Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2014 r., sygn. akt IV SA/Wa 459/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącej Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie zmiany postanowienia z dnia 7 maja 2013 r. odmawiającego przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.
Sąd I instancji wyjaśnił, iż postanowieniem z dnia 7 maja 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 459/13 WSA w Warszawie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu argument, że uczelnia może wydatkować swoje aktywa jedynie na cele ustalone w uchwale Senatu SGGW nie przemawia za zwolnieniem skarżącej od kosztów sądowych. To, że Uczelnia w uchwale Senatu nie zapewniła sobie możliwości przeznaczania posiadanych aktywów pieniężnych na koszty sądowe świadczyło jedynie o niewykazaniu, że podjęte zostały starania o uzyskanie środków finansowych.
Sąd wskazał, że Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie jest podmiotem, który może uzyskiwać środki finansowe m.in. z wydzielonej działalności gospodarczej innej niż działalność naukowa (§ 93 pkt 6 statutu SGGW). Zatem poza środkami pochodzącymi z dotacji z Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego, grantów, czy opłat od studentów, Uczelnia może i pozyskuje środki z działalności polegającej na gospodarowaniu mieniem. Zatem jako podmiot uprawniony do prowadzenia poza działalnością naukową również działalności gospodarczej powinna w procedurze planowania wydatków uwzględnić również potrzebę wydatkowania zgromadzonych środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych w tych sprawach i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel.
Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 18 czerwca 2013 r. sygn. akt II OZ 459/13 oddalił zażalenie na postanowienie z dnia 7 maja 2013 r. i podniósł, że Sąd I instancji skupił się na trafnym stwierdzeniu, iż wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych, chcąc aktywnie realizować cele statutowe, nawet te poboczne dotyczące gospodarowania mieniem poprzez udział w postępowaniu sądowym, winna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z takim postępowaniem. Sam fakt publicznego jej charakteru nie wpływa na powyższą ocenę, bowiem podmioty te nie zostały zwolnione od obowiązków ponoszenia ewentualnych kosztów. Słusznie Sąd I instancji eksponował wysokość majątku i środków finansowych, w których posiadaniu skarżąca była w 2011 r., a które w porównaniu nawet z wykazanym zadłużeniem na rachunku bankowym skarżącej nie pozwalają przyjąć, że jest ona osobą prawną, o której mowa w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako "p.p.s.a.").
Zdaniem NSA, trafnie dostrzeżono w zaskarżonym postanowieniu możliwość prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej innej niż naukowa pozwala jej na zgromadzenie stosownych w tym zakresie środków. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa, a więc ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym przypadku poczynić wszelkie możliwe czynności, które pozwolą mu na uiszczenie kosztów sądowych i dopiero wtedy, gdyby podjęte w ten sposób czynności okazałyby się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa. Dlatego jedyna okoliczność zadłużenia na rachunku bankowym nie przemawia za zwolnieniem od kosztów sądowych.
Wyrokiem z dnia 13 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 459/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] grudnia 2012 r. sygn. akt [...]. Wraz ze skargą kasacyjną od wyroku z dnia 13 listopada 2013 r. Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca wskazała, że wniosek o przyznanie prawa pomocy uzasadniony jest faktem znacznego zadłużenia Szkoły i wskazała, że saldo jej rachunku bankowego jest ujemne. Szkoła podniosła także, że środki, którymi dysponuje pochodzą w pierwszym rzędzie z dotacji celowych, a rozporządzenie mieniem Uczelni podlega innym obostrzeniom, w związku z tym realne możliwości ponoszenia kosztów sądowych są utrudnione.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2014 r. odmówił zmiany postanowienia z dnia 7 maja 2013 r. Sąd I instancji wskazując na treść art. 165 p.p.s.a. podkreślił, iż złożenie przez stronę kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych lub ewentualnie o przyznanie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 282/12). W tego typu sytuacjach nie jest więc możliwe dokonywanie odmiennych ocen kondycji finansowej strony na podstawie tożsamych elementów stanu faktycznego, tj. w oparciu o analogiczną do zawartej we wcześniejszym wniosku argumentację.
W związku z tym, jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie wskaże jakichkolwiek nowych okoliczności, bądź też podane przez niego fakty nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, skorzystanie z art. 165 p.p.s.a. nie będzie możliwe. W ocenie Sądu I instancji w rozpatrywanej sprawie skarżąca nie wykazała żadnych nowych okoliczności, które uwzględniałyby zmianę postanowienia z dnia 7 maja 2013r. o odmowie przyznania prawa pomocy. W nowym wniosku skarżąca powołała się na te same okoliczności, jak w poprzednim wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także w zażaleniu do NSA od postanowienia z dnia 7 maja 2013 r. Skarżąca niezmiennie dowodziła, że ujemne saldo na rachunku bankowym oraz ograniczenia faktyczne w pozyskaniu środków na działalność inną niż działalność naukowa, w tym ponoszenie kosztów sądowych przemawiają za zwolnieniem jej z ponoszenia tych kosztów.
Są to te same okoliczności, które zarówno Sąd w postanowieniu z dnia 7 maja 2013 r., jak i Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 18 czerwca 2013 r. uznał za takie, które nie przemawiają za zwolnieniem Uczelni od kosztów sądowych. Ponieważ Szkoła nie wykazała, by stan faktyczny, w którym Sąd wydał postanowienie z dnia 7 maja 2013 r., uległ zmianie, to wniosek o zmianę tego postanowienia nie mógł zostać uwzględniony.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie reprezentowana przez radcę prawnego. Postanowienie zaskarżono w całości zarzucając mu naruszenie art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a. przez dokonanie błędnej oceny stanu faktycznego i przyjęcie, że skarżąca jest w stanie uiścić wpis sądowy w wysokości 2.412 zł. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania a także o wstrzymanie wykonania zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 196 p.p.s.a. do czasu rozstrzygnięcia zażalenia.
W uzasadnieniu wniesionego zażalenia strona powtórzyła przytaczane na wcześniejszych etapach argumenty odnośnie jej publicznego charakteru jako szkoły wyższej, niezarobkowej działalności, nadzwyczajnego charakteru niniejszego postępowania sądowego i wskazała na zasady jej finansowania. Jak przyznała, uzyskuje ona inne środki z gospodarowania mieniem, jednakże są one przeznaczane na bieżące utrzymanie infrastruktury Uczelni, bez której nie mogłaby ona spełniać swojej funkcji. Zdaniem skarżącej przedstawiona przez Sąd argumentacja kładzie nacisk jedynie na potencjalną zdolność skarżącej do pokrycia wpisu sądowego, jednakże w oderwaniu od faktycznych możliwości wobec obostrzeń i restrykcji związanych z zagospodarowaniem środkami i składnikami majątku stanowiącego jej własność.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na wstępie wskazać należy, że art. 165 p.p.s.a. stanowi, iż postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Zgodnie z tym przepisem postanowienia prawomocne, czyli takie od których nie przysługuje już stronie środek zaskarżenia wydane w toku postępowania i niekończące sprawy, mogą być uchylone lub zmienione jedynie wówczas, gdy zmieniły się okoliczności faktyczne, które stanowiły podstawę wydanego orzeczenia. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" w rozumieniu art. 165 p.p.s.a. należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona.
W ocenie Naczelnego Sadu Administracyjnego w okolicznościach niniejszej sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo zastosował art. 165 p.p.s.a. i wniosek skarżącej z dnia 6 lutego 2014 r. o przyznanie prawa pomocy potraktował jako wniosek o zmianę postanowienia tego Sądu z dnia 07 maja 2013 r. Omawiany wniosek o przyznanie prawa pomocy stanowił w istocie powtórzenie argumentacji jaką zawierał jego wcześniejszy wniosek złożony w tej sprawie.
Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Przez pojęcie "środki" z ww. przepisu należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Jeżeli zaś oświadczenia i wyjaśnienia strony okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenia, wyjaśnienia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów.
W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji odmówił zmiany postanowienia tego Sądu z dnia 07 maja 2013r. Z uzasadnienia postanowienia wynika, że podstawą nieuwzględnienia przez Sąd wniosku o przyznanie mu prawa pomocy było nie wykazanie przez skarżącą, że jej sytuacja majątkowa i osobista uległa zmianie w stopniu uzasadniającym zmianę przedmiotowego postanowienia. Wypełniając wniosek o przyznanie prawa pomocy ograniczyła się jedynie do wykazania dochodów, które wykazała już wcześniej stwierdzeń i podania praktycznie tych samych informacji o swojej sytuacji majątkowej, których udzieliła poprzednio i które były już przedmiotem oceny Sądu.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozpoznając wniosek Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo ocenił sytuację materialną strony w kontekście zgłoszonego żądania. Należy się zgodzić z twierdzeniem tego Sądu, iż wnioskująca o zwolnienie od kosztów sądowych Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, chcąc aktywnie realizować cele statutowe, nawet te poboczne dotyczące gospodarowania mieniem poprzez udział w postępowaniu sądowym, powinna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów związanych z takim postępowaniem. Sam fakt publicznego jej charakteru nie wpływa na powyższą ocenę, bowiem podmioty te nie zostały podmiotowo zwolnione od obowiązków ponoszenia ewentualnych kosztów. Słusznie Sąd pierwszej instancji eksponował wysokość majątku i środków finansowych, w których posiadaniu jest skarżąca, a które w porównaniu nawet z wykazanym zadłużeniem na rachunku bankowym skarżącej nie pozwalają przyjąć, że jest ona osobą prawną, o której mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Jak trafnie dostrzeżono w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia możliwość prowadzenia przez stronę działalności gospodarczej innej niż naukowa pozwala jej na zgromadzenie stosownych w tym zakresie środków.
Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.