Uzasadnienie
Przewodnicząca Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej także "NSA") zarządzeniem z 19 września 2023 r. skierowała do rozpoznania na rozprawie 12 grudnia 2023 r., sprawę o sygn. akt III OSK 1427/23. Jako skład orzekający wyznaczeni zostali: sędzia NSA Piotr Korzeniowski, jako przewodniczący, sędzia NSA Jerzy Stelmasiak oraz oddelegowany sędzia WSA Kazimierz Bandarzewski, jako sprawozdawca, w tym sędzia zastępca: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek.
Zawiadomieniem z 11 października 2023 r. skierowanym do pełnomocnika P. K. (dalej "skarżący") i doręczonym 16 października 2023 r., poinformowano o wyznaczonym do rozpoznania składzie orzekającym NSA oraz terminie rozprawy (k. 127 i 128).
Pismem przewodnim z 12 grudnia 2023 r. złożonym w formie elektronicznej wraz z wnioskiem z 11 grudnia 2023 r. skarżący zawnioskował o zbadanie spełnienia przez sędziego NSA Piotra Korzeniowskiego wymogów niezawisłości i niezależności, względnie o potraktowanie przedmiotowego pisma jako wniosku o wyłączenie sędziego na wniosek strony.
W uzasadnieniu swojego stanowiska, w kontekście zgłoszonego wniosku w trybie art. 5a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2022.2492 t.j. ze zm.; dalej "p.u.s.a."), skarżący wyjaśnił, że w sprawie nie zostały usunięte wątpliwości, co do prawidłowości składu Naczelnego Sądu Administracyjnego, który rozpoznawał sprawę, mogących w wypadku ich potwierdzenia, doprowadzić do wzruszenia zapadłego orzeczenia. Wiązało się to z faktem objęcia przez podanego sędziego urzędu po zaprzysiężeniu przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zgodnie z uchwałą Krajowej Rady Sądownictwa (dalej także "KRS") w kształcie wyłonionym na podstawie ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3; dalej "ustawa z 8 grudnia 2017 r.") – na mocy uchwały nr 546/2021 z 14 maja 2021 r. Doprecyzowano jednocześnie, że chodzi o wadliwość składu urzekającego NSA.
Zdaniem skarżącego orzekanie i sprawowanie wymiaru sprawiedliwości przez nadmienionego sędziego w warunkach sygnalizowanej ustawy skutkuje wadliwością powołania w myśl art. 179 Konstytucji RP, a w konsekwencji brakiem statusu sędziego, podnosząc, że z powodu niezgodności składu nowej KRS, organ ten utracił atrybut niezależności wobec władzy wykonawczej i ustawodawczej, co miało mieć związek z wyrokiem wydanym przez ETPCz w sprawie Dolińska-Ficek i Ozimek p-ko Polsce (skargi nr 49868/19 i 57511/19).
W związku z tym, z punktu widzenia wątpliwości, co do prawidłowości obsady NSA w analizowanym przypadku, skarżący zwrócił uwagę na dwa aspekty: "prawa do sądu ustanowionego ustawą" w kontekście dopuszczenia do orzekania osoby, co do której istnieją wątpliwości, co do jej uprawnienia do orzekania oraz kwestie wymogów procedury powołania na sędziego w kontekście zagwarantowania przymiotu niezawisłości.
Z kolei odnośnie drugiego z żądań objętych analizowanym pismem, tj. wniosku znajdującego oparcie w art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.; dalej także "p.p.s.a."), skarżący wyłącznie wskazał, że sędzia NSA Piotr Korzeniowski został powołany przez organ nie mający umocowania, tj. "neoKRS", co miałoby przemawiać za zagrożeniem bezstronności i obiektywizmu orzekania, odwołując się w tej materii do prawa strony rozpoznania sprawy w sposób sprawiedliwy, publiczny, w rozsądnym terminie, przez niezawisły, niezależny i bezstronny sąd.
Skarżący zaakcentował, że w jego ocenie istotną kwestią było ustalenie statusu KRS, w tym skład osobowy tego organu i sposób wyłaniania jego członków, w kontekście prawidłowości w składzie NSA rozpoznającego niniejszą sprawę, albowiem sposób powołania aktualnej KRS, w tym wybór sędziów- członków Rady, miałby wskazywać, że w zdecydowanej większości składa się ona z członków reprezentujących władzę wykonawczą i ustawodawczą. To z kolei miałoby prowadzić do uzasadnionej obawy, że w postępowaniu nominacyjnym w którym doszło do powołania na sędziego NSA Piotra Korzeniowskiego zasiadającego w składzie rozpoznającym sprawę, naruszono standardy prawa o jakich mowa w szeroko zaprezentowanym we wniosku orzecznictwie ETPCz.
Wobec tego, że wniosek wpłynął w dniu rozprawy i nie został przedstawiony składowi orzekającemu, w dniu 12 grudnia 2023 r. został wydany wyrok w sprawie. Pismem z 13 grudnia 2023 r. skarżący cofnął ww. wniosek.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wniosek podlega odrzuceniu.
Z dniem 15 lipca 2022 r., na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2022 r. poz. 1259), wszedł w życie przepis art. 5a p.u.s.a. przewidujący możliwość zbadania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego lub sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków sędziego w sądzie administracyjnym wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, przy uwzględnieniu dalszych wymienionych w § 1 tego przepisu okoliczności. Badania dokonuje się na wniosek strony skarżącej lub uczestnika postępowania na prawach strony (art. 5a § 3 p.u.s.a.).
Oprócz tego, jak wynika z § 4 nadmienionego przepisu, wniosek składa się w terminie tygodnia od dnia zawiadomienia uprawnionego do złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę. Po upływie terminu, o którym mowa w zdaniu pierwszym, prawo do wniesienia wniosku wygasa, co oznacza, że termin ten jest terminem prekluzyjnym. Sąd przy doręczeniu pierwszego pisma w sprawie zawiadamia uprawnionego do złożenia wniosku o składzie rozpoznającym sprawę, a przy każdym kolejnym - jeżeli skład rozpoznający sprawę uległ zmianie. Ponadto do wniosku rozpoznawanego przez Naczelny Sąd Administracyjny przepis art. 175 p.p.s.a. stosuje się.
Wniosek niespełniający wymagań, o których mowa w § 5, podlega odrzuceniu bez wezwania do usunięcia braków formalnych. Odrzuceniu podlega również wniosek złożony po upływie terminu albo z innych przyczyn niedopuszczalny (art. 5a § 6 p.u.s.a.).
Co istotne, postępowanie to jest postępowaniem odrębnym od postępowania od wyłączenie sędziego z art. 18-24 p.p.s.a.
Analizując realia przedmiotowej sprawy zauważyć należy, że skarżący powziął wiadomość o wyznaczeniu do rozpoznania sprawy przez sędziego, którego niezawisłość i bezstronność jest kwestionowana z zawiadomienia z 11 października 2023 r., doręczonego pełnomocnikowi 16 października 2023 r. Od tego momentu skarżącemu zaczął biec termin określony powołanym § 4 art. 5a p.us.a., który upływał 23 października 2023 r. Wniosek o wyłączenie sędziego został z kolei złożony w wyznaczonym dniu rozprawy, tj. 12 grudnia 2023 r., a więc po przewidzianym prawem terminie.
Już z tej przyczyny wniosek należało uznać za niedopuszczalny i podlegający odrzuceniu w myśl art. 5a § 6 p.u.s.a.
Odnosząc się z kolei do wniosku skarżącego o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a., zgłoszonego niejako alternatywnie, należy przywołać rozstrzygnięcie jakie zapadło przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w ramach uchwały z 3 kwietnia 2023 r., wydanej w sprawie o sygn. akt I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a p.u.s.a. Jak bowiem trafnie wskazał NSA w w/w uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny.
W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania.
Natomiast w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu przyznano uprawnienie do składania wniosku w trybie art. 5a p.u.s.a.
Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienie prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA.
Mając na uwadze powyższe, wniosek, a ściślej oba wnioski zawarte w piśmie wniesionym 12 grudnia 2023 r. podlegały odrzuceniu z ww. powodów.
Jednocześnie należy wyjaśnić, że ich cofnięcie nie skutkowało umorzeniem postępowania albowiem w pierwszej kolejności badaniu podlegała ich dopuszczalność.