Uzasadnienie
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 grudnia 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 1082/25 oddalił skargę B. N. (dalej także jako: skarżąca) na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej także jako: organ) z 16 kwietnia 2025 r., nr 010000.620.41317.2025-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
Wyrok ten zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:
Wnioskiem z 24 stycznia 2025 r. skarżąca zwróciła się do organu o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku wskazując, że 20 stycznia 2025 r. odmówiono jej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy (w trybie zwykłym) "ze względu na brak wymaganego okresu ubezpieczenia – zatrudnienia". Jednocześnie skarżąca podkreśliła, że jej stan zdrowia pogarsza się, od 2017 roku choruje na zaawansowaną miażdżycę, ma wstawioną protezę, nefrostomię, RZS, a ponadto leczy się neurologicznie, kardiologicznie, ortopedycznie, okulistycznie, a także chirurgicznie naczyniowo. Skarżąca wskazała, że z powodu pogorszenia stanu zdrowia nie może podjąć zatrudnienia, aby uzyskać okres ubezpieczenia umożliwiający nabycie prawa do renty.
Decyzją z 16 kwietnia 2025 r., nr 010000.620.41317.2025-WSW organ, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, odmówił skarżącej przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu decyzji organ, powołując się na dokumentację zawartą w aktach rentowych, odnotował, że w wieku 49 lat skarżąca stała się całkowicie niezdolna do pracy, a na przestrzeni 51 lat życia udokumentowała okresy składkowe i nieskładkowe wynoszące łącznie tylko 8 lat, 6 miesięcy i 14 dni. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W ocenie organu nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 1995-1997 i 2005-2013 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącą zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Organ wyjaśnił, że w sprawach świadczeń przyznawanych w drodze wyjątku ważne są powody, dla których ubezpieczony nie mógł nabyć uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, a zatem aby przyznać świadczenie w drodze wyjątku należy wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i dokonać ich oceny pod kątem szczególnych okoliczności, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ustawowych. Jednocześnie organ podkreślił, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.
Biorąc powyższe pod uwagę organ uznał, że w sprawie skarżącej nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwach nie orzeczono wobec niej całkowitej niezdolności do pracy. Organ podał, że całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącej ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 27 maja 2024 r. dopiero od 28 grudnia 2022 r., a zatem do tego dnia w ocenie organu nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Organ dodał, że rozpoznając niniejszą sprawę ocenił także sytuację materialną skarżącej, przy czym nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
Skarżąca wywiodła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, o zasądzenie na rzecz skarżącej od organu zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także o przeprowadzenie uzupełniającego dowodu z dokumentacji medycznej skarżącej oraz dokumentów potwierdzających przebieg jej zatrudnienia wskazując, że jest to niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, a przeprowadzenie tych dowodów nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania, zarzuciła zaskarżonej decyzji naruszenie:
- I. przepisów postępowania administracyjnego w postaci:
- 1) art. 7 w związku z art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 oraz art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niepodjęcie wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a także dokonanie dowolnej, a nie swobodnej i logicznej oceny zebranego materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych, polegających na przyjęciu przez organ, że w przypadku skarżącej nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, podczas gdy z prawidłowej i kompleksowej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, z uwzględnieniem całokształtu sytuacji życiowej, zdrowotnej i zawodowej skarżącej, zwłaszcza
- a) zatrudnienia w Gminnej Spółdzielni "[...]" w P. w okresie od 1 października 2019 r. do 27 września 2023 r.,
- b) wieloletniej i całodobowej opieki nad członkami rodziny (teściową i teściem) oraz dziećmi,
- c) poważnych schorzeń zdrowotnych skutkujących całkowitą i trwałą niezdolnością do pracy od 28 grudnia 2022 r. do 30 czerwca 2026 r., powinno jednoznacznie wynikać, iż w przedmiotowej sprawie zaistniały szczególne okoliczności, które w sposób niezależny od woli skarżącej uniemożliwiły nabycie jej prawa do świadczenia w trybie zwykłym, a które to okoliczności organ powinien był uwzględnić przy rozpoznawaniu wniosku o rentę w drodze wyjątku;
- 2) art. 107 § 3 w związku z art. 11 oraz art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego poprzez niewskazanie w uzasadnieniu faktycznym zaskarżonej decyzji faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, dla których odmówił wiarygodności i mocy dowodowej;
- II. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy poprzez:
- 1) błędną wykładnię art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, polegającą na zawężającym i niezgodnym z orzecznictwem sądów administracyjnych rozumieniu przesłanki "szczególnych okoliczności" warunkującej przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, albowiem organ, ograniczając wykładnię ww. przepisu wyłącznie do sytuacji formalnego orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy w przeszłości, zignorował realia sprawy i nie uwzględnił, że skarżąca przez wiele lat zmagała się z poważnymi i postępującymi schorzeniami, które skutecznie uniemożliwiały jej aktywność zawodową, mimo braku orzeczenia w konkretnym momencie, a równocześnie wykonywała wieloletnią, wyczerpującą opiekę nad schorowanymi członkami rodziny; tymczasem, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, w tym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 października 2017 r., sygn. akt I OSK 397/17 - "szczególne okoliczności" obejmują również długotrwałe stany zdrowotne i sytuacje życiowe skutkujące trwałym wykluczeniem z rynku pracy, nawet bez orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy na wcześniejszym etapie.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 18 grudnia 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 1082/25 oddalił skargę skarżącej na decyzję organu z 16 kwietnia 2025 r., nr 010000.620.41317.2025-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu wyroku Sąd I instancji wyjaśnił, że w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przewidziano trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaznaczył przy tym, że wszystkie te przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie.
Następnie Sąd I instancji wskazał, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyjaśnił jednocześnie, że "szczególne okoliczności" to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Zdaniem Sądu I instancji pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie podkreślił, że nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.
Sąd I instancji wskazał także, że w świetle przepisów art. 14 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, organ był związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 27 maja 2024 r., które stwierdza od 28 grudnia 2022 r. do 30 czerwca 2026 r. całkowitą niezdolność skarżącej do pracy.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zauważył jednak, że mimo stwierdzonej całkowitej niezdolności do pracy od 28 grudnia 2022 r., skarżąca w oświadczeniu z 3 marca 2025 r. o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej (formularz ERP-15) podała: "Obecnie jestem zarejestrowana w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna ze względu na ubezpieczenie bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych". Z zaświadczenia Powiatowego Urzędu Pracy w G. z 10 grudnia 2024 r. wynika, iż skarżącej przyznano za okres od 24 czerwca 2024 r. do 20 grudnia 2024 r. zasiłek dla bezrobotnych w wymiarze 80% pod warunkiem braku okoliczności powodujących wcześniejszą utratę statusu osoby bezrobotnej. Sąd I instancji wskazał, że oczywiście formalna rejestracja w urzędzie pracy nie oznacza zatrudnienia, ale skarżąca musiała liczyć się z otrzymywaniem ofert pracy.
W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że w niniejszej sprawie nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności usprawiedliwiające krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej. Przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, nie została orzeczona wobec niej częściowa niezdolność do pracy. Także podnoszona przez skarżącą konieczność sprawowania opieki nad dziećmi i teściami w ocenie Sądu I instancji nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia oraz nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyjaśnił, że poświęcenie się obowiązkom rodzinnym stanowi świadomy życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniem się opiece a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych wynikających z ubezpieczenia społecznego. Dlatego w jego ocenie tego rodzaju argumentacja nie może być uznana za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.
Z kolei odnosząc się do objętych wnioskiem dowodowym dokumentów Sąd I instancji uznał, że nie były one niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości, dlatego wniosek ten oddalił na mocy art. 106 § 3 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.
Reasumując, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że organ zebrał wystarczający materiał dowodowy i dokonał wszechstronnej jego oceny, słusznie nie dopatrując się podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej z 24 stycznia 2025 r. W ocenie Sądu I instancji organ nie naruszył zastosowanego w sprawie przepisu materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ani przepisów proceduralnych, tj. art. 7, art. 7a § 1, art. 9, art. 11, art. 77 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła skarżąca i zaskarżając ten wyrok w całości, wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie, o uchylenie zaskarżonego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie i rozpoznanie skargi poprzez uchylenie zaskarżonej decyzji organu, a także o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kasacyjnie zwrotu niezbędnych kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych przed Sądem I instancji, jak i w postępowaniu kasacyjnym. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono:
- I. na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:
- 1. art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez błędne oddalenie przez Sąd I instancji skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 16 kwietnia 2025 r. odmawiającą przyznania skarżącej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, pomimo że została ona wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7 w zw. z art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 oraz art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego, polegającym na zaniechaniu podjęcia przez organ wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz na dokonaniu dowolnej, a nie swobodnej i logicznej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych, polegających na przyjęciu przez organ, że w przypadku skarżącej nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, podczas gdy z prawidłowej i kompleksowej oceny materiału dowodowego, z uwzględnieniem całokształtu sytuacji życiowej, zdrowotnej i zawodowej skarżącej, w szczególności:
- a) zatrudnienia w Gminnej Spółdzielni "[...]" w P. w okresie od 1 października 2019 r. do 27 września 2023 r., wykonywanego pomimo pogarszającego się stanu zdrowia,
- b) wieloletniej, faktycznie całodobowej i obciążającej fizycznie oraz psychicznie opieki nad członkami rodziny, tj. teściową w okresie od 6 września 2010 r. do 2 lutego 2023 r. oraz teściem w 2023 r.,
- c) długotrwałych i postępujących schorzeń, w tym miażdżycy kończyn dolnych (operacja w 2017 r.), zatoru i zakrzepu tętnicy głównej brzusznej, leczenia okulistycznego i nefrostomii (2018 r.), wodonercza oraz zwężenia moczowodu (2023 r.), a także ostrego zapalenia otrzewnej i wyrostka robaczkowego (2023 r.), skutkujących orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy od 28 grudnia 2022 r. do 30 czerwca 2026 r., powinno jednoznacznie wynikać, że w sprawie wystąpiły szczególne, niezależne od woli skarżącej okoliczności uniemożliwiające jej nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym, czego organ nie uwzględnił, a Sąd I instancji wadliwie to stanowisko zaakceptował, co powinno skutkować uchyleniem decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi;
- 2. art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez brak wszechstronnego rozpoznania sprawy przez Sąd I instancji, polegający na niewykonaniu obowiązku dokonania pełnej i samodzielnej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w szczególności poprzez bezkrytyczne przyjęcie ustaleń organu, pominięcie analizy zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie stanu zdrowia skarżącej, jej sytuacji rodzinnej i przebiegu zatrudnienia oraz brak odniesienia się do zarzutów skargi dotyczących błędnej wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności";
- 3. art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez błędne oddalenie skargi w sytuacji, w której uzasadnienie decyzji organu nie spełniało wymogów ustawowych określonych w art. 107 § 3 w zw. z art. 11 oraz art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego, albowiem organ nie wskazał, jakie fakty uznał za udowodnione, na jakich dowodach się oparł oraz dlaczego odmówił wiarygodności i mocy dowodowej pozostałym dowodom, w szczególności nie odniósł się do dokumentacji medycznej potwierdzającej wieloletni i postępujący charakter schorzeń skarżącej, jej okresowej niezdolności do pracy przed formalnym orzeczeniem całkowitej niezdolności, ani do okoliczności związanych z wieloletnią opieką nad osobami zależnymi, ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia, że brak było "szczególnych okoliczności", co uniemożliwia kontrolę toku rozumowania organu i czyni decyzję wadliwą;
- II. na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi naruszenie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi, pomimo że decyzja organu naruszała art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na zawężającym i niezgodnym z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych rozumieniu przesłanki "szczególnych okoliczności", sprowadzonym wyłącznie do istnienia formalnego orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w określonym czasie, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu - uwzględniająca jego cel oraz charakter klauzuli generalnej - prowadzi do wniosku, że "szczególne okoliczności" obejmują również długotrwałe, postępujące stany chorobowe oraz sytuacje życiowe, takie jak wieloletnia opieka nad osobami zależnymi, które w sposób faktyczny i obiektywny wykluczają możliwość wykonywania pracy zarobkowej, nawet w braku formalnego orzeczenia w danym okresie, co w realiach niniejszej sprawy powinno skutkować uchyleniem decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Sąd I instancji nie uwzględnił przy tym kumulacji zdarzeń losowych oraz długotrwałych problemów zdrowotnych skarżącej, które w rzeczywisty sposób ograniczały jej zdolność do pracy, skupiając się wyłącznie na formalnym momencie wydania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Takie podejście oderwało ocenę od realiów życiowych strony i naruszyło zasadę proporcjonalności oraz celowość postępowania administracyjnego, wymagającą uwzględnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Dodatkowo wąska wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" przyjęta przez Sąd I instancji ignoruje rzeczywiste warunki życia osób znajdujących się w trudnej sytuacji zdrowotnej i rodzinnej oraz tworzy precedens ograniczający dostęp do świadczeń w drodze wyjątku. Skutkiem jest mechaniczne odrzucanie wniosków stron bez indywidualnej analizy, co podważa zaufanie obywateli do systemu ubezpieczeń społecznych i instytucji państwowych, pozostając w rażącej sprzeczności z zasadą proporcjonalności, zasadą równego traktowania oraz gwarancjami proceduralnymi strony.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona skarżąca kasacyjnie podniosła, że organ administracji publicznej zaniechał podjęcia wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, poprzestając na wybiórczej i schematycznej analizie zgromadzonego materiału dowodowego. W konsekwencji w ocenie strony skarżącej kasacyjnie doszło do naruszenia zasady prawdy obiektywnej oraz obowiązku wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego, co doprowadziło do ustaleń faktycznych pozostających w sprzeczności z rzeczywistym przebiegiem zdarzeń. Skarżąca kasacyjnie podniosła, że organ skoncentrował się niemal wyłącznie na formalnym aspekcie momentu orzeczenia całkowitej niezdolności do pracy, całkowicie pomijając fakt, że stan zdrowia skarżącej kasacyjnie miał charakter długotrwały i postępujący, a jego skutki w sposób realny ograniczały możliwość wykonywania pracy zarobkowej na długo przed wydaniem formalnego orzeczenia.
Strona skarżąca kasacyjnie zwróciła także uwagę na to, że organ nie nadał należytego znaczenia okolicznościom związanym z wieloletnią, faktycznie całodobową opieką skarżącej kasacyjnie nad członkami rodziny, która - ze względu na swój charakter i intensywność - w sposób obiektywny ograniczała jej możliwość podejmowania i kontynuowania zatrudnienia. Okoliczności te, mające charakter niezależny od woli skarżącej kasacyjnie, nie zostały ocenione w kontekście przesłanki "szczególnych okoliczności", mimo że zdaniem skarżącej kasacyjnie powinny stanowić jeden z kluczowych elementów tej analizy. Pominięcie tego aspektu sprawy prowadzi w ocenie skarżącej kasacyjnie do wniosku, że organ nie dokonał kompleksowej oceny jej sytuacji życiowej, lecz ograniczył się do formalistycznego podejścia, abstrahującego od realiów jej funkcjonowania.
Dodatkowo skarżąca kasacyjnie wskazała, że uzasadnienie decyzji organu ma charakter lakoniczny i sprowadza się do ogólnego stwierdzenia o braku "szczególnych okoliczności", bez przedstawienia toku rozumowania prowadzącego do takiego wniosku. Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że organ w szczególności nie odniósł się do dokumentacji medycznej ani do sytuacji rodzinnej skarżącej, a braki te uniemożliwiają przeprowadzenie skutecznej kontroli instancyjnej i sądowej, co oznacza, że decyzja została wydana z naruszeniem art. 140 Kodeksu postępowania administracyjnego, jako że uchybienia proceduralne miały istotny wpływ na jej treść.
Strona skarżąca kasacyjnie zaznaczyła przy tym, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w pełni powielił te uchybienia, akceptując wybiórczą i formalistyczną ocenę stanu faktycznego dokonaną przez organ. Nie dokonał samodzielnej, wszechstronnej kontroli materiału dowodowego ani nie odniósł się do kluczowych okoliczności dotyczących stanu zdrowia i sytuacji życiowej skarżącej kasacyjnie.
Ponadto, strona skarżąca kasacyjnie podniosła, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie dokonał własnej wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności", mimo że kwestia ta stanowiła istotę sporu. Zamiast tego bezkrytycznie przyjął interpretację organu, co świadczy o zaniechaniu realizacji funkcji kontrolnej. Co więcej, w ocenie skarżącej kasacyjnie Sąd I instancji nie odniósł się również w sposób należyty do zarzutu naruszenia art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego akceptując decyzję pozbawioną należytego uzasadnienia, a tym samym godząc się na standard rozstrzygania spraw sprzeczny z zasadami państwa prawa.
W ocenie strony skarżącej kasacyjnie zarówno organ, jak i Sąd I instancji dokonali błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przyjmując zawężające rozumienie przesłanki "szczególnych okoliczności", sprowadzające ją w praktyce do formalnego istnienia orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w określonym czasie, pomijając fakt, że pojęcie to - jako klauzula generalna - obejmuje wszelkie obiektywne i niezależne od woli ubezpieczonego zdarzenia lub stany, które w sposób trwały lub długotrwały uniemożliwiają podjęcie aktywności zawodowej. Strona skarżąca kasacyjnie podniosła, że w świetle prawidłowej wykładni tego przepisu nie ulega wątpliwości, że jej sytuacja spełnia przesłanki uznania jej za osobę znajdującą się w szczególnych okolicznościach. Długotrwałe i postępujące schorzenia, potwierdzone dokumentacją medyczną, w połączeniu z wieloletnią opieką nad osobami zależnymi, doprowadziły do faktycznego wykluczenia jej z rynku pracy.
Skarżąca kasacyjnie podkreśliła, że okoliczności te miały charakter obiektywny, niezależny od jej woli i niemożliwy do przezwyciężenia, a ich skutkiem było uniemożliwienie spełnienia warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych.
Strona skarżąca kasacyjnie dodała, że nie sposób również pominąć znaczenia prawidłowego zastosowania klauzuli generalnej art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych jako instrumentu ochrony osób znajdujących się w szczególnie trudnej sytuacji życiowej. Zdaniem skarżącej kasacyjnie w analizowanej sprawie zarówno organ, jak i Sąd I instancji całkowicie zlekceważyli cel tego przepisu, ograniczając ocenę do aspektu formalnego i czasowego wydania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy. Takie podejście w ocenie strony skarżącej kasacyjnie prowadzi do sytuacji, w której prawo, mające charakter ochronny, traci swoją realną skuteczność, a osoby faktycznie wykluczone z rynku pracy i wymagające wsparcia pozostają bez ochrony prawnej, co jest sprzeczne z podstawowymi zasadami państwa prawa oraz z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej. Strona skarżąca kasacyjnie podniosła, że przyjęta przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie interpretacja nie tylko ignoruje realia życiowe osób znajdujących się w trudnej sytuacji zdrowotnej lub rodzinnej, lecz również tworzy precedens ograniczający dostęp do świadczeń w drodze wyjątku.
Efektem jest sytuacja, w której organ i sąd nie dokonują rzeczywistej analizy indywidualnych przypadków, lecz mechanicznie odrzucają wnioski stron, co podważa zaufanie obywateli do systemu ubezpieczeń społecznych i do instytucji państwowych odpowiedzialnych za ochronę praw jednostki.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej w całości, oświadczył, że nie żąda przeprowadzenia rozprawy w niniejszej sprawie oraz podtrzymał stanowisko wyrażane w dotychczasowym toku postępowania. Dodał jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie jest wystarczająca wyłącznie aktualna trudna sytuacja materialna i zdrowotna poszczególnych wnioskodawców i wyjaśnił, że w takiej sytuacji należy ewentualnie rozważyć złożenie wniosków o innego typu świadczenia, nie z zakresu ubezpieczeń społecznych, ale z zakresu de facto pomocy społecznej, np. wprowadzonych ustawą o świadczeniu wspierającym.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Zgodnie z treścią art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 z późn. zm.) - zwanej dalej p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej.
Skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).
Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy.
W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego oraz naruszenie przepisów prawa materialnego. Rozpoznając skargę kasacyjną w tak zakreślonych granicach, stwierdzić należy, że skarga ta nie zasługuje na uwzględnienie.
W sytuacji, gdy skarga kasacyjna zarzuca naruszenie prawa materialnego oraz naruszenie przepisów postępowania, co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania (por. wyrok NSA z dnia 27 czerwca 2012 r., II GSK 819/11, LEX nr 1217424; wyrok NSA z dnia 26 marca 2010 r., II FSK 1842/08, LEX nr 596025; wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2014 r., II GSK 402/13, LEX nr 1488113; wyrok NSA z dnia 17 lutego 2023 r., II GSK 1458/19; wyrok NSA z dnia 1 marca 2023 r., I FSK 375/20). Dopiero bowiem po przesądzeniu, że stan faktyczny przyjęty przez sąd w zaskarżonym wyroku jest prawidłowy, albo nie został dostatecznie podważony, można przejść do skontrolowania procesu subsumcji danego stanu faktycznego pod zastosowany przez sąd pierwszej instancji przepis prawa materialnego. Dla uznania za usprawiedliwioną podstawę kasacyjną z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. nie wystarcza samo wskazanie naruszenia przepisów postępowania, ale nadto wymagane jest, aby skarżący wykazał, że następstwa stwierdzonych wadliwości postępowania były tego rodzaju lub skali, iż kształtowały one lub współkształtowały treść kwestionowanego w sprawie orzeczenia (por. wyrok NSA z dnia 5 maja 2004 r., FSK 6/04, LEX nr 129933; wyrok NSA z dnia 26 lutego 2014 r., II GSK 1868/12, LEX nr 1495116; wyrok NSA z dnia 29 listopada 2022 r., I OSK 931/22).
Treść i konstrukcja pierwszego oraz trzeciego zarzutu naruszenia przepisów postępowania umożliwia ich łączne rozpoznanie, bowiem na ich podstawie strona skarżąca kasacyjnie zarzucając Sądowi I instancji naruszenie art. 151 p.p.s.a. w powiązaniu z zarzutami naruszenia przepisów ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm.) – dalej zwanej: k.p.a., tj. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 i art. 140 k.p.a. oraz z art. 107 § 3, art. 11 i art. 140 k.p.a. usiłuje wytknąć szereg nieprawidłowości w przeprowadzonym przez organ postępowaniu wszczętym na wniosek skarżącej o przyznanie jej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Strona skarżąca kasacyjnie zarzuca niepodjęcie przez organ wszelkich niezbędnych czynności zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy oraz dokonanie dowolnej, a nie swobodnej i logicznej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, co doprowadziło do błędnych ustaleń faktycznych, polegających na przyjęciu, że w przypadku skarżącej nie wystąpiły szczególne okoliczności uzasadniające przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W ocenie strony skarżącej kasacyjnie z prawidłowej i kompleksowej oceny materiału dowodowego, z uwzględnieniem całokształtu sytuacji życiowej, zdrowotnej i zawodowej skarżącej, w szczególności: zatrudnienia w Gminnej Spółdzielni "[...]" w P. w okresie od 1 października 2019 r. do 27 września 2023 r., wykonywanego pomimo pogarszającego się stanu zdrowia, wieloletniej, faktycznie całodobowej i obciążającej fizycznie oraz psychicznie opieki nad członkami rodziny, tj. teściową w okresie od 6 września 2010 r. do 2 lutego 2023 r. oraz teściem w 2023 r., a także długotrwałych i postępujących problemów zdrowotnych skutkujących orzeczeniem całkowitej niezdolności do pracy od 28 grudnia 2022 r. do 30 czerwca 2026 r., powinno jednoznacznie wynikać, że w sprawie wystąpiły szczególne, niezależne od woli skarżącej kasacyjnie okoliczności uniemożliwiające jej nabycie prawa do świadczenia w trybie zwykłym, czego organ nie uwzględnił, a Sąd I instancji wadliwie stanowisko to zaakceptował.
Ponadto, strona skarżąca kasacyjnie zwróciła także uwagę na wadliwość uzasadnienia zaskarżonej decyzji organu, które w jej ocenie nie spełnia wymogów wynikających z art. 107 § 3 w związku z art. 11 i art. 140 k.p.a., bowiem nie wskazano w nim jakie fakty uznano za udowodnione, na jakich dowodach organ oparł rozstrzygnięcie oraz dlaczego odmówił wiarygodności i mocy dowodowej pozostałym dowodom, w szczególności poprzez brak odniesienia się do dokumentacji medycznej potwierdzającej wieloletni i postępujący charakter schorzeń skarżącej, jej okresowej niezdolności do pracy przed formalnym orzeczeniem całkowitej niezdolności, ani do okoliczności związanych z wieloletnią opieką nad osobami zależnymi, ograniczając się do lakonicznego stwierdzenia, że brak było "szczególnych okoliczności", co uniemożliwia kontrolę toku rozumowania organu i czyni decyzję wadliwą. Zarzuty te nie mogły odnieść skutku.
Przede wszystkim w związku z tym, że strona skarżąca kasacyjnie zarzuca naruszenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 151 p.p.s.a. w powiązaniu z ww. przepisami k.p.a. podkreślenia wymaga, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowane jest stanowisko, że art. 151 p.p.s.a., podobnie zresztą jak art. 145 § 1, art. 146 § 1, art. 147, art. 149 § 1, czy też art. 161 § 1 p.p.s.a. ma charakter ogólny (blankietowy) i określa kompetencje sądu administracyjnego w fazie orzekania. Tego typu przepisy nie mogą więc stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Strona skarżąca kasacyjnie chcąc powołać się na zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a. zobowiązana jest więc bezpośrednio powiązać omawiany zarzut z zarzutem naruszenia konkretnych przepisów, którym – jej zdaniem – Sąd I instancji uchybił w toku rozpoznania sprawy. Naruszenie ww. przepisów jest zawsze następstwem uchybienia innym przepisom, czy to procesowym, czy też materialnym (por. wyroki NSA: z dnia 30 kwietnia 2015 r., I OSK 1701/14, z dnia 29 kwietnia 2015 r., I OSK 1595/14, z dnia 29 kwietnia 2015 r., I OSK 1596/14, z dnia 24 kwietnia 2015 r., I OSK 1088/14, z dnia 8 kwietnia 2015 r., I OSK 71/15, z dnia 9 stycznia 2015 r., I OSK 638/14).
Nawiązując natomiast do zarzutu naruszenia przepisów k.p.a., z którymi powiązano zarzut naruszenia art. 151 p.p.s.a., podkreślenia wymaga przede wszystkim to, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym sąd nie ustala stanu faktycznego, lecz bada, czy w trakcie postępowania administracyjnego zostały ujawnione wszystkie okoliczności istotne dla wydania decyzji, czy były one uwzględnione przy jej wydaniu i w jaki sposób zostały ocenione przez organ (por. wyrok NSA z 16 maja 2008 r., II OSK 554/07). Sąd I instancji prawidłowo natomiast wywiązał się z obowiązku skontrolowania działania organu, dokonał poprawnej oceny wydanej w sprawie decyzji w zakresie oceny zaistnienia w niniejszej sprawie przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1631 ze zm.) – dalej zwanej: ustawą o emeryturach i rentach z FUS uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.
W przepisie tym wskazano trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, zaś brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie ww. świadczenia. Przesłankami tymi są, jak prawidłowo wyjaśnił Sąd I instancji: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania. Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, że świadczenie w drodze wyjątku przysługuje tylko wtedy, gdy ubezpieczony nie nabył prawa do świadczeń w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności, czyli na skutek niemożliwych do przezwyciężenia przeszkód nie mógł wypracować odpowiednio długiego okresu ubezpieczenia, a jednocześnie całkowita niezdolność do pracy uniemożliwia mu podjęcie pracy.
Wprawdzie obydwie te przesłanki muszą wystąpić łącznie, ale nie są one tożsame. Kluczowe dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest wykazanie, że ubezpieczony, którego działalność stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do uzyskania świadczenia ubezpieczeniowego w zwykłym trybie na skutek szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko zgodnie z którym, świadczenie w drodze wyjątku, o którym mowa w ww. przepisie, nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawców i nie może być oderwane od wysokości składek opłacanych przez ubezpieczonego. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności (por. wyroki NSA z 26 listopada 2025 r., sygn. akt III OSK 1438/25, z 21 lipca 2023 r., sygn. akt III OSK 1831/22).
Zakres postępowania dowodowego w rozpoznawanej sprawie był zatem determinowany wskazanymi wyżej przesłankami z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Podkreślenia przy tym wymaga, że kontrola zgodności z prawem zaskarżonej decyzji opiera się na materiale dowodowym aktualnym na dzień jej wydania. Organ zaś w myśl art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach, jest związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.).
Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji prawidłowo przyjął, że organ spełnił wymagania wynikające z tych przepisów i prawidłowo ustalił, że nie było podstaw do pozytywnego załatwienia wniosku skarżącej kasacyjnie o przyznanie jej renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, gdyż nie wykazano żadnych okoliczności potwierdzających zaistnienie w niniejszej sprawie "szczególnych okoliczności" usprawiedliwiających krótki staż ubezpieczeniowy skarżącej kasacyjnie.
Z zebranego materiału dowodowego wynika, że całkowita niezdolność do pracy uniemożliwiająca kontynuowanie zatrudnienia została u skarżącej ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 27 maja 2024 r. dopiero od 28 grudnia 2022 r. Niewątpliwie zaś data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma znaczenie w zakresie ustalania stanu faktycznego sprawy prowadzonej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Data ta pozwala bowiem ustalić moment czasowy, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego (por. wyrok NSA z 17 lutego 2026 r., sygn. akt III OSK 1855/25, z 15 lipca 2022 r. sygn. akt III OSK 4314/21).
Natomiast oceniając sytuację życiową skarżącej przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, w tym jej krótki staż ubezpieczeniowy, wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie w sprawie wzięto pod uwagę wskazywane przez nią w skardze kasacyjnej okoliczności. Uwzględniono jej zatrudnienie w Gminnej Spółdzielni "[...]" w P., konieczność wieloletniej opieki nad członkami rodziny, a także poważne, długotrwałe i postępujące problemy zdrowotne, z którymi się zmagała. Słusznie jednak Sąd I instancji stwierdził, że okoliczności te - choć bez wątpienia trudne - nie mogły zostać uznane za szczególną okoliczność wynikającą z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Niezgodna z oczekiwaniami skarżącej kasacyjnie ocena ww. okoliczności nie oznacza zaś, że nie były one brane pod uwagę przez organ, a następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie.
Nie można zatem zgodzić się ze skarżącą kasacyjnie jakoby w sprawie nie uwzględniono całokształtu jej sytuacji życiowej, zdrowotnej i zawodowej, a ustalenie w sprawie, że nie zachodzi przesłanka "szczególnych okoliczności", wskutek których skarżąca kasacyjnie nie nabyła uprawnienia do świadczenia w trybie zwykłym – jest wynikiem prawidłowej, zgodnej z dyspozycją art. 80 k.p.a., oceny całokształtu materiału dowodowego. Wbrew twierdzeniom strony skarżącej kasacyjnie, Sąd I instancji dokonał więc poprawnej oceny zaskarżonej decyzji i słusznie przyjął ustalony przez organ stan faktyczny za odpowiadający wymogom prawa. Organ prowadząc postępowanie w niniejszej sprawie, powziął wszelkie niezbędne kroki do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i prawidłowo rozpatrzył wszystkie przesłanki zawarte w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zebrał i rozpatrzył cały materiał dowodowy, wskazując podstawy podjętego rozstrzygnięcia, a ocena ta nie narusza zasady swobodnej oceny dowodów.
Organ ustosunkował się do wszelkich istotnych okoliczności wskazanych przez skarżącą, co znajduje odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej w sprawie decyzji, choć skrótowym, to spełniającym wymogi wynikające z art. 107 § 3 k.p.a. Dlatego zarzuty sformułowane przez stronę skarżącą kasacyjnie w tym zakresie nie mają usprawiedliwionych podstaw.
Na marginesie dodać jedynie należy, w odniesieniu do podnoszonych przez skarżącą kasacyjnie okoliczności związanych z koniecznością sprawowania przez nią wieloletniej opieki nad członkami rodziny, że sama skarżąca kasacyjnie nie powoływała się na nią we wniosku wszczynającym postępowanie przed organem. I choć Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych również wprost nie odniósł się do tej okoliczności w uzasadnieniu wydanej w sprawie decyzji, to z dokumentów zgromadzonych w aktach postępowania administracyjnego (Karta przebiegu zatrudnienia – k.
34) wynika, że okoliczność ta była badana przez organ. Sąd I instancji odniósł się natomiast do niej wprost w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazując, że tego rodzaju argumentacja nie może być uznana za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, a stanowisko to nie zostało skutecznie zakwestionowane na podstawie omawianych zarzutów.
Nie mógł także odnieść skutku zarzut naruszenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie art. 134 § 1 p.p.s.a., którego strona skarżąca kasacyjnie upatruje w braku wszechstronnego rozpoznania sprawy przez Sąd I instancji, polegającym na niewykonaniu obowiązku dokonania pełnej i samodzielnej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, w szczególności poprzez bezkrytyczne przyjęcie ustaleń organu, pominięcie analizy zgromadzonego materiału dowodowego w zakresie stanu zdrowia skarżącej kasacyjnie, jej sytuacji rodzinnej i przebiegu zatrudnienia oraz braku odniesienia się do zarzutów skargi dotyczącej błędnej wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności". Przede wszystkim wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., "Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a". Przepis ten określa granice rozpoznania sprawy przez sąd administracyjny pierwszej instancji, zaś granice danej sprawy wyznacza jej przedmiot wynikający z treści zaskarżonego działania, czy bezczynności organu administracji publicznej.
Oznacza to, że o naruszeniu normy wynikającej z powyższego przepisu można byłoby mówić, gdyby sąd wykroczył poza granice sprawy, w której została wniesiona skarga, albo – mimo wynikającego z tego przepisu obowiązku – nie wyszedł poza zarzuty i wnioski skargi, np. nie zauważając naruszeń prawa, które nie były powołane przez skarżącego, a które Sąd I instancji zobowiązany był uwzględnić z urzędu. Tymczasem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie rozpoznając skargę skarżącej na decyzję organu z 16 kwietnia 2025 r., nr 010000.620.41317.2025-WSW w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku niewątpliwie orzekał w granicach sprawy.
Sąd I instancji nie orzekał w granicach (w znaczeniu podmiotowym i przedmiotowym) innej sprawy niż ta, w której została wniesiona skarga. Dlatego zarzut naruszenia art. 134 § 1 p.p.s.a. nie mógł odnieść skutku. Niezależnie od powyższego w związku z treścią omawianego zarzutu podkreślić raz jeszcze należy, że Sąd I instancji, wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie, wydając zaskarżony wyrok nie pomijał sytuacji rodzinnej, zdrowotnej oraz zawodowej skarżącej kasacyjnie, a dokonując wykładni pojęcia "szczególnych okoliczności" z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS zgodził się z tą dokonaną w tym zakresie przez organ, co z kolei skutkowało uznaniem, że w niniejszej sprawie takie szczególne okoliczności nie zachodzą i tym samym oddaleniem skargi przez Sąd I instancji, który nie stwierdził ani naruszenia przez organ przepisów prawa materialnego, ani uchybienia przez niego przepisom postępowania, które to stanowisko uznać należało za prawidłowe.
Przechodząc zatem do oceny zarzutu sformułowanego przez stronę skarżącą kasacyjnie w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej przypomnieć należy, że naruszenie prawa materialnego może przejawiać się w dwóch postaciach: jako błędna wykładnia albo jako niewłaściwe zastosowanie określonego przepisu prawa. Podnosząc zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, natomiast uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada lub nie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi, jak w jego ocenie powinna być rozumiana norma zawarta w stosowanym przepisie prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia.
Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12, LEX nr 1408530; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12, LEX nr 1372091).
Na podstawie zarzutu naruszenia prawa materialnego strona skarżąca kasacyjnie podniosła naruszenie art. 151 p.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi, pomimo że decyzja organu naruszała art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego błędną wykładnię, polegającą w ocenie strony skarżącej kasacyjnie na zawężającym i niezgodnym z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych rozumieniu przesłanki "szczególnych okoliczności", sprowadzonym wyłącznie do istnienia formalnego orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w określonym czasie, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu - uwzględniająca jego cel oraz charakter klauzuli generalnej - prowadzi do wniosku, że "szczególne okoliczności" obejmują również długotrwałe, postępujące stany chorobowe oraz sytuacje życiowe, takie jak wieloletnia opieka nad osobami zależnymi, które w sposób faktyczny i obiektywny wykluczają możliwość wykonywania pracy zarobkowej, nawet w braku formalnego orzeczenia w danym okresie, co w realiach niniejszej sprawy powinno skutkować uchyleniem decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. Strona skarżąca kasacyjnie podniosła, że Sąd I instancji nie uwzględnił kumulacji zdarzeń losowych oraz jej długotrwałych problemów zdrowotnych, które w rzeczywisty sposób ograniczały jej zdolność do pracy, skupiając się wyłącznie na formalnym momencie wydania orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy.
Takie podejście zdaniem skarżącej kasacyjnie oderwało ocenę od realiów życiowych strony i naruszyło zasadę proporcjonalności oraz celowości postępowania administracyjnego, wymagającą uwzględnienia wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Dodatkowo, wąska wykładnia pojęcia "szczególnych okoliczności" przyjęta przez Sąd I instancji w ocenie skarżącej kasacyjnie ignoruje rzeczywiste warunki życia osób znajdujących się w trudnej sytuacji zdrowotnej i rodzinnej oraz tworzy precedens ograniczający dostęp do świadczeń w drodze wyjątku. Skutkiem jest mechaniczne odrzucanie wniosków stron bez indywidualnej analizy, co podważa zaufanie obywateli do systemu ubezpieczeń społecznych i instytucji państwowych, pozostając w rażącej sprzeczności z zasadą proporcjonalności, zasadą równego traktowania oraz gwarancjami proceduralnymi strony. Zarzut ten okazał się jednak bezzasadny.
Przede wszystkim wyjaśnienia wymaga, że podnosząc zarzut błędnej wykładni określonych przepisów prawa strona skarżąca kasacyjnie powinna wskazać, na czym polega błędne rozumienie tych przepisów i jaka, jej zdaniem, powinna być ich prawidłowa wykładnia. Odnosząc się więc do części omawianego zarzutu, w której skarżąca kasacyjnie odnosi się do błędnej, gdyż w jej ocenie zawężającej i niezgodnej z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych wykładni przesłanki "szczególnych okoliczności" sformułowanej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wskazać należy, że wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie nie sprowadził rozumienia ww. przesłanki wyłącznie do istnienia formalnego orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy w określonym czasie.
Sąd I instancji słusznie wskazał, że jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS. Nie ograniczył jednak rozumienia przesłanki "szczególnych okoliczności" wyłącznie do oceny istnienia lub nie orzeczeń o całkowitej niezdolności do pracy, co potwierdza odniesienie się przez Sąd I instancji także do wszelkich innych podnoszonych przez skarżącą kasacyjnie argumentów związanych z jej krótkim stażem ubezpieczeniowym przed orzeczeniem jej całkowitej niezdolności do pracy. Kwestionowane przez skarżącą kasacyjnie przyjęcie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, że przesłanka "szczególnych okoliczności" nie zachodzi w jej sytuacji nie jest więc przejawem dokonania przez Sąd I instancji zawężającej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, lecz ustaleniem faktycznym, a następnie wynikiem zastosowania powołanego przepisu prawa materialnego w rezultacie subsumpcji ustalonego stanu faktycznego pod hipotezę statuowanej nim normy.
Przyjęcie przez organ i przez Sąd I instancji, że przesłanka "szczególnych okoliczności" nie zachodzi w sytuacji skarżącej kasacyjnie jest natomiast prawidłowe, a świadczą o tym rozważania poczynione wyżej w kontekście zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Elementy stanu faktycznego wyeksponowane przez skarżącą kasacyjnie w treści omawianego zarzutu, jak już wcześniej wskazano, były brane pod uwagę przez organ oraz przez Sąd I instancji, jednak zostały ocenione – zasadnie – jako niewystarczające do stwierdzenia istnienia przesłanki "szczególnych okoliczności". Próba zakwestionowania powyższego w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego świadczy natomiast o jego nieskuteczności.
Treść omawianego zarzutu ewidentnie bowiem wskazuje na to, że strona skarżąca kasacyjnie na jego podstawie kwestionuje w przeważającym zakresie ustalenia i oceny w zakresie stanu faktycznego sprawy podnosząc nieuwzględnienie przez Sąd I instancji przy ocenie zaistnienia w sprawie przesłanki "szczególnych okoliczności" trudnej sytuacji życiowej, zdrowotnej i zawodowej skarżącej. Tego rodzaju oceny i ustalenia można natomiast kwestionować zarzutami naruszenia przepisów postępowania. Zgodnie z ugruntowanymi poglądami prezentowanymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12, LEX nr 1269660; wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11, LEX nr 1340137).
Ocena zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (zob. wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2328/11, LEX nr 1340138; wyrok NSA z dnia 14 lutego 2013 r., II GSK 2173/11, LEX nr 1358369). Jeżeli strona skarżąca kasacyjnie uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny, zaś zarzut naruszenia prawa przez błędną jego wykładnię – niezasadny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z dnia 13 marca 2013 r., II GSK 2391/11, LEX nr 1296051). Dlatego przede wszystkim z tego powodu omawiany zarzut nie mógł odnieść skutku.
Skoro podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty okazały się nieskuteczne, Naczelny Sąd Administracyjny nie miał podstaw do jej uwzględnienia, co skutkowało oddaleniem skargi kasacyjnej w oparciu o art. 184 p.p.s.a.