Uzasadnienie
Zaskarżonym postanowieniem z 25 maja 2016 r., sygn. akt IV SAB/Wa 385/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił W. S. przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi na bezczynność Wójta Gminy Klembów w przedmiocie rozpoznania wniosku.
W uzasadnieniu postanowienia Sąd I instancji odwołał się do treści art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., podnosząc, że wnioskodawca w złożonym wniosku nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Deklarowany dochód rodziny skarżącego wynosi 3.891,53 zł. Chociaż suma miesięcznych dochodów - uwzględniając liczbę członków rodziny (ze skarżącym - ośmiu) - nie jest wysoka, to ogólna sytuacja finansowa skarżącego, wynikająca ze składanych przez niego oświadczeń, nie pozwala uznać, iż zarówno on, jak i jego rodzina, żyją w ubóstwie. W postępowaniu w sprawie przyznania prawa pomocy badaniu podlega bowiem nie tylko sam dochód wnioskodawcy, ale także posiadany przez niego majątek.
Skarżący jest właścicielem domu o powierzchni 200 m² oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 10,8845 ha (w tym 1,6 ha lasu). Jak wskazał Sąd, posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, nie zmienia faktu, że może być on wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania.
Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku - mimo istniejącego zadłużenia w regulowaniu niektórych jej zobowiązań - takimi jak gospodarstwo rolne, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie, nawet w aktualnej sytuacji, kiedy ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie ograniczeń związanych z obrotem ziemią. Niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych.
Sąd wskazał, że nie neguje, iż skarżący jest osobą, której stan zdrowia nie jest zadowalający. Niemniej jednak sama choroba nie oznacza, że spełnione są przesłanki ustawowe do przyznania prawa pomocy.
W. S. złożył zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu zażalenia wskazał na stan zdrowia, który nie został uwzględniony przez Sąd w zaskarżonym orzeczeniu jako wpływający na sytuację majątkową. Wyjaśnił, że choroba wymusza na stronie korzystanie z prywatnych, odpłatnych konsultacji oraz badań diagnostycznych, jak też zakupu pełnopłatnych leków. Stan zdrowia wyklucza jednocześnie możliwości jakiegokolwiek zarobkowania.
Skarżący zauważył, że wbrew stanowisku Sądu, posiadane grunty są w całości uprawiane, a gospodarstwo przynosi dochód w postaci planów umożliwiających przetrwanie członków rodziny.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2).
W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, stanowisku Sądu I instancji w zakresie, w jakim stwierdzało, że skarżący nie wykazał, by znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi, nie można przypisać wadliwości. Przyjęta przez Sąd ocena sytuacji materialnej, w jakiej znajduje się skarżący, była bowiem w pełni poprawna. Zgodzić się należało z tym zasadniczym twierdzeniem zawartym w zaskarżonym postanowieniu, które wskazywało na to, że pod pojęciem stanu majątkowego wnioskodawcy należy rozumieć nie tylko zasób środków finansowych znajdujących się w posiadaniu strony, lecz również posiadany majątek ruchomy i nieruchomy.
Nie można bowiem postrzegać za pozostającą w ubóstwie osobę, która dysponując znaczącej wartości majątkiem (np. gospodarstwem rolnym), nie jest w stanie partycypować w kosztach postępowania sądowego z tego tylko względu, że nie posiada oszczędności, a uzyskiwane niewielkie bieżące dochody pokrywają podstawowe wydatki konsumpcyjne. Zgodzić się należy również z zapatrywaniem, że wykorzystywanie przez wnioskodawcę posiadanego majątku w sposób, który nie przynosi dochodów, nie może mieć przesądzającego wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu, jeżeli nie będzie budzić wątpliwości, że tenże majątek jest tego rodzaju, że może przynosić potencjalne pożytki. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, w tym pokrywania kosztów prowadzonych postępowań sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2015 r. sygn. I OZ 1409/15).
Naczelny Sąd Administracyjny pragnie zauważyć, że w orzecznictwie tego Sądu w odniesieniu do oceny sytuacji materialnej skarżącego wyrażona została kilkukrotnie ocena, iż w składanych wnioskach skarżący nie wyjaśnił w sposób przekonujący, dlaczego posiadane gospodarstwo znacznych rozmiarów dostarcza przychodów jedynie w ograniczonym zakresie, a wszystkie pożytki naturalne jakie gospodarstwo dostarcza wystarczają jedynie na zaspokojenie bieżących potrzeb rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 14 lipca 2016 r. sygn. I OZ 680/16). W zażaleniu na zaskarżone postanowienie skarżący do tejże kwestii w żaden sposób się nie ustosunkował, pomimo że musiała być ona uznana – także przez skarżącego - za mogącą wpłynąć na kierunek wydawanego rozstrzygnięcia. To, że strona korzysta z majątku nieruchomego w sposób nieprzynoszący dochodu, ewentualnie przynoszący dochód znikomy ma wpływ na ocenę możliwości partycypowania w kosztach postępowania.
Wpływ na tę ocenę ma również uwzględnienie pomijanego przez skarżącego faktu, że posiadany majątek nieruchomy może być wykorzystany jako zabezpieczenie pożyczki, czy kredytu, jeśli jego właścicielowi brakuje środków na ponoszenie kosztów utrzymania, co obejmuje również możliwość jego sprzedaży, czy dzierżawy. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak gospodarstwo rolne, jest bowiem w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym.
Z przedłożonych przez wnioskodawcę dokumentów nie wynika jednocześnie, by niemożliwe było podjęcie przez niego pracy zarobkowej, choćby dorywczej. Dołączenie do wniosku dokumentacji medycznej w postaci zaświadczeń lekarskich potwierdzających niezdolność skarżącego do pracy w okresie 21.01.2016-15.04.2016 r. oraz 31.05.2016-30.06.2016 r. wskazuje na względną niemożność uzyskiwania dodatkowych dochodów w podanym okresie, nic nie mówi natomiast o tym, że taka sytuacja, mając charakter trwały, występowała również w przeszłości. Jest to o tyle istotne, że w zażaleniu skarżący nie wskazał na gwałtowne pogorszenie sytuacji majątkowej związane z nagłym pogorszeniem stanu zdrowia, ale wyjaśnił, że brak środków finansowych od lat ma mu uniemożliwiać prowadzenie postępowań sądowych z powodu braku środków na uiszczenie należnego wpisu sądowego.
Zwrócenia uwagi wymaga także to, że skierowane do wnioskodawcy wezwanie z dnia 7 grudnia 2015 r. nakazywało mu przedłożenie zaświadczenia właściwego biura powiatowego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa wskazującego, czy otrzymuje płatności bezpośrednie lub inne świadczenia. Skarżący powyższego wezwania nie wypełnił, nie wyjaśniając przyczyn tego zaniechania, co uniemożliwia z winy skarżącego określenie, na ile deklarowana sytuacja materialna w zakresie niskiej dochodowości prowadzonego gospodarstwa ma uzasadnione podstawy.
Z powyższych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji postanowienia.