Uzasadnienie
Kolejnym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 kwietnia 2014 r., oddalono zażalenie skarżącego M. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 lutego 2014 r. o odmowie przyznania prawa pomocy.
Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału, po oddaleniu przez NSA w dniu 5 czerwca 2014 r. zażalenia na zarządzenie w przedmiocie wezwania do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia na postanowienie z dnia 30 stycznia 2014 r. w kwocie 100 zł, skarżący został wezwany do wykonania powyższego zarządzenia w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia zażalenia. Zarządzenie powyższe zostało odebrane osobiście przez skarżącego w dniu [...] lipca 2014 r. Wpis nie został uiszczony (k. 347).
Skarżący w międzyczasie z ostrożności procesowej składał kolejne wnioski o prawo pomocy na formularzu PPF drogą elektroniczną oraz podpisane przez siebie pismami z [...] lutego 2014 r. (k. 176), z [...] maja 2014r. (k. 326), z [...] września 2014r. (k. 385). Skarżący domagał się zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący argumentował, że z uwagi na stan zdrowia nadal nie dysponuje pracą, dochodami i jakimikolwiek środkami na utrzymanie, co powoduje, że od maja 2011 r. znajduje się na utrzymaniu matki, z którą prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. Matka uzyskuje emeryturę w wysokości 1.790 zł miesięcznie. Podał, że jego matka również choruje. W części wniosku dotyczącej posiadanego majątku podał, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, czy wartościowych ruchomości. Oświadczył, że aktualnie nie posiada żadnych oszczędności.
Nadto wskazał, że z emerytury matki około 900 zł miesięcznie przeznacza na leki dla niej i skarżącego, do tego dochodzą koszty wizyt lekarskich i rehabilitacji. Wnioskodawca oświadczył, że matka jest właścicielką domu o powierzchni 156 m² w K. koło P. Z uwagi na wysokość emerytury matki nie mogą korzystać z pomocy społecznej. We wniosku z dnia [...] września 2014 r. skarżący podał, że nie prowadzi z matką wspólnego gospodarstwa domowego, znajduje się na wyłączanym jej utrzymaniu, ze względu na brak własnych środków. Sprawuje opiekę nad matką. Jednocześnie korzysta z opieki matki w zakresie niezbędnym do przeżycia, poprzez pozyskiwanie pożywienia i dachu nad głową.
W celu uzyskania obrazu aktualnej sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego zwrócono się do M. K., w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej: p.p.s.a.), o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie wszystkich aktualnych oświadczeń i dokumentów źródłowych.
W odpowiedzi wnioskodawca zwrócił się o przeprowadzenie czynności z § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (...) poprzez wystąpienie do organów dysponujących dokumentami zaświadczeniami o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy. Nadto powtórzył, że na skutek utraty pracy oraz z powodu stanu zdrowia nie może podjąć żadnego zatrudnienia w związku z czym nie posiada żadnych źródeł dochodów stałych, ani dorywczych. Utrzymuje się z emerytury matki w wysokość 1.790 zł. Oświadczył, że z powodu stanu zdrowia nie prowadzi działalności gospodarczej, z tego też powodu nie mógł się zarejestrować w urzędzie pracy. Nie posiada żadnego majątku nieruchomego. Z powodu braku pracy i braku uprawnień do korzystania z publicznej służby zdrowia korzysta wyłącznie z prywatnej pomocy lekarskiej. Od stycznia 2014 r. z powodów ekonomicznych zmuszony był zlikwidować jedyny posiadany rachunek bankowy, gromadząc środki na leczenie i operacje schorowanej matki, skany wyciągów rachunków za wnioskowany okres prześle poczta elektroniczną, nie posiada lokat terminowych, kredytów ani pożyczek. Wskazał, że koszty leczenia nie są w stałej wysokości i mogą sięgać nawet kwoty 900 zł. Podał, że koszty te ponoszone są z emerytury matki.
Wnioskodawca dołączył kserokopie:
- - pisma z [...] Towarzystwo Ubezpieczeniowe z dnia [...] grudnia 2013 r.,
- - decyzji ZUS o wysokości emerytury matki z dnia [...] marca 2013 r.
- - swojego PITu-37 za 2013 r., z którego wynika, że dochód wyniósł 0 zł.
- - faktur z za leki matki skarżącego na sumę około 210 zł w grudniu 2013 r., 101 zł w styczniu 2014 r., 362 zł w lutym 2014 r.
- - dokumentacji lekarskiej i zaświadczeń o stanie zdrowia z 2010 r., 2011 r., 2012 r. oraz z sierpnia 2014 r. o zdolności do prowadzenia pojazdów mechanicznych,
- - faktur za badania, leczenie z 2010 r., 2011 r., 2012 r.
- - oraz zestawienie miesięcznych wydatków za media, telefony, podatek od nieruchomości, ubezpieczenie, leki, koszty samochodu za okres od stycznia do grudnia 2014 r. (k. 419 akt sąd.), z którego wynika, że koszty te wynoszą odpowiednio - 1.007,90 zł, 1.354,11 zł, 1.743,80 zł, 1.742,8 zł, 1.067,8 zł 1.476,80 zł, 1.917,80 zł, 1.292,80 zł, 1.641,80 zł, 1.666,80 zł, 1.067,80 zł oraz 1.428,80 zł w grudniu 2014 r., a nadto koszty naprawy AGD w kwocie 200 zł, konserwacje i uszkodzenia pozostałego majątku, zakupu środków czystości, butów, odzieży, sprzętu zaopatrzenia medycznego (okularów, słuchawek), a także planowane zabiegi i operacje na utrzymanie dwóch osób i psa.
Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia wskazano, że w aktualnym stanie sprawy nie zostały przedstawione okoliczności, które mogłyby doprowadzić do zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika.
Pismem z dnia [...] lutego 2015 r. M. K.wniósł sprzeciw na powyższe postanowienie tutejszego Sądu z dnia 20 stycznia 2015 r. W uzasadnieniu sprzeciwu M. K. podniósł, że przepisy obowiązującego prawa nie zawężają możliwości wnioskodawcy do jednorazowego wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie prawa pomocy, natomiast uzależniają kolejne takie wystąpienie od przedstawienia danych aktualnie je uzasadniających. Zdaniem skarżącego, wniosek o przyznanie prawa pomocy nadal pozostaje nierozpoznany.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zaskarżonym postanowieniem odmówił przyznania prawa pomocy. Sąd wskazał, że skarżący nie przedstawił pełnego obrazu swojej sytuacji majątkowej, co uniemożliwiło sądowi przyznanie mu prawa pomocy.
Na to postanowienie skarżący złożył zażalenie.
W kolejnym piśmie (z [...] lipca 2015 r. – data wpływu do WSA) skarżący odniósł się do wątpliwości sądu co do braków formalnych pism i przesyłania pism do sądu za pomocą poczty elektronicznej.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Rozpatrując powyższą sprawę przede wszystkim należy wskazać, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową, a co za tym idzie przesłanki jego przyznania muszą być interpretowane ściśle.
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.
Zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego bądź adwokata z urzędu jest odstępstwem od ogólnej reguły ponoszenia przez strony kosztów postępowania samodzielnie (art. 199 p.p.s.a.), a także zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowe, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa w sytuacji wystąpienia uzasadnionych powodów do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli i powinno mieć miejsce tylko w okolicznościach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe ze względu na wyjątkowo trudną sytuację materialną, jak ma to miejsce m.in. – zgodnie z orzecznictwem sądowym – w przypadku osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku mającej na utrzymaniu dzieci.
Wykazanie występowania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar udowodnienia tego faktu spoczywa na wnioskującym. Skarżący nie przedstawił natomiast wszystkich możliwych dokumentów na poparcie twierdzeń co do wysokości dochodów, wskutek czego ocenianie stanu majątkowego mogłoby się odbyć tylko w zakresie częściowym, co – w obliczu braku możliwości kompleksowej oceny sytuacji majątkowej wnioskującego o przyznanie prawa pomocy – nie upoważnia sądu do uwzględnienia wniosku. W myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.
Na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd uznał, że przedstawione przez skarżącego okoliczności są niewystarczające do oceny jego sytuacji majątkowej i zasadnie wezwał go do uzupełnienia danych. Tymczasem skarżący nie zastosował się do tego wezwania w całości. Przedstawił bowiem tylko niektóre dokumenty, świadczące na jego korzyść. W związku z tym sąd prawidłowo stwierdził, że okoliczności sprawy nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy.
Należy zauważyć, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym dotyczy podmiotów, które nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nawet w niewielkiej części. Przytoczone zaś przez skarżącego okoliczności, jak również przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie, przy czym to do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Sąd, bazując na danych przedstawionych przez skarżącego, nie dopatrzył się zaistnienia w przedmiotowej sprawie okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przestawionym przez stronę niepełnym obrazie sytuacji majątkowej sąd nie stwierdził braku możliwości uiszczenia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tylko ta okoliczność jest postawą przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Wątpliwe są zobowiązania ciążące na skarżącym, a także to, że wielkość jego dochodów i zgromadzone środki majątkowe nie pozwalają na poniesienie nawet najmniejszych kosztów prowadzonego postępowania. Ocena ta nie jest jednak możliwa ze względu na to, że – jak już wspomniano i jak prawidłowo stwierdził sąd pierwszej instancji – oświadczenia strony są wyrywkowe i nie pozwalają sądowi na rzeczową ocenę sytuacji majątkowej skarżącej, co nie pozwala sądowi na przyznanie prawa pomocy.
Skarżący po raz kolejny ograniczył się do powtórzenia danych przedstawianych już wcześniej i które były już przedmiotem oceny w postępowaniu sądowym, zakończonym odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący nie przedstawił rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej i pomimo konkretnego wezwania o aktualne dane przedłożył znane już wcześniej kserokopie dokumentów dotyczących ponoszonych koszów leczenia z 2010 r. do 2013 r. oraz faktur za leki za okres od grudnia 2013 r. do lutego 2014 r. Nie udzielił także informacji na temat posiadanego samochodu, skoro jak podaje z emerytury matki ponosi koszty jego utrzymania, nadto nie ustosunkował się do wezwania o podanie podstawy prawnej w oparciu o którą zamieszkuje przy ul. S. oraz jakie generuje z tego tytułu koszty i z jakich źródeł je pokrywa. Oświadczył także że gromadzi środki z przeznaczeniem na leczenie matki, jednak nie podał aktualnej wysokości tych oszczędności oraz nie wykazał, że ostatnio wydatki na takie leczenie poniósł.
Jak trafnie wskazał sad pierwszej instancji, skarżący nie ma racji twierdząc, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego wraz z matką. Oświadczył bowiem, że pozostaje na jej całkowitym utrzymaniu, w tym matka zapewnia mu pożywienie oraz dach nad głową. Wobec powyższego wnioskodawca niezasadnie uchylił się od opisania sytuacji finansowej matki, w tym przedłożenia jej zeznania rocznego oraz wyciągów z rachunku bankowego. Skarżący zaniechał udzielania informacji w tym zakresie, podczas gdy, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek podania wymaganych danych. Uchylił się zatem od przedstawienia rzeczywistej sytuacji finansowej, co winno skutkować negatywną oceną jego wniosku.
Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy po raz kolejny. Nie przedstawił jednakże żadnych nowych danych jednoznacznie uzasadniających stanowisko, że pogorszeniu uległ jego status finansowy w zestawieniu z poprzednio ocenianą sytuacją majątkową i finansową, której ocena nie pozwalała sądowi na przyznanie prawa pomocy. Zaniechał również pełnego wyjaśnienia wszystkich wątpliwości pozwalających na jednoznaczne określenie swojej realnej sytuacji finansowej i majątkowej. Nie wskazał przy tym, by miał nowe zobowiązania wpływające na pogorszenie jego sytuacji majątkowej, czy powstały nowe, szczególne okoliczności rodzinne uzasadniające twierdzenie, że aktualnie znalazł się w gorszej sytuacji.
Pamiętać także trzeba, że prawo pomocy jest instytucją, która nie może służyć ochronie majątków osób o pomoc wnoszącym, ma ona bowiem na celu zapewnienie dostępu do sądu tym podmiotom, które rzeczywiście nie są w stanie – ze względu na swoją sytuację majątkową i osobistą – uzyskać dostępu do sądu. Skarżący natomiast sam wskazuje, że dysponuje wolnymi środkami finansowymi – przeznacza je jednak na leczenie matki.
Wobec powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.