych w wielu sprawach z uwagi na wyczerpanie środków finansowych. W konsekwencji kolejne skargi są przez sąd odrzucane, co w ocenie skarżącego Stowarzyszenia jest okolicznością wskazującą na zasadność przedmiotowego wniosku. Sąd podkreślił, że działalność regulaminowa Stowarzyszenia [...] została określona m.in. jako podejmowanie różnego rodzaju działań na rzecz ochrony środowiska, w tym interwencja w przypadku naruszenia przepisów ochrony środowiska i występowanie w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych.
Nie sposób uznać więc argumentu skarżącego Stowarzyszenia, że wyczerpanie środków finansowych na ponoszenie kosztów sądowych uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Przewidując realizację swoich praw przed sądem skarżące Stowarzyszenie powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Tym samym powinno tak określić podstawy finansowania oraz zaplanować wydatki, aby powyższe cele mogły być realizowane.
Skarżące Stowarzyszenie może podejmować wszelkie instrumenty przewidziane prawem, które umożliwią zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie podmiotu. Sąd niejednokrotnie wskazywał na możliwość zwiększenia wysokości składki członkowskiej, zwiększenie liczby członków stowarzyszenia bądź też zmianę formy działania ze stowarzyszenia zwykłego na tzw. "stowarzyszenie rejestrowe". W tym ostatnim przypadku do majątku stowarzyszenia, oprócz składek członkowskich zaliczane są darowizny, spadki, zapisy, dochody z własnej działalności, dochody z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Dodatkowo, stowarzyszenie takie, na zasadach określonych w przepisach, może prowadzić działalność gospodarczą oraz otrzymywać dotacje.
W świetle powyższego Sąd uznał, że Stowarzyszenie [...] w W. nie wykazało, że zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej p.p.s.a., uzasadniające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Na powyższe postanowienie skarżące Stowarzyszenie złożyło zażalenie, podnosząc, że nie zgadza się ze stanowiskiem Sądu, iż Stowarzyszenie nie podejmuje skutecznych działań dla poprawy swojej sytuacji finansowej. O podejmowaniu takich działań w ocenie skarżącego świadczy ilość wnoszonych i dotychczas opłaconych skarg do sądu. Sąd nie wziął pod uwagę, że Stowarzyszenie może realnie nie mieć środków finansowych, a członkowie Stowarzyszenia nie mogą w nieskończoność zwiększać wydatków na jego działalność.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.
Stosownie do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z powyższego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania.
Ponadto, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504).
W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach sądowych (punkt 4.5 regulaminu), to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Okoliczność, że Stowarzyszenie jest organizacją non profit nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności regulaminowej, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Brak stałego źródła dochodów czy duża ilość postępowań sądowych wnioskodawcy, nie mogą przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosków o przyznanie prawa pomocy.
Stowarzyszenie oprócz zwiększenia liczby członków nie podjęło żadnych innych działań mogących zwiększyć jego dochody, na przykład poprzez przekształcenie się w stowarzyszenie rejestrowe, mające znacznie szersze możliwości gromadzenia środków.
Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie uczestniczyć w postępowaniach sądowych, winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie NSA z dnia 17.06.2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.