Uzasadnienie
Postanowieniem z dnia [...] marca 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - po rozpoznaniu wniosku Stowarzyszenia E. w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych - odmówił przyznania prawa pomocy.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że Stowarzyszenie E.w Warszawie wniosło skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] października 2012 r. w przedmiocie niedopuszczalności odwołania. W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału IV Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w sprawie wezwania skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł (sto złotych), Stowarzyszenie E. w Warszawie złożyło - na urzędowym formularzu PPPr -wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia [...] lutego 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Stowarzyszenie E. w Warszawie złożyło w dniu 4 marca 2013 r. sprzeciw od w/w postanowienia.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie Sąd wyjaśnił, że w świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy - jako wyjątek od powyższej zasady - winna być stosowana tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.
W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Sąd podkreślił, że osoba prawna, a także inna jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz" Warszawa 2008 r., str. 587).
W ocenie Sądu brak było podstaw do przyznania Stowarzyszeniu E. w Warszawie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd zaznaczył, że strona skarżąca jest stowarzyszeniem zwykłym działającym od 19 maja 2003 r. Z przedłożonego regulaminu wynika, że Stowarzyszenie E. zostało założone w celu podejmowania różnego rodzaju działań na rzecz ochrony środowiska m.in. inicjatywy obywatelskiej w ustanawianiu prawa, interwencji w przypadku naruszenia przepisów ochrony środowiska, występowania w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych. Stowarzyszenia, podobnie jak wiele innych organizacji tego typu, zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w regulaminie.
W ocenie Sądu, Stowarzyszenie E. w Warszawie przewidując realizację swoich praw przed sądem powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i tak określić podstawy finansowania, aby powyższe cele mogły być realizowane. Sąd podzielił ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non-profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność. Zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) stowarzyszenie zwykłe uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich.
Skarżące Stowarzyszenie liczy trzynastu członków. Dziesięciu z nich wpłaca składkę członkowską w wysokości 10 zł (dziesięć złotych) miesięcznie, co rocznie daje kwotę 1200 zł (tysiąc dwieście złotych). Stowarzyszenie podniosło, że w 2013 r. uiściło już opłaty sądowe w wysokości 400 zł, a do kwietnia 2013 r. spodziewa się jeszcze wezwań do uiszczenia opłat sądowych w łącznej wysokości 1500 zł. Stowarzyszenie nie wskazało innych wydatków związanych z prowadzeniem swojej działalności.
W dalszych rozważaniach Sąd zauważył, że Stowarzyszenie, które ma niewielką liczbę członków a wysokość ustalonych składek członkowskich uniemożliwia mu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, powinno podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Stowarzyszenie ma możliwość podwyższenia wysokości składek członkowskich, jak również zwiększyć liczbę jego członków, co mogłoby istotnie wpłynąć na zwiększenie się dochodu pozwalającego na uiszczenie wpisu od skargi (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2012 r., sygn. akt II OZ 927/12).
W ocenie Sądu nie zasługiwał na uwzględnienie argument, że Stowarzyszenie E. w Warszawie podejmowało próbę zwiększenia liczby członków stowarzyszenia, co zakończyło się niepowodzeniem. Również przesłanką przyznania prawa pomocy nie mogło być twierdzenie wnioskodawcy, że za działanie władz samorządowych i organów państwowych powinno płacić państwo, a nie osoby fizyczne ze skromnych zasobów finansowych. Zdaniem Sądu skarżące Stowarzyszenie nie podejmuje przewidzianych prawem instrumentów umożliwiających zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie podmiotu, w tym na jego udział w postępowaniach przed sądem.
Ponadto nie wykazuje zamiaru zgromadzenia środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością Stowarzyszenia, w wysokości umożliwiającej prowadzenie sporu sądowego. A zatem brak jest więc podstaw, aby przerzucać ciężary związane z jego funkcjonowaniem na Państwo, czyli ogół obywateli. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Skarb Państwa (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r. sygn. akt II OZ 1433/06).
Zażalenie wniosło Stowarzyszenie E. w Warszawie, zaskarżając powyższe postanowienie w całości.
W uzasadnieniu zażalenie Stowarzyszenie podniosło, że odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych Sąd oparł głównie na zarzucie braku działań ze strony członków Stowarzyszenia mających na celu zwiększenie wpływów finansowych. W ocenie Stowarzyszenia Sąd nie wyjaśnił z jakich źródeł czerpie wiedzę na temat, iż zwiększenie ilości członków (więcej pieniędzy ze składek), rejestracja stowarzyszenia w KRS (darowizny, spadki, zapisy, dochody z własnej działalności) itp. są równoznaczne z większymi wpływami finansowymi. Skarżące Stowarzyszenie podkreśliło, że obserwuje kurczenie środków publicznych na rzecz organizacji, czego konsekwencją jest ograniczanie przez nich działalności, pomimo tego że są to organizacje KRS.
Również powszechna jest rezygnacja z członkowstwa w organizacjach pozarządowych. Skarżące Stowarzyszenie podało, że z bilansu wydatków poniesionych w roku 2012 wynika, że łączne opłaty za skargi do sądu to kwota rzędu 3034 zł, za nowe sprawy – 2500 zł, opłaty za skargi kasacyjne (opłata za napisanie uzasadnienia, stała opłata sądowa, opłata za upoważnienie) łącznie 534 zł, zwrot za 3 sprawy opłacone w 2012 r. – 500 zł, straty za 2 przegrane sprawy – 200 zł, 4 sprawy wygrane przez Stowarzyszenie zostały zaskarżone przez inwestorów, reszta spraw nie została jeszcze osadzona. Innych wydatków na: znaczki, telefony, opłaty za informację publiczną Stowarzyszenie nie liczy, gdyż każdy członek stowarzyszenia pokrywa je ze swoich pieniędzy.
W związku z tym bilansem każdy członek Stowarzyszenia przeciętnie musi wyłożyć na jego działalność 25- 30 zł miesięcznie. Nie można więc zarzucać, że członkowie płaca za niskie składki. Swoją działalnością Stowarzyszenie nie obciąża budżet Państwa. To budżet Państwa jest wspomagany przez stowarzyszenie, każda opłata sądowa jest pożyczką dla Państwa, które tymi pieniędzmi obraca przez długi czas do chwili ewentualnego zwrotu wnoszącemu opłatę.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Powyższe oznacza, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504).
W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego.
Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem, Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, słusznie zauważył, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.