Uzasadnienie
Skargą z dnia 10 kwietnia 2013 r. Stowarzyszenie [...] zaskarżyło do sądu administracyjnego postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. W toku postępowania Stowarzyszenie [...] z siedzibą w W. zwróciło się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Z treści złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy i regulaminu Stowarzyszenia [...] wynika, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym, które nie posiada majątku i nie ma rachunku bankowego. Jego działalność opiera się na pracy społecznej członków (pkt 7 regulaminu Stowarzyszenia). Wydatki na opłaty sądowe w 2012 r. pochłonęły 3.034 zł, a w bieżącym roku już 900 zł. Jak wskazało Stowarzyszenie, przeciętnie każdy z członków musi wyłożyć na działalność Stowarzyszania 25-30 zł miesięcznie. Z tego względu, w ocenie skarżącego, nie można twierdzić, że na działania Stowarzyszania jego członkowie płacą niskie składki.
Postanowieniem referendarza sądowego z 22 maja 2013 r. odmówiono skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. W dniu 5 czerwca 2013 r. Stowarzyszenie [...] w W. wniosło sprzeciw od ww. postanowienia. W uzasadnieniu sprzeciwu Stowarzyszenie powtórzyło argumentację przedstawioną we wniosku oraz wskazało, że w bieżącym roku wydatki Stowarzyszenia tylko na sprawy sądowe wyniosły już 1.600 złotych. Stowarzyszenie podniosła także, że Konstytucja RP przewiduje prawo do zrzeszania się obywateli m. in. w stowarzyszenia i odpowiednie rozporządzenie Rady Ministrów przewiduje możliwość przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia z opłaty sądowej.
Zarządzeniem z 7 czerwca 2013 r. WSA w Warszawie wezwał Stowarzyszenie do nadesłania:
- 1. oświadczenia wskazującego, ilu członków obecnie liczy Stowarzyszenie,
- 2. kopii uchwały określającej aktualną wysokość składki członkowskiej,
- 3. oświadczenia, jakie działania podjęło Stowarzyszenie w ciągu ostatnich sześciu miesięcy w celu zabezpieczenia środków finansowych na realizację zadań określonych w regulaminie Stowarzyszenia (m.in. występowanie przed sądem jako strona - pkt 4.5 regulaminu Stowarzyszenia).
W odpowiedzi na wezwanie Sądu, Stowarzyszenie wyjaśniło, że liczy trzynastu członków, a z rozeznania przeprowadzonego przed zaplanowanym spotkaniem członków w maju bieżącego roku, które nie doszło do skutku, wynika, że ilość członków ulegnie zmniejszeniu. Składki członkowskie w wysokości 10 złotych miesięcznie uiszcza dziesięć osób. Skarżący zwrócił uwagę, że wysokość składek opłacanych przez członków partii politycznych bywa niższa niż 10 złotych, a dodatkowo otrzymują one milionowe dotacje z budżetu państwa. Wskazał, że na zaplanowanym we wrześniu spotkaniu członków Stowarzyszenia podjęta będzie nowa uchwała o wysokości składki członkowskiej, która z pewnością nie będzie wyższa niż 25 złotych miesięcznie i będzie uiszczana przez mniejszą ilość członków. Strona podniosła także, że podejmuje działania polegające na nakłanianiu poszczególnych członków do dodatkowego finansowania np. spraw sądowych. Nadmieniła, że podjęła współprace z prawnikiem, który bezpłatnie udziela porad prawnych i sporządza skargi kasacyjne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, postanowieniem z dnia 26 lipca 2013 r., na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że wnioskodawca jest stowarzyszeniem zwykłym. W związku z tym, zgodnie z art. 42 ust. 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. nr 79, poz. 855 ze zm.) uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich. Stosownie do treści art. 42 ust. 1 pkt 4 i 5 tej ustawy nie może prowadzić działalności gospodarczej, przyjmować darowizn, spadków i zapisów oraz otrzymywać dotacji, a także korzystać z ofiarności publicznej. Ograniczenie źródeł finansowania stowarzyszenia zwykłego nie oznacza jednak, że określając cele i formy działania założyciele nie mają obowiązku przewidzieć środków na działalność takiego stowarzyszenia, zawierając w tym zakresie odpowiednie postanowienia w regulaminie stanowiącym podstawę jego funkcjonowania.
Realizując cele regulaminowe, np. poprzez wszczynanie postępowań przed sądami administracyjnymi, członkowie Stowarzyszenia powinni z kolei - w razie trudności w prowadzeniu działalności regualaminowej - podjąć odpowiednie kroki w celu uzyskania niezbędnych środków finansowych, np. poprzez zwiększenie liczby członków, czy ustalenie składki członkowskiej na odpowiednio wysokim poziomie. Brak zapewnienia stałego źródła dochodów nie może przemawiać za uprzywilejowanym traktowaniem Stowarzyszenia przy rozpatrywaniu jego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zwolnienie strony od kosztów postępowania sądowego, w sytuacji, kiedy sama pozbawia się możliwości uzyskania środków finansowych, jest niezasadne.
Jak wynika z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. składki członkowskie w wysokości 10 zł miesięcznie uiszcza aktualnie dziesięć osób. Tymczasem, Sądowi z urzędu wiadome jest (zob. np. oświadczenia i dokumenty źródłowe złożone przez Stowarzyszenie w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 171/09), że składka w wysokości 10 zł miesięcznie obowiązywała już w kwietniu 2009 r., zatem ponad cztery lata temu. Strona deklaruje wprawdzie podjęcie uchwały zmieniającej wysokość składki członkowskiej we wrześniu bieżącego roku, jednakże zastrzega z góry, że nie przekroczy ona kwoty 25 zł miesięcznie, a opłacać będzie ją mniejsza ilość członków. Nawet, jeśli w rzeczywiści już dzisiaj członkowie stowarzyszenia (lub ich część) ponoszą większe nakłady na działalność Stowarzyszenia niż tylko składka członkowska, to nie świadczy to o tym, iż wnioskodawca podjął niezbędne działania w celu zapewnienia środków na działalność regulaminową. Z pewnością za wystarczające nie mogą być uznane działania polegające na "namawianiu" członków do dodatkowego finansowania działań podejmowanych przez Stowarzyszenie.
Sąd, w związku z licznymi wnioskami o prawo pomocy składanymi przez skarżącego, wielokrotnie już wskazywał na dopuszczalne możliwości poprawy kondycji finansowej tego Stowarzyszenia. Tymczasem argumentacja zawarta w przedmiotowym wniosku, a także okoliczności ustalone na podstawie pism i dokumentów złożonych przez stronę do akt przedmiotowej sprawy, prowadzą do wniosku, że wnioskodawca konsekwentnie dążący do stworzenia sytuacji, w której jego działalność realizowana będzie z budżetu Państwa. Nie dość, że od wielu lat Stowarzyszenie nie podejmuje uchwały nakładającej na członków obowiązek uiszczania składek członkowskim na poziomie adekwatnym do szeroko zakreślonych w regulaminie form działalności, to z oświadczenia z dnia 17 czerwca 2013 r. wnioskować można, że nie wykazuje odpowiedniej aktywności w pozyskiwaniu nowych członków.
Skarżący odstępuje też od możliwości przekształcenia w stowarzyszenie "rejestrowe", rezygnując tym samym z rozszerzenia zakresu prawnie dopuszczalnych form pomnażania majątku przez takie stowarzyszenie. Podnoszona natomiast w piśmie z dnia 17 czerwca 2013 r. argumentacja dotycząca sposobu finansowania partii politycznych nie ma jakiegokolwiek znaczenia dla oceny przedmiotowego wniosku. Przedstawiony zaś przez stronę bilans dowodzi tylko, że nawet przy braku działań mających na celu zapewnienie odpowiednio skutecznych źródeł finansowania działalności Stowarzyszenia, jest ono w stanie pokrywać koszty postępowań sądowych w wielu sprawach.
Zażalenie na powyższe postanowienie WSA w Warszawie złożyło Stowarzyszenie [...].
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zwolnienie z tego obowiązku może nastąpić tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.
Stosownie jednak do art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może być przyznane prawo pomocy w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.
Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504).
W przedmiotowej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzających do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Jeżeli działalność Stowarzyszenia zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (pkt 4.5 Regulaminu Stowarzyszenia), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. A zatem, Stowarzyszenie, którego statutowa działalności polega m. in. na prowadzeniu sporów sądowych, powinno liczyć się z obowiązkiem ponoszenia związanych z tym kosztów. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. Dlatego też należało podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że okoliczność, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie zwalnia automatycznie danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność (por. postanowienie NSA z dnia 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz postanowienie NSA z dnia 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08).
Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność Stowarzyszenia finansowana jest ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).
Wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, należy zauważyć, iż z akt sprawy nie wynika, aby Stowarzyszenie podjęło działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie których należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Należy mieć na uwadze, że skoro Stowarzyszenie chce aktywnie realizować cele statutowe, to winno liczyć się ze związaną z tym koniecznością ponoszenia kosztów. W szczególności, w sytuacji, gdy powołując się na swoje cele statutowe, zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak sentencji.