Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku postanowieniem z dnia 17 marca 2015 r. sygn. akt II SA/Bk 663/12 odmówił M. W. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie z jego skargi na decyzję Podlaskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Białymstoku z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie uchylenia w części decyzji dotyczącej zakresu wykonania obowiązku.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący podał, że źródłem jego utrzymania pozostaje emerytura w wysokości 997 zł, oraz że w skład jego majątku wchodzi dom o powierzchni 120 m 2 i nieruchomość rolna o powierzchni 1,13 ha przeliczeniowego (nieużytki). Według oświadczenia zawartego we wniosku skarżący nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Dodatkowo wnioskodawca podniósł, że jego zadłużenie w bankach na chwilę obecną przekracza 60.000 zł, a rata miesięczna wynosi ponad 1.000 zł. Natomiast na utrzymanie rodziny (alimenty 350 zł), domu oraz swojej osoby wydaje minimum 1.500 zł miesięcznie.
Sąd zwrócił uwagę, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest już kolejnym wnioskiem w sprawie. Poprzednie zostały negatywnie rozpatrzone (postanowienie Sądu z dnia 1 lipca 2014 r. i postanowienie NSA z dnia 18 września 2014 r. II OZ 951/14 oddalające zażalenie na to rozstrzygnięcie; podobnie- oddalone zostało zażalenie na rozstrzygnięcie Sądu z dnia 26 listopada 2013 r.- rozstrzygnięciem NSA z dnia 21 stycznia 2014 r. II OZ 1/14, jak również zażalenie na rozstrzygnięcie Sądu z dnia 15 listopada 2012 r.- postanowieniem NSA z dnia 4 stycznia 2013 r. II OZ 1154/12). Z uzasadnień tych orzeczeń wynika, że powodem odmowy przyznania prawa pomocy było to, że w oparciu o złożone przez stronę dokumenty nie można było dokładnie ustalić jego sytuacji materialnej.
Sąd pierwszej instancji podniósł, że rozpoznając kolejny wniosek skarżącego, należało przyjąć, że jego sytuacja majątkowa i osobista nie uległa istotnej zmianie. Nadal pozostaje również aktualna uzasadniona wątpliwość co do zgodności ze stanem rzeczywistym oświadczenia skarżącego o jego sytuacji majątkowej. Zwłaszcza, że deklarowane wydatki przekraczają wykazany w oświadczeniach dochód miesięczny strony. Skoro- jak podniósł Sąd, skarżący znajduje- pomimo deklarowania niewielkich dochodów- środki na comiesięczne wydatki na utrzymanie swoje, alimenty oraz spłatę kredytu, świadczy to, że jego sytuacja majątkowa nie jest na tyle zła, jak wskazuje to we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga ponadto zdaniem Sądu, że koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Sąd zaznaczył także, że uzyskując kredyt w wysokości 60.000 skarżący musiał wykazać się zdolnością kredytową.
Mając powyższe na uwadze Sąd pierwszej instancji uznał, że skarżący nie wykazał istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Jak podniósł Sąd, twierdzenia zawarte we wniosku o prawo pomocy są gołosłowne i nie dają możliwości odniesienia się do rzeczywistej sytuacji materialnej strony.
Zażalenie na to postanowienie wniósł M. W. W przedmiotowym zażaleniu podniósł on, że jego sytuacja finansowa jest tragiczna. Dodał, że złożył wniosek zgodny jest ze stanem faktycznym. Stwierdził ponadto, że w czasie 20-letniej działalności gospodarczej zapłacił ogromne sumy podatków do budżetu Państwa i nigdy nie korzystał z żadnej ulgi podatkowej. Skarżący wskazał, że koszty utrzymania rodziny, domu oraz siebie wynoszą miesięcznie 3.000 zł. Do zażalenia skarżący dołączył dokumentację w postaci: zeznania o wysokości dochodu osiągniętego w roku podatkowym 2014 (PIT-36), informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej w roku podatkowym 2014 (PIT/B) oraz rocznego obliczenia podatku przez organ rentowy (PIT-40A).
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z treścią art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.
W myśl przepisu art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym- gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku.
W niniejszej sprawie należy wskazać, że skarżący podjął starania w celu wykazania jego rzeczywistej sytuacji materialnej, jednak nie w pełnym zakresie. Do zażalenia na postanowienie z dnia 17 marca 2015 r., oddalające wniosek o przyznanie prawa pomocy, dołączył on dokumentację, którą nie dysponował Sąd pierwszej instancji, a której celem jest przedstawienie jego sytuacji finansowej w zakresie osiąganych przez niego dochodów. Z przedstawionej przez skarżącego dokumentacji wynika, że w roku 2014 osiągnął on dochód w kwocie 22,613,51 zł., na który składa się kwota 20,408,10 zł (emerytura) oraz kwota 2,205,41 zł osiągnięta z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej.
Zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy z powodu niemożności oceny sytuacji finansowej skarżącego, okolicznością taką może być w szczególności przedstawienie przez niego dokumentacji, którą nie dysponował Sąd pierwszej instancji, a która pozwala na ustosunkowanie się do sytuacji majątkowej skarżącego w zakresie uzyskiwanych przez niego dochodów.
Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd pierwszej instancji powinien wezwać skarżącego do udokumentowania jego sytuacji materialnej w zakresie ponoszonych przez niego wydatków.
Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.