Uzasadnienie
Stowarzyszenie [...] w W. wniosło skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] kwietnia 2013 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania.
W odpowiedzi na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 (dwieście) złotych, Stowarzyszenie [...] w W. złożyło - na urzędowym formularzu PPPr - wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.
Stowarzyszenie [...] w W. złożyło w dniu 21 sierpnia 2013 r. sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z dnia 8 sierpnia 2013 r.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 19 grudnia 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, z uwagi na brak wystąpienia przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. Sąd wskazał, że osoba prawna, a także inna jednostka organizacyjna nie mająca osobowości prawnej ubiegając się o zwolnienie od obowiązku partycypowania w kosztach postępowania obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale również, że nie ma ich mimo, iż podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków. Mając na uwadze powyższe, brak jest zdaniem Sądu podstaw do przyznania Stowarzyszeniu [...] w W. prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.
Sąd podniósł, że strona skarżąca, zgodnie z przyjętym przez założycieli, a następnie członków stowarzyszenia regulaminem, jest stowarzyszeniem zwykłym, utworzonym w celu podejmowania różnego rodzaju działań na rzecz ochrony środowiska m.in. inicjatywy obywatelskiej w ustanawianiu prawa, interwencji w przypadku naruszenia przepisów ochrony środowiska, występowania w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych.
Stowarzyszenia, podobnie jak wiele innych organizacji tego typu, zobligowane są do zapewnienia środków na prowadzenie działalności określonej w regulaminie. Stowarzyszenie [...] w W. przewidując realizację swoich praw przed sądem powinno liczyć się zatem z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów i tak określić podstawy finansowania, aby powyższe cele mogły być realizowane. Sąd podzielił ugruntowany w orzecznictwie pogląd, że chociaż stowarzyszenie jest organizacją non-profit, to nie zwalnia to automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność. W przypadku stowarzyszenia zwykłego, w myśl art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.), środki na swoją działalność stowarzyszenie uzyskuje ze składek członkowskich.
Następnie Sąd wskazał, że z treści wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz złożonych na żądanie Sądu oświadczeń wynika, że skarżące Stowarzyszenie liczy trzynastu członków, dla których w 2008 r. ustalono składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie. Z przedłożonego bilansu wydatków za 2012 rok wynika, że w związku z prowadzonymi postępowaniami sądowymi strona skarżąca poniosła wydatki w łącznej wysokości 3094 zł, co daje 20 zł miesięcznie. Natomiast w bieżącym roku - jak oświadczyło skarżące Stowarzyszenie - wysokość wydatków związanych z udziałem w postępowaniu sądowym w okresie od 1 stycznia 2013 r. do dnia 10 lipca 2013 r. wyniosła 2668 zł. Pozostałe wydatki związane pokrywa indywidualnie każdy członek stowarzyszenia. Jednocześnie strona skarżąca oświadczyła, że nie posiadała i nie posiada żadnego majątku.
Zdaniem Sądu powyższe okoliczności nie przesądzają o tym, że Stowarzyszenie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Skarżące Stowarzyszenie nie podjęło bowiem dotychczas przewidzianych prawem instrumentów umożliwiających zgromadzenie środków finansowych na funkcjonowanie podmiotu. Stowarzyszenie, które ma niewielką liczbę członków a wysokość ustalonych składek członkowskich uniemożliwia mu funkcjonowanie i realizowanie celów, dla których zostało powołane, powinno podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Stowarzyszenie ma możliwość podwyższenia wysokości składek członkowskich, jak również zwiększyć liczbę jego członków, co mogłoby istotnie wpłynąć na zwiększenie się dochodu pozwalającego na uiszczenie wpisu od skargi.
W takiej sytuacji w ocenie Sądu brak jest podstaw, aby ciężary związane z funkcjonowaniem takiego Stowarzyszenia przerzucać na Państwo, czyli ogół obywateli. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, jednakże nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Skarb Państwa.
Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Stowarzyszenie [...] w W., podnosząc, iż w ostatnim okresie nie było w stanie zdobyć środków na wniesienie opłaty sądowej w 13 sprawach, w związku z tym Sąd odrzuca kolejne skargi. Aktualnie Stowarzyszenie czerpie środki wyłącznie ze zwrotów za wygrane sprawy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Zażalenie nie jest zasadne.
Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. To na wnioskodawcy spoczywa zatem ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Przy czym osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504).
Należy ponadto podkreślić, że instytucja prawa pomocy jest instytucja prawa pomocy stanowi odstępstwo od wynikającej z art. 199 p.p.s.a., zasady odpłatności postępowania sądowoadministracyjnego. Jest to zatem swoista forma dotowania strony przez Państwo, poprzez zapewnienie jej bezpłatnego udziału w tym postępowaniu. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nie jest wystarczającym twierdzenie, że Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku i dochodu, a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Skoro stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega
m. in. na prowadzeniu sporów sądowych decyduje się na zainicjowanie takiego postępowania, to powinno liczyć się z koniecznością ponoszenia związanych z tym kosztów (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).
Słusznie Sąd pierwszej instancji uznał, że forma działania Stowarzyszenia i jego cele wynikające z regulaminu oraz brak podjęcia odpowiednich kroków w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu nie pozwalają na pozytywne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ze złożonych w sprawie oświadczeń Stowarzyszenia wynika, że zdaje się ono nie dostrzegać istoty funkcjonowania stowarzyszeń, która opiera się na samodzielności działania organizacji tego rodzaju. Samodzielność ta przejawia się między innymi w oparciu działalności na własnym majątku. Jako stowarzyszenie zwykłe, skarżące Stowarzyszenie środki na swoją działalność uzyskuje ze składek członkowskich (art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.)).
Należy jednak podkreślić, że ustawowe ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza, iż określając cele i formy działania, założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie. To, że Stowarzyszenie jest organizacją nie przynoszącą dochodu, nie oznacza, że jest zwolnione od zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której, zgodnie z zapisami regulaminu, wchodzi również występowanie na prawach strony w postępowaniach administracyjnych i sądowych (pkt 4.5 regulaminu) w sprawach z zakresu ochrony środowiska.
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego inaczej należałoby ocenić sytuację finansową Stowarzyszenia w kontekście zasadności przyznania prawa pomocy, gdyby przy precyzyjnym określeniu sposobów pozyskiwania środków na realizację wskazanych w regulaminie celów, Stowarzyszenie to jednocześnie wykazało, że z przyczyn od siebie niezależnych nie jest w stanie z tych sposobów skorzystać, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca.
Odnosząc się natomiast do podnoszonej w zażaleniu kwestii złej kondycji finansowej Stowarzyszenia, wskazać należy, że brak zapewnienia stałego źródła dochodów (środków finansowych) oraz duża ilość postępowań sądowych nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne.
Mając na uwadze powyższe, wobec braku zaistnienia przesłanek o których mowa w art. 246 § 2 p.p.s.a., uznać należy, że Sąd pierwszej instancji zasadnie odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zaskarżone postanowienie odpowiada zatem prawu.
Z podanych wyżej przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.