Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 8 maja 2006 roku (sygn. akt IV SA/Wa 2436/05) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy Związkowi Kupców Powiatu [...] w sprawie ze skargi Związku Kupców Powiatu [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 20 października 2005 roku w przedmiocie warunków zabudowy i zagospodarowania terenu.
Uzasadniając powyższe orzeczenie Sąd I instancji wskazał, iż Związek Kupców Powiatu [...] w odpowiedzi na wezwanie Sądu do uiszczenia wpisu od skargi opiewającego na kwotę 500 złotych złożył na urzędowym formularzu PPPr wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku strona skarżąca oświadczyła, iż Związek Kupców Powiatu [...] jest stowarzyszeniem nieprowadzącym działalności gospodarczej i utrzymującym się tylko ze składek członkowskich. Osoby działające w Związku nie pobierają wynagrodzenia, a Związek nie ma możliwości opłacenia kosztów sądowych i adwokackich z powodu braku środków pieniężnych.
W uzupełnieniu wniosku podano, że: w skład Związku wchodzi 214 członków, wysokość składek członkowskich ustalono na 15 złotych kwartalnie, składki te w 2005 roku uregulowało 77 członków, zaś w 2006 roku jedynie 10 członków. Wnioskodawca nie posiada rachunku bankowego, a stan środków pieniężnych w kasie jest równy 527,51 złotych.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przytoczył treść art. 246 § 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - dalej zwanej "p.p.s.a." i stwierdził, że zasadą jest, iż każdy kto wnosi do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych. Każdy, kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien się liczyć z koniecznością opłacenia kosztów sądowych, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do uiszczenia kosztów.
Sąd I instancji podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
W rozpoznawanej sprawie Sąd I instancji zwrócił uwagę, iż Związek Kupców Powiatu [...] chcąc aktywnie realizować swoje cele statutowe winien liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności w sytuacji kiedy zdecydował się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, powinien wygospodarować środki na pokrycie kosztów sądowych.
Fakt ustalenia składek członkowskich jedynie na kwotę 15 złotych kwartalnie i liberalne podejście do kwestii ich regulowania przez członków, w ocenie Sądu I instancji, nie może stanowić podstawy do przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem Sądu wnioskodawca nie wykazał, aby wystąpiły przeszkody uniemożliwiające pobieranie wyższych składek, tj w takiej wysokości, która pozwoliłaby skarżącemu Związkowi realizować cele statutowe. Strona ustalając wysokość składek na takim poziomie nie może jednocześnie – z tego powodu – przerzucać kosztów swej działalności na Skarb Państwa. Dodatkowo Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podniósł, iż Związek Kupców Powiatu [...]posiada środki pieniężne w kwocie 527,51 złotych.
W powyższym stanie faktycznym Sąd I instancji uznał, że wnioskodawca nie wykazał, iż rzeczywiście nie posiada dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania sądowego, a zatem nie zachodzi przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.
W zażaleniu na powyższe postanowienie Związek Kupców Powiatu [...] wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Strona wnosząca zażalenie oświadczyła, że obecnie posiada jedynie około 250 złotych i taką kwotę może wpłacić. Członkowie Związku opłacają składki kwartalnie lub za cały rok – większość opłaca składki na koniec roku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie jest zasadne.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma ona żadnych środków środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania /przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym/ lub, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania /prawo pomocy w zakresie częściowym/.
Strona winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego w tym przedmiocie wniosku.
Prawo pomocy jako forma dofinansowania strony z budżetu Państwa powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe.
(por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 roku, sygn. akt GZ 61/04 i GZ 64/04, niepubl.)
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z przywileju jakim jest prawo pomocy nie może korzystać strona, która nie posiada wystarczających środków majątkowych na skutek własnych zaniedbań. Strona, która bez ważnych powodów pozbawia się środków finansowych niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania nie może żądać, aby koszty jej działalności były przerzucane na wszystkich podatników. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2005 roku, sygn. akt FZ 478/04, niepubl.)
W rozpoznawanej sprawie, jak słusznie zauważył Sąd I instancji, Związek Kupców Powiatu [...], nie tylko ustalił składkę członkowską na stosunkowo niskim poziomie, ale również do kwestii jej uiszczania przez członków podchodzi w sposób daleki od należytej dbałości o własne interesy. Podkreślić należy, iż opłacenie składki jedynie przez około 25% członków w 2005 roku oraz około 5% członków w 2006 roku w praktyce skutkuje brakiem środków na działalność Związku. Jednocześnie brak jest okoliczności świadczących o próbach zdyscyplinowania członków przez skarżącego. Opłacanie składek przez wszystkich lub większość z 214 członków skarżącego Związku z pewnością pozwoliłoby na wygospodarowanie środków pozwalających na uiszczenie wpisu od skargi w rozpoznawanej sprawie.
Uwzględniając powyższe stwierdzić należało, iż brak po stronie skarżącego wystarczających środków pieniężnych na pokrycie kosztów sądowych jest wynikiem jego własnych zaniedbań. W tym stanie faktycznym nie może on oczekiwać, że Skarb Państwa pokryje koszty działalności organizacji przedsiębiorców, której jednym z celów statutowych jest reprezentowanie interesu stanu kupieckiego wobec wszelkich organów państwowych, samorządowych i innych. Stowarzyszenie powinno mieć zapewnione źródła finansowania swej działalności nie tylko hipotetycznie, ale także poczynić wszelkie możliwe działania zmierzające do egzekucji środków pieniężnych należnych z tych źródeł.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.