Uzasadnienie
Wyrokiem z 23 września 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 762/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę J. T. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 11 marca 2022 r., nr 992700/620/100/2022/SWO, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
Wyrok zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych:
Wnioskiem z 28 grudnia 2021 r. skarżący zwrócił się do Prezesa ZUS o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Żądanie to umotywował "niesłusznym" odebraniem mu świadczenia rentowego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, czego dowodem jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 8 lipca 2008 r. Od czasu utraty ww. świadczenia skarżący nie pracuje ani nie "dorabia" ze względu na zły stan zdrowia.
W toku postępowania organ ustalił, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 8 października 2021 r. skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy, a na przestrzeni 58 lat życia udokumentował jedynie 17 lat, 2 miesiące i 5 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Ponadto zarówno w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie udowodnił żadnego z tych okresów. W latach 1992-1995, 2001-2003 i 2009-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.
Decyzją z 26 stycznia 2022 r., nr 010000/620/26665/2022/CSW, Prezes ZUS, w oparciu o art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r., poz. 504 ze zm.; dalej: "ustawa FUS"), odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podniósł, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem w tym czasie przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.
Ponadto ze względu na orzeczoną częściową niezdolność do pracy, skarżący nie spełnia warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku w postaci całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Organ uwzględnił także sytuację materialną skarżącego, przy czym nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.
Decyzją z 11 marca 2022 r., nr 992700/620/100/2022/SWO, Prezes ZUS, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 ze zm.; dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy decyzję własną z 26 stycznia 2022 r. W uzasadnieniu zaznaczył, że nie zaistniała przesłanka szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał też, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane okolicznościami, na które nie miał wpływu. Według orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z 8 października 2021 r. skarżący jest częściowo niezdolny do pracy do 31 lipca 2022 r. Zatem nie zachodzi przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy. Jest to okoliczność eliminująca skarżącego z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku. Orzeczona częściowa niezdolność do pracy jedynie ogranicza, ale nie uniemożliwia skarżącemu wykonywania zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi.
Prezes ZUS zwrócił uwagę, że od 4 listopada 1992 r. do 26 kwietnia 1995 r., od 9 grudnia 2001 r. do 14 lipca 2003 r. oraz od 1 sierpnia 2009 r. skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, a w ww. okresach nie orzeczono względem niego całkowitej niezdolności do pracy. Tak więc przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia skarżącego. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od jego woli, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec.
Odnosząc się do argumentacji przedstawionej we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ stwierdził, iż samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z przyczyn zdrowotnych nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Przy ustalaniu początków niezdolności do pracy, nie można opierać się na dowolnych przypuszczeniach, lecz konieczne są dowody zawierające dokładne dane, pozwalające na niewątpliwe bądź z przeważającym prawdopodobieństwem ustalenie daty lub czasu powstania niezdolności. Na poparcie swojego stanowiska Prezes ZUS przywołał orzeczenia sądów.
Jednocześnie organ zaakcentował, że podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, która nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy są one uzasadnione.
Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł skarżący.
W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.
Oddalając skargę, sąd pierwszej instancji powołał się na art. 83 ust. 1 ustawy FUS. Stwierdził, że z przepisu tego wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Wszystkie ww. przesłanki muszą być spełnione łącznie (kumulatywnie). Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.
Zdaniem sądu w niniejszej sprawie bezsporny jest fakt, iż wobec skarżącego nie została nigdy orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Jednocześnie z akt administracyjnych sprawy nie wynika, aby skarżący kwestionował orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 8 października 2021 r. ustalające względem niego częściową niezdolność do pracy od 6 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2022 r. Wskazał, że w orzecznictwie podnosi się, że w postępowaniu dotyczącym przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia. Orzeczenie o niezdolności do pracy stanowi wprawdzie okoliczność faktyczną, która podlega ocenie w postępowaniu w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku, jednak ocena takiego orzeczenia w ramach tego postępowania sprowadza się wyłącznie do zbadania, czy jego treść odpowiada wymogom zawartym w art. 83 ust. 1 ustawy FUS.
Badanie orzeczenia w przedmiocie niezdolności do pracy ma zatem charakter wyłącznie formalny, a poza zakresem zainteresowania w postępowaniu w sprawie przyznania świadczenia w drodze wyjątku pozostaje kwestia prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy. W ocenie sądu w rozpoznawanej sprawie Prezes ZUS był związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 8 października 2021 r. stwierdzającym czasową (do 31 lipca 2022 r.) częściową niezdolność skarżącego do pracy. Takie rozpoznanie, tj. częściowa niezdolność do pracy, nie wyczerpuje przesłanki z art. 83 ust. 1 ustawy FUS. Sąd administracyjny (tak jak organ) nie jest władny weryfikować prawidłowości ustalenia stopnia niezdolności do pracy przez lekarza orzecznika lub komisję lekarską ZUS.
Sąd podkreślił, że pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku lub sytuacji życiowej ubiegającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli zdarzeń, które na gruncie ustawy ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Zdaniem sądu na wynik przedmiotowej sprawy nie ma wpływu fakt uprzedniego pobierania przez skarżącego od 1998 r. do 2010 renty z tytułu niezdolności do pracy. W ciągu 58 lat życia skarżący udokumentował 17 lat, 2 miesiące i 5 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych, a w dziesięcioleciu przypadającym tak przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - nie wykazał żadnego z tych okresów.
Nie można również uznać za szczególną okoliczność - jak chciałby tego skarżący - jego subiektywnego odczucia, iż jest osobą prześladowaną od 19 lipca 2006 r., ponieważ ktoś wypowiadał przez telefon groźby pod jego adresem.
W ocenie sądu pierwszej instancji organ prawidłowo wywiódł, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ustawy FUS. Stwierdził, iż zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja Prezesa ZUS mieszczą się w granicach uznania administracyjnego.
Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 2019 r., poz. 2325 ze zm.; dalej "p.p.s.a."), oddalił skargę.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący, zaskarżając wyrok w całości. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Nadto wniósł o zasądzenie kosztów postępowania oraz zrzekł się rozprawy. Pełnomocnik skarżącego ustanowiony w ramach pomocy wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, oświadczając, że koszty nie zostały uiszczone w całości bądź części. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
- 1. na podstawie art. 174 pkt 2) p.p.s.a, naruszenie przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, tj. naruszenie art. 145 § 1 pkt.
- 1) lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niezastosowanie się do zasady prawdy obiektywnej oraz słusznego interesu obywateli, a także poprzez niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla prawidłowego rozpoznania sprawy oraz dowolną ocenę zebranego materiału dowodowego;
- 2. na podstawie art. 174 pkt 1) p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy FUS poprzez błędną wykładnię i niezastosowanie powyższego przepisu jako podstawy prawnej orzekania.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie. Nie zażądał przeprowadzenia w sprawie rozprawy.
Niniejsza sprawa zastała rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., bowiem skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, zaś skarżący, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądał jej przeprowadzenia.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego przepisu. Wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności, skarga kasacyjna w niniejszej sprawie podlegała rozpoznaniu w granicach przytoczonej w niej podstawy.
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod rozwagę wystąpienie przesłanek nieważności postępowania. W tej sprawie sąd nie stwierdza wystąpienia jakiejkolwiek przesłanki nieważności postępowania. Związanie granicami skargi oznacza związanie podstawami zaskarżenia wskazanymi w skardze kasacyjnej oraz jej wnioskami. Naczelny Sąd Administracyjny bada przy tym wszystkie podniesione przez stronę skarżącą kasacyjnie zarzuty naruszenia prawa (por. uchwała pełnego składu sędziów NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).
Skarga kasacyjna, będąca szczególnym pismem procesowym, tj. wysoce sformalizowanym środkiem zaskarżenia wyroku wojewódzkiego sądu administracyjnego, powinna zawierać stosownie do art. 176 § 1 pkt 2 i art. 174 p.p.s.a. nie tylko przytoczenie podstaw kasacyjnych, ale i ich uzasadnienie. Mimo że przepisy p.p.s.a. nie określają warunków formalnych, jakim powinno odpowiadać uzasadnienie skargi kasacyjnej, to należy przyjąć, że ma ono za zadanie wykazanie trafności (słuszności) zarzutów postawionych w ramach podniesionych podstaw kasacyjnych, co oznacza, że musi zawierać argumenty mające na celu "usprawiedliwienie" przytoczonych podstaw kasacyjnych.
Skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji można oprzeć na następujących podstawach:
- 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie,
- 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 p.p.s.a.).
Naczelny Sąd Administracyjny nie może zasadniczo we własnym zakresie konkretyzować zarzutów skargi kasacyjnej, ani uściślać bądź w inny sposób ich korygować (por. wyrok NSA z 27 stycznia 2015 r., II GSK 2140/13), chyba że umożliwia to powołana choćby niedoskonale podstawa prawna. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie w swoim orzecznictwie podkreślał, że nie ma on obowiązku formułowania za stronę zarzutów kasacyjnych na podstawie uzasadnienia skargi kasacyjnej. Do autora skargi kasacyjnej należy bowiem wskazanie konkretnych przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania, które w jego ocenie naruszył sąd pierwszej instancji, określenie sposobu naruszenia prawa i precyzyjne wyjaśnienie, na czym polegało jego niewłaściwe zastosowanie lub błędna interpretacja - w odniesieniu do prawa materialnego, a w przypadku podstawy z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. – dodatkowo wykazanie istotnego wpływu naruszenia prawa procesowego na rozstrzygnięcie sprawy przez sąd pierwszej instancji.
Przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem strony wnoszącej skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała NSA z 26 października 2009 r., I OPS 10/09). Naczelny Sąd Administracyjny tylko wtedy może uczynić zadość temu obowiązkowi, gdy strona wnosząca skargę kasacyjną poprawnie określi, jakie przepisy jego zdaniem naruszył wojewódzki sąd administracyjny i na czym owo naruszenie polegało (por. podobnie wyroki NSA: z 7 stycznia 2010 r., II FSK 1289/08; z 22 września 2010 r., II FSK 764/09; z 16 lipca 2013 r., sygn. akt II FSK 2208/11), a także w odniesieniu do podstawy formalnej – uprawdopodobnienie istotnego wpływu naruszenia na wynik postępowania.
Prawidłowo skonstruowany zarzut powinien następnie zostać uzasadniony. Uzasadniając zarzut naruszenia prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, wykazać należy, że sąd mylnie zrozumiał stosowany przepis prawa, z kolei uzasadniając zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, iż sąd, stosując przepis, popełnił błąd w subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej, zawartej w przepisie prawa. W obu tych przypadkach autor skargi kasacyjnej wykazać musi ponadto w uzasadnieniu, jak w jego ocenie powinien być rozumiany stosowany przepis prawa, czyli jaka powinna być jego prawidłowa wykładnia, bądź jak powinien być stosowany konkretny przepis prawa ze względu na stan faktyczny sprawy, a w przypadku zarzutu niezastosowania przepisu - dlaczego powinien być zastosowany.
Naruszenie prawa procesowego, o którym mowa w powołanym przepisie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, może wiec polegać na błędnej wykładni przepisu postępowania lub na niewłaściwym jego zastosowaniu. Skarga kasacyjna oparta na tej podstawie może być uwzględniona jedynie wtedy, gdy uchybienie wojewódzkiego sądu administracyjnego mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Użycie w omawianym przepisie słowa "wpływ" oznacza, że pomiędzy uchybieniem procesowym a wydanym w sprawie orzeczeniem zachodzi związek przyczynowy. Wykazanie wpływu na wynik sprawy – co jest podstawowym obowiązkiem autora skargi kasacyjnej - sprowadza się do wyjaśnienia związku przyczynowego między naruszeniem prawa a wynikiem sprawy, tj. podania stosownej argumentacji uzasadniającej twierdzenie, że gdyby nie doszło do zarzucanego naruszenia, to w sprawie mogłoby zostać wydane inne rozstrzygnięcie niż kwestionowane skargą kasacyjną.
Innymi słowy chodzi o wykazanie, że naruszenia prawa były na tyle istotne, że kształtowały lub współkształtowały treść kwestionowanego orzeczenia (por. wyroki NSA: z 10 stycznia 2023 r., sygn. akt III OSK 1545/21; z 11 marca 2014 r., sygn. akt II GSK 2103/12).
Rozpoznawana skarga kasacyjna w dużej mierze nie odpowiada wyżej przedstawionym wymogom stawianym temu środkowi zaskarżenia.
W jedynym zarzucie przepisów postępowania skarżący zarzucił naruszenie art. 145 § 1 pkt 1) lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75 § 1, art, 77 § 1 oraz art. 80 k.p.a. poprzez niezastosowanie się do zasady prawdy obiektywnej oraz słusznego interesu obywateli, a także poprzez niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla prawidłowego rozpoznania sprawy oraz dowolną ocenę zebranego materiału dowodowego. Po pierwsze, należy zauważyć, że sąd pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie stosował art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. - sąd ten na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.
Po drugie, autor skargi kasacyjnej w ogóle nie przedstawił w tymże zarzucie na czym polega "niezastosowanie się do zasady prawdy obiektywnej oraz słusznego interesu obywateli", a także których to okoliczności faktycznych sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił. Zarzut ten jest całkowicie abstrakcyjny, przez co nie spełnia opisanych wyżej wymogów stawianych skardze kasacyjnej. Po trzecie, autor skargi kasacyjnej nie wykazał istotnego wpływu uchybień sądu pierwszej instancji na wynik sprawy.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej autor wyjaśnił, że "skarżący kasacyjnie od 2003 roku ma stwierdzony umiarkowany stopień niepełnosprawności. Schorzenie skarżącego kasacyjnie jest dla niego na tyle dokuczliwe, że od czasu stwierdzenia niepełnosprawności ma znaczące problemy w znalezienie stałego zatrudnienia. Choroba skarżącego kasacyjnie charakteryzuje się stałym przebiegiem z tymczasowymi, krótkimi okresami remisji. W sprawie skarżącego kasacyjnie Sąd Apelacyjny w Łodzi, wyrokiem z dnia 8 lipca 2008 roku (sygn. akt III AUa 1430/07) na skutek badania i opinii biegłych stwierdził, że przy przewlekłym schorzeniu, krótkotrwałe ustąpienie objawów nie świadczy o zdolności do pracy, przy utrzymujących się zespołach bólowych. Choroba skarżącego kasacyjnie ma stały i negatywny wpływ na możliwość podjęcia stałego zatrudnienia. Mimo to skarżący kasacyjnie podejmował próby zatrudnienia na różnego rodzaju stanowiskach, w tym takich które są niezgodne z jego wykształceniem, ale mogły zapewnić mniejszą uciążliwość wykonywanych czynności.
Finalnie jednak choroba skarżącego kasacyjnie wywierała negatywny wpływ na możliwość kontynuowania przez niego zatrudnienia. W związku z powyższym należy stwierdzić, że Organ w sposób niewystarczający przeanalizował sytuację zdrowotną oraz życiową skarżącego kasacyjnie.".
Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nawet biorąc pod uwagę powyższe "uzasadnienie" zarzutu, nie sposób ustalić jakich to okoliczności zdaniem skarżącego kasacyjnie organ nie wyjaśnił, a powinien na gruncie przedmiotowej sprawy, oraz jaki mają wpływ na wynik sprawy uchybienia organu, których to nie dostrzegł sąd pierwszej instancji. Jak wskazano na wstępie, rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego nie jest poszukiwanie w uzasadnieniu skargi kasacyjnej fragmentów, które potencjalnie mogłyby służyć za prawidłowe uzasadnienie konkretnego zarzutu skargi kasacyjnej celem jego swoistej konwalidacji. Zadaniem autora skargi kasacyjnej jest takie sformułowanie i skonstruowanie zarzutów, żeby Sąd kasacyjny mógł je merytorycznie rozpoznać i nie musiał w tym celu doszukiwać się domniemanych intencji skarżącego we fragmentach uzasadnienia. Rozpoznawany zarzut nie nadawał się de facto do merytorycznego rozpoznania.
Należy również mieć na uwadze, że zakres koniecznego postępowania wyjaśniającego prowadzonego przez organ administracji publicznej wynika z przepisu prawa materialnego, którym na gruncie niniejszej sprawy jest art. 83 ust. 1 ustawy FUS. W przepisie tym jest mowa m.in., że Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku ubezpieczonemu, który nie może ze względu na całkowitą niezdolność do pracy podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. W sprawie organ odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia z dwóch powodów: niewykazania zaistnienia szczególnego wypadku oraz braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy.
O pierwszym z ww. powodów będzie mowa poniżej. Odnosząc się zaś do braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy to okoliczności tej nie udało się skarżącemu kasacyjnie zakwestionować, tj. w sprawie okolicznością bezsporną jest, że nie legitymuje się on orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Zatem nawet gdyby przyjąć, że w sprawie organ w sposób niewystarczający przeanalizował sytuację zdrowotną oraz życiową skarżącego kasacyjnie, czego nie udało się skutecznie zarzucić w skardze kasacyjnej, to trudno byłoby mówić o istotnym wpływie tychże uchybień na wynik sprawy, bowiem skarżący nie jest całkowicie niezdolny do pracy.
W drugim zarzucie skarżący kasacyjnie zarzucił sądowi pierwszej instancji naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy FUS poprzez błędną wykładnię i niezastosowanie powyższego przepisu jako podstawy prawnej orzekania. Przede wszystkim zarzut ten jest wewnętrznie sprzeczny – autor skargi powinien się zdecydować czy sąd dokonał błędnej wykładni art. 83 ust. 1 ustawy FUS, czy też go nie zastosował. Nadto autor skargi kasacyjnej nie wyjaśnił na czym polega błędna wykładnia ww. przepisu dokonana przez sąd pierwszej instancji, ani też nie przedstawił jak powinna wyglądać prawidłowa wykładnia tego przepisu. Zatem zarzut ten również nie spełnia wymagań opisanych na wstępie i podobnie jak pierwszy z zarzutów skargi kasacyjnej nie zasługiwał na uwzględnienie. Niemniej Naczelny Sąd Administracyjny postanowił pokrótce się do niego odnieść.
Zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy FUS ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przepis ten formułuje więc trzy przesłanki, których kumulatywne spełnienie warunkuje przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, na co zresztą trafnie zwrócił uwagę sąd pierwszej instancji. Brak spełnienia chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przesłankami tymi są: 1) brak spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowany szczególnymi okolicznościami, 2) niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem, 3) brak niezbędnych środków utrzymania.
Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, że świadczenie w drodze wyjątku przysługuje tylko wtedy, gdy ubezpieczony nie nabył prawa do świadczeń w trybie zwykłym na skutek szczególnych okoliczności, czyli na skutek niemożliwych do przezwyciężenia przeszkód nie mógł wypracować odpowiednio długiego okresu ubezpieczenia, a jednocześnie całkowita niezdolność do pracy uniemożliwia mu podjęcie pracy. Wprawdzie obydwie te przesłanki muszą wystąpić łącznie, ale nie są one tożsame.
W niniejszej sprawie skarżący ani nie wykazał braku spełnienia warunków do uzyskania emerytury lub renty spowodowanego szczególnymi okolicznościami, ani niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym spowodowana całkowitą niezdolnością do pracy lub wiekiem. Niespornie bowiem wobec skarżącego orzeczono częściową niezdolność do pracy od 6 czerwca 2021 r. do lipca 2022 r. (k. 49 i 50 akt administracyjnych), a więc nie całkowitą niezdolność do pracy, o której mowa w ww. przepisie. Dodatkowo z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności wynika, że skarżący został zaliczony do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, zaś w ramach wskazań dotyczących odpowiedniego zatrudnienia wskazano – stanowisko przystosowane. Z powyższego wynika, że skarżący nie spełnia dwóch z trzech wskazanych wyżej przesłanek do przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku.
Należy jeszcze raz podkreślić, że sposób sformułowanie i konstrukcja zarzutów skargi kasacyjnej nie pozwoliły Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu na bardziej wnikliwą kontrolę instancyjną wyroku sądu pierwszej instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O wynagrodzeniu dla pełnomocnika skarżącego kasacyjnie, ustanowionego w ramach prawa pomocy, orzeka sąd pierwszej instancji (art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.).