Uzasadnienie
Postanowieniem z 2 kwietnia 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Stowarzyszeniu A. z siedzibą w W. (dalej jako "Stowarzyszenie") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z [...] grudnia 2013 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania.
W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada ani majątku ani rachunku bankowego. Z pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia wynika, że jego działalność opiera się na pracy społecznej członków. Aktualnie Stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dodatkowo współpracują z nim dwie osoby w formie wolontariatu. Obowiązująca składka członkowska wynosi 10 zł miesięcznie, ale realne wydatki związane z działalnością Stowarzyszenia przypadające na poszczególnego członka wynoszą ok. 60 zł miesięcznie. Aktualnie składkę opłaciło tylko siedmiu członków. Stowarzyszenie wskazało, że udzielenie prawa pomocy konieczne jest z uwagi na poniesienie przez Stowarzyszenie opłat sądowych w 2013 r. w wysokości 4100 zł. Wyjaśniło także, że w ostatnim okresie stowarzyszenie nie było w stanie zdobyć środków na wniesienie opłaty sądowej w wielu sprawach w związku z tym, kolejne jego skargi były odrzucane.
Podkreśliło, że od września 2013 r. stowarzyszenie czerpało środki wyłącznie ze zwrotów za wygrane sprawy. Wskazało, że składki za styczeń i luty wydatkowane zostały w całości na opłaty od skarg kasacyjnych w wysokości 235 zł. Dodatkowo członkowie stowarzyszenia wygospodarowali 500 zł na cztery opłaty sądowe oraz opłatę kancelaryjną.
Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji wskazał, że Stowarzyszenie nie wykazało podjęcia jakiekolwiek czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W ocenie Sądu I instancji, nie jest wystarczającym twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Jeżeli działalność Stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczania kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. w formie składek członkowskich na odpowiednio wysokim poziomie.
Sąd I instancji podkreślił, że w związku z licznymi wnioskami o przyznanie prawa pomocy składanymi przez stowarzyszenie, w orzeczeniach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wielokrotnie już wskazywano na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej stowarzyszenia. Argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku wskazuje, że członkami stowarzyszenia są osoby, które nie mając środków na realizację celów określonych w regulaminie, konsekwentnie dążą do stworzenia sytuacji, w której działalność stowarzyszenia realizowana będzie z budżetu Państwa
W ocenie Sądu I instancji, przyznania prawa pomocy nie może uzasadniać poniesienie przez stowarzyszenie wydatków na opłaty sądowe w wysokości ponad 4000 zł, oraz fakt, że każdy jego członek z własnych środków wydał około 50 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu I instancji, wnioskodawca pomija istotę działania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania stowarzyszenia. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło stowarzyszenie. Zarzuciło, że wbrew stanowisku Sądu I instancji podejmuje skuteczne działania dla poprawy swojej sytuacji finansowej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 - zwanej dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki.
Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna jednak wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 568).
Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia to jednak automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa.
Skarżące Stowarzyszenie jest stowarzyszeniem zwykłym w rozumieniu ustawy z 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.). Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 powołanej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Środki na swoją działalność uzyskuje zaś ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2). Ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. Jednym z określonych w regulaminie rodzajów środków działania skarżącego stowarzyszenia jest występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i sądowych w sprawach z zakresu ochrony środowiska.
Zatem stowarzyszenie, którego regulaminowa działalność polega m.in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Dlatego stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienie NSA z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).
Naczelny Sąd Administracyjny podziela argumentację przedstawioną przez Sąd I instancji. Z akt sprawy nie wynika, żeby stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne działania, w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu. Z przedstawionego w zażaleniu wyliczenia wynika bowiem, że na koszty sądowe w ciągu jednego półrocza 2013 r. wydało 4085 zł, co oznacza kwotę około 53 zł na członka stowarzyszenia miesięcznie. Jednocześnie z oświadczeń stowarzyszenia wynika, że składka wynosi obecnie 10 zł miesięcznie, ale członkowie ponoszą dobrowolnie wyższe koszty funkcjonowania stowarzyszenia w wysokości około 60 zł miesięcznie.
Natomiast w innych toczących się ze skarg stowarzyszenia postępowaniach, stowarzyszenie wskazuje, że składka wynosi 48 zł miesięcznie, z czego 25 zł przeznaczane jest na koszty sądowe (okoliczność znana z urzędu na podstawie akt sprawy II OZ 154/14). Niezależnie jednak od powyższego, uznać należy, że zestawienie kwot składek i poniesionych kosztów sądowych pozwala na przyjęcie, że stosunkowo niewielkie zwiększenie składek zagwarantowałoby pokrycie ponoszonych kosztów sądowych. Należy pamiętać, że zasadą jest ponoszenie kosztów postępowania, przez stronę z której inicjatywy to postępowanie się toczy. Trudno zatem przyjąć, że skarżące stowarzyszenie podjęło niezbędne działania do sfinansowania swojej działalności. Z jednej strony zwiększenie składek pozwoliłoby bowiem zapewnić możliwość uiszczenia kosztów sądowych. Z drugiej strony stowarzyszenie samo przyznaje w treści zażalenia, że bilansu swoich wydatków dokonało dopiero na wezwanie sądu, podczas gdy wyliczenia takie powinny być sporządzane na bieżąco, tak żeby zapewnić sprawne funkcjonowanie stowarzyszenia, bez przerzucania kosztów jego działalności na koszt Skarbu Państwa.
Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.