Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 21 grudnia 2005 roku (sygn. akt VII SA/Wa 932/05) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę G. i S. P. na postanowienie Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 19 kwietnia 2005 roku w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy.
Zaskarżonym postanowieniem z dnia 29 marca 2006 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – dalej zwanej "p.p.s.a.", odmówił przyznania skarżącym G. i S. P. prawa pomocy w zakresie całkowitym dotyczącym ustanowienia adwokata i częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.
Uzasadniając powyższe orzeczenie Sąd I instancji wskazał, iż w dniu 8 marca 2006 roku wpłynął do Sądu uzupełniony przez wnioskodawców formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym skarżący wnieśli o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata.
Sąd I instancji po przytoczeniu treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. podniósł, że co do zasady obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Tylko w wyjątkowych przypadkach może być przyznane na wniosek strony prawo pomocy polegające na zwolnieniu od kosztów sądowych bądź ustanowieniu adwokata. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, jakiego domagała się strona skarżąca następuje w przypadku wykazania przez wnioskodawcę, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Obejmuje zatem osoby, które ze względu na niskie dochody i szczególną sytuację życiową, mimo poczynionych oszczędności w wydatkach i przy największej staranności nie mogą ponieść tych kosztów.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że skarżący utrzymują się z dochodów z tytułu renty i emerytury w wysokości [...] złotych brutto miesięcznie. Pozostający z wnioskodawcami we wspólnym gospodarstwie domowym syn jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Strony posiadają mieszkanie (spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu) o powierzchni 72 m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni 2,46 ha. Wnioskodawcy wykazali, iż ponoszą miesięczne wydatki stałe związane z utrzymaniem mieszkania w wysokości 572 złotych oraz kosztami leczenia i zakupu lekarstw w wysokości 530 złotych. Strony spłacają również kredyt udzielony na zakup samochodu oraz odsetki od kredytu odnawialnego w łącznej wysokości [...] złotych miesięcznie.
W ocenie Sądu I instancji wnioskodawcy posiadając stały dochód miesięczny są w stanie opłacić koszty sądowe samodzielnie. Z tych samych względów odmówiono ustanowienia adwokata z urzędu.
Zażalenie na powyższe postanowienie wnieśli G. i S. P., którzy nie zgodzili się z zawartym w tym orzeczeniu rozstrzygnięciem i podtrzymali wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu strona wnosząca zażalenie podniosła zarzuty dotyczące przewlekłości postępowania administracyjnego oraz zasadności wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2005 roku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały.
Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).
Zakres rozpoznania sądu w postępowaniu zażaleniowym wyznacza przede wszystkim treść zaskarżonego postanowienia. W niniejszej sprawie przedmiotem rozpoznania jest zaś postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym.
Art. 246 § 1 p.p.s.a. wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym - pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym - pkt 2).
Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku.
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego - Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zbadał przesłanki przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie całkowitym i w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia dał wyraz swojemu stanowisku, iż sytuacja finansowa skarżących oraz ponoszone przez nich wydatki nie dają podstaw do zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata z urzędu.
Podzielić należy stanowisko Sądu I instancji, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero, gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa.
Skarżący dysponują stałym dochodem w wysokości [...] złotych miesięcznie brutto, są właścicielami nieruchomości o powierzchni 2,46 ha oraz dysponują spółdzielczym własnościowym prawem do lokalu mieszkalnego o powierzchni 72 m2. Sąd I instancji, oceniając wniosek skarżących o przyznanie prawa pomocy, trafnie zwrócił uwagę na powyższe okoliczności. Podzielić zarazem należy stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądów powszechnych w sprawach cywilnych, iż posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy. Właściciel nieruchomości dysponuje bowiem majątkiem, w wyniku obciążenia którego może pozyskać środki potrzebne do pokrycia kosztów sądowych.
(por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 23 października 1934 roku, sygn. akt C.II. 1441/34, opubl. PPiA 1935/2/143; z dnia 30 sierpnia 1934 roku, sygn. akt C.I. 1061/34, opubl. Zb. Urz. 1935/50; z dnia 12 lipca 1935 roku, sygn. akt C.III. 384/35, opubl. "Głos Sądownictwa" 1936/485; z dnia 1 lutego 1937 roku, sygn. akt C.II. 2379/36, opubl. PPiA 1937/4/344)
W tej sytuacji Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie uznał, iż skarżący posiadając stałe miesięczne dochody i majątek trwały są w stanie poczynić odpowiednie oszczędności oraz ponieść koszty sądowe i koszty ustanowienia pełnomocnika z wyboru, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących i ich rodziny.
Mając na uwadze treść zażalenia nadmienić należy, iż rozpatrując zażalenie na postanowienie w przedmiocie prawa pomocy Naczelny Sąd Administracyjny nie może badać meritum sprawy, w tym przypadku kwestii objętych skargą wniesioną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Warszawie.
Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.