Uzasadnienie
Wyrokiem z 30 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 324/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie (dalej: "WSA"), po rozpoznaniu sprawy ze skargi R.S. (dalej: "Skarżący") na postanowienie Prezesa Sądu Okręgowego w L. (dalej: "Prezes SO" lub "Organ") w przedmiocie odmowy przywrócenia terminu do wniesienia zażalenia oraz stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia zażalenia – oddalił skargę (pkt I wyroku); przyznał radcy prawnemu K.Ł. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną Skarżącemu z urzędu kwotę 295,20 zł, w tym 55,20 zł należnego podatku od towarów i usług (pkt II wyroku).
Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy.
W dniu 14 grudnia 2020 r. do Sądu Rejonowego w B. wpłynął wniosek Skarżącego o udostępnienie informacji publicznej.
Postanowieniem z 4 stycznia 2021 r. nr [...] Prezes Sądu Rejonowego w B. (dalej: "Prezes SR"), działając na podstawie art. 74 § 2 i art. 73 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm. – dalej: "k.p.a.") odmówił Skarżącemu wydania kopii pism wysłanych i otrzymanych przez prezesów sądów rejonowych wymienionych w decyzjach nr [...] i nr [...]. Odpis postanowienia doręczono Skarżącemu w dniu 12 stycznia 2021 r.
Wnioskiem datowanym na dzień 1 marca 2021 r. Skarżący zwrócił się do Prezesa SR o przywrócenie terminu do złożenia zażalenia na powyższe postanowienie. Wraz z wnioskiem Skarżący złożył zażalenie na ww. postanowienie.
Postanowieniem z 30 marca 2021 r. Prezes SO odmówił Skarżącemu przywrócenia terminu do wniesienia zażalenia na postanowienie Prezesa SR z 4 stycznia 2021 r. nr [...] (pkt 1 postanowienia) oraz stwierdził uchybienie terminu do wniesienia zażalenia na postanowienie Prezesa SR z 4 stycznia 2021 r. nr [...] (pkt 2 postanowienia).
W uzasadnieniu postanowienia Prezes SO wskazał, że termin na złożenie zażalenia upłynął z dniem 19 stycznia 2021 r. Postanowienie Prezesa SR z 4 stycznia 2021 r. nr [...] zawierało prawidłowe pouczenie o terminie i sposobie wniesienia zażalenia. Prezes SO ustalił, że Skarżący został przewieziony do Zakładu Karnego w C. [...] lutego 2021 r., a wniosek o przywrócenie terminu został nadany w urzędzie pocztowym 2 marca 2021 r. Wskazał także, że Skarżący nie uprawdopodobnił braku winy w uchybieniu terminu i nie wykazał należytej staranności w terminowym dokonywaniu czynności.
Skarżący wniósł do WSA skargę na powyższe postanowienie, podnosząc, że Dyrektor Aresztu Śledczego w T. (dalej: "Dyrektor Aresztu Śledczego") odmówił mu wysłania korespondencji, zaś pismo w sprawie wysłał po przeniesieniu do Zakładu Karnego w C. Ponadto wysłanie nagromadzonej korespondencji zajęło mu tydzień.
Opisanym na wstępie wyrokiem WSA oddalił skargę i przyznał pełnomocnikowi Skarżącego tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną Skarżącemu z urzędu kwotę 295,20 zł.
W uzasadnieniu wyroku WSA w pierwszej kolejności wyjaśnił, że w sytuacji, gdy organ rozstrzygnął zarówno w przedmiocie przywrócenia terminu (na podstawie art. 59 § 2 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm. – dalej: "k.p.a.") i w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu (art. 134 k.p.a.) - oba postanowienia są zaskarżalne, co zgodnie przyjmuje się w orzecznictwie i doktrynie.
WSA wskazał, że Skarżący jest osobą pozbawioną wolności, w związku z czym zastosowanie w niniejszej sprawie znajduje art. 57 § 5 pkt 6 k.p.a.
W ocenie WSA, Skarżący nie dotrzymał terminu na złożenie zażalenia na postanowienie Prezesa SR. Termin na dokonanie tej czynności minął z upływem 19 stycznia 2021 r., natomiast zażalenie - dołączone do wniosku o przywrócenie terminu - zostało złożone przez Skarżącego, jako osobę pozbawioną wolności, w administracji zakładu karnego 1 marca 2021 r.
WSA wyjaśnił, że zasadą jest bezskuteczność czynności podjętych przez stronę po terminie. Instytucja przywrócenia terminu ma charakter wyjątkowy. Przywrócenie terminu jest możliwe tylko wówczas, gdy uchybienie terminu nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła usunąć, nawet przy użyciu największego w danych warunkach wysiłku. Kryterium winy, jako przesłanki zasadności wniosku o przywrócenie terminu, wiąże się z obowiązkiem strony do zachowania szczególnej staranności przy dokonywaniu czynności proceduralnych. W związku z powyższym należy brać pod uwagę obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony należycie dbającej o swoje interesy.
WSA wskazał, że ma z urzędu wiedzę o analogicznych postępowaniach, inicjowanych przez Skarżącego, w przedmiocie przywrócenia terminu na dokonanie czynności. W sprawach tych Skarżący powołuje się na zakaz wysyłania korespondencji w Areszcie Śledczym w T. Zdaniem WSA uchylenie zaskarżonego postanowienia tylko w tym celu, aby Prezes SO uzyskał od administracji aresztu śledczego informacje, które są w istocie znane Sądowi z urzędu, byłoby nieracjonalne i prowadziło jedynie do wydania tożsamego rozstrzygnięcia. Ochrona prawna gwarantowana przez skargę do sądu administracyjnego powinna być narzędziem efektywnym. Jej celem nie jest wskazanie organom błędów i uchybień, zwłaszcza, gdy nie wpływają na prawidłowość rozstrzygnięcia. W powołanych przez WSA sprawach, sądy dokonywały oceny podobnych twierdzeń Skarżącego i przytaczały stanowisko Dyrektora Aresztu Śledczego, że nigdy nie został wydany wobec Skarżącego zakaz wysyłania korespondencji.
Dyrektor Aresztu Śledczego podał, że Skarżący przesyłał znaczną ilość korespondencji, w związku z czym następowała weryfikacja jego poczty - w jakim zakresie przesyłki zostaną nadane bez ponoszenia kosztów przez Skarżącego. Ponadto Skarżący nie podejmował przy tym zatrudnienia, mimo że miał taką możliwość.
WSA przytaczając stosowne przepisy ustawy z 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny wykonawczy (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 53 z późn. zm. – dalej: "k.k.w.") i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 21 grudnia 2016 r. w sprawie regulaminu organizacyjno-porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. U. z 2016 r., poz. 2231 – dalej: "rozporządzenie") wskazał, że przebywanie w zakładzie karnym nie jest sytuacją nadzwyczajną i samo w sobie nie może stanowić podstawy do przywrócenia terminu. Skarżący nie uprawdopodobnił, że został pozbawiony prawa do korespondowania z urzędami czy sądami. Ewentualne limitowanie prawa Skarżącego do prowadzenia bezpłatnej korespondencji jest prawdopodobne, ale znajduje oparcie w przepisach prawa.
Sąd nie jest uprawniony do oceniania prawidłowości postępowania Dyrektora Aresztu Śledczego, nie jest to przedmiot sprawy i nie determinuje treści rozstrzygnięcia. WSA miał jednak w polu widzenia, że okoliczności sprawy wskazują, że Skarżący dopuścił się nadużycia prawa do wysyłania korespondencji na koszt jednostki penitencjarnej, w której przebywał. Ponadto podstawy do przywrócenia terminu Skarżącemu nie może stanowić wyczerpanie przysługującego mu limitu przy wysyłaniu bezpłatnej korespondencji.
Skarżący wywiódł skargę kasacyjną od powyższego wyroku – zaskarżając wyrok w zakresie pkt I, zarzucając naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to:
- 1) art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 a contrario ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2023 r., poz. 259 – dalej: "p.p.s.a.") w zw. z art. 58 § 1 k.p.a. poprzez bezprawne oddalenie skargi w sytuacji, gdy z uwagi na bezpodstawność oddalenia wniosku o przywrócenie terminu do wniesienia zażalenia przez Organ (z powodu nieuzasadnionego uznania, że to Skarżący jest winny uchybienia terminu), skargę należało uwzględnić;
- 2) art. 106 § 3 p.p.s.a. poprzez zaniechanie przeprowadzenia z urzędu dowodów uzupełniających z następujących dokumentów:
- a) potwierdzenia odbioru decyzji z 29 stycznia 2021 r., znajdującego się w aktach administracyjnych załączonych do akt postępowania prowadzonego przez WSA w Lublinie pod sygn. II SA/Lu 290/21 zawierającego odręczną adnotację Skarżącego o treści: "Brak możliwości odpowiedzi. Decyzją Dyrektora AŚ mam zakaz wysyłania korespondencji" - na okoliczność niemożliwości wysyłania przez Skarżącego korespondencji za pośrednictwem administracji Aresztu Śledczego w T.,
- b) pisma Prezesa Sądu Apelacyjnego w L. skierowanego do Dyrektora Aresztu Śledczego oraz stanowiącego odpowiedź na nie pisma Dyrektora Aresztu Śledczego do Prezesa Sądu Apelacyjnego w L. - znajdujących się w aktach administracyjnych załączonych do akt postępowania prowadzonego przez WSA w Lublinie pod sygn. II SA/Lu 303/21 - na okoliczność tego, że doszło do rażącego naruszenia przez Dyrektora Aresztu Śledczego przepisu § 22 rozporządzenia w zw. z art. 8a § 3 k.k.w. poprzez nieuzasadnioną odmowę przyjęcia od Skarżącego, jako osadzonego do wysłania na koszt aresztu śledczego korespondencji zawierającej składaną do wysłania korespondencję z powodu nieopłacenia tejże korespondencji przez Skarżącego, w sytuacji spełnienia przez Skarżącego wszystkich wymogów wymaganych przepisem § 22 rozporządzenia do tego, aby mógł on, jako osoba nieposiadająca środków pieniężnych wysyłać korespondencję za pośrednictwem administracji więziennej do dowolnego sądu w Polsce bezpłatnie.
W ocenie Skarżącego powyższe naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły WSA do błędnego wyobrażenia, że niby to rzeczywiście Skarżący winny był uchybienia terminu do wniesienia zażalenia, co doprowadziło do nieprawidłowego utrzymania ich w mocy w drodze oddalenia skargi.
Wobec powyższego Skarżący wniósł o:
- 1) uchylenie zaskarżonego wyroku w części zaskarżonej i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA,
- 2) przyznanie pełnomocnikowi Skarżącego wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej według norm przepisanych,
- 3) na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. o przeprowadzenie dowodów uzupełniających z następujących dokumentów:
- - potwierdzenia odbioru decyzji z 29 stycznia 2021 r., znajdującego się w aktach administracyjnych załączonych do akt postępowania prowadzonego przez WSA w Lublinie pod sygn. II SA/Lu 290/21 zawierającego odręczną adnotację Skarżącego o treści: "Brak możliwości odpowiedzi. Decyzją Dyrektora Aresztu Śledczego mam zakaz wysyłania korespondencji" - na okoliczność niemożliwości wysyłania przez Skarżącego korespondencji za pośrednictwem administracji Aresztu Śledczego w T.,
- - pisma Prezesa Sądu Apelacyjnego w L. skierowanego do Dyrektora Aresztu Śledczego oraz stanowiącego odpowiedź na nie pisma Dyrektora Aresztu Śledczego do Prezesa Sądu Apelacyjnego w L. - znajdujących się w aktach administracyjnych załączonych do akt postępowania prowadzonego przez WSA w Lublinie pod sygn. II SA/Lu 303/21 - na okoliczność tego, że doszło do rażącego naruszenia przez Dyrektora Aresztu Śledczego przepisu § 22 rozporządzenia w zw. z art. 8a § 3 k.k.w. poprzez nieuzasadnioną odmowę przyjęcia od Skarżącego jako osadzonego do wysłania na koszt aresztu śledczego korespondencji zawierającej składaną do wysłania korespondencję z powodu nieopłacenia tejże korespondencji przez Skarżącego, w sytuacji spełnienia przez Skarżącego wszystkich wymogów wymaganych przepisem § 22 rozporządzenia do tego, aby mógł on jako osoba nieposiadająca środków pieniężnych wysyłać korespondencję za pośrednictwem administracji więziennej do dowolnego sądu w Polsce bezpłatnie.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżący przedstawił argumentację na poparcie postawionych zarzutów, odwołując się w szczególności do uzasadnienia wyroku WSA w Lublinie z 15 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Lu 290/21, a także podnosząc, że § 22 ani też żaden inny przepis rozporządzenia, czy k.k.w. nie stanowią o tym, że osadzonemu, który nie posiada własnych środków finansowych wysyła się korespondencję adresowaną do tych organów bezpłatnie, tylko wówczas, gdy korespondencja prowadzona jest w jego własnej sprawie karnej. Oznacza to, że o tym, czy należy wysłać korespondencję bezpłatnie poza limitem z § 18 rozporządzenia decyduje tylko status adresata tej korespondencji, natomiast prezes sądu niewątpliwie mieście się w wyliczeniu zawartym w § 22 rozporządzenia. Ponadto przepis § 22 rozporządzenia stanowi o skazanym, który nie posiada środków pieniężnych, bez względu na przyczynę tego stanu rzeczy.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Wobec oświadczenia wnoszącego skargę kasacyjną o zrzeczeniu się rozprawy i braku żądania jej przeprowadzenia przez pozostałe strony, sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym – art. 182 § 2 p.p.s.a.
Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych.
Skarga kasacyjna jest niezasadna i jako taka podlega oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.
W sprawie jest bezsporne, że termin do wniesienia zażalenia od postanowienia Prezesa SR z dnia 4 stycznia 2021 r. upływał Skarżącemu w dniu 19 stycznia 2021 r. Skarżący nadał zażalenie wraz z wnioskiem o przywrócenie terminu do jego wniesienia w dniu 1 marca 2021 r., za pośrednictwem Zakładu Karnego w C. W sprawie nie doszło do naruszenia art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 2 a contrario p.p.s.a. w zw. z art. 58 § 1 k.p.a. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji, że Skarżący nie pozostawał bez winy w uchybieniu terminu do wniesienia zażalenia.
Z pisma Dyrektora Aresztu Śledczego do Prezesa Sądu Apelacyjnego w L. wynika, że wobec Skarżącego w trakcie pobytu w jednostce penitencjarnej, nie został wydany zakaz wysyłki korespondencji. W piśmie powołano podstawy prawne regulujące obieg korespondencji osadzonych w zakładzie karnym. Zgodnie z § 18 rozporządzenia skazany nieposiadający środków pieniężnych otrzymuje od administracji zakładu karnego papier, koperty oraz znaczki pocztowe na dwie przesyłki listowe ekonomiczne w miesiącu, o masie do 20 g. Ponadto Dyrektor wskazał, że Skarżący odmówił podjęcia odpłatnego zatrudnienia w areszcie pomimo tego, że pozwoliłoby mu to uzyskać środki finansowe na prowadzenie swojej korespondencji. W opinii Dyrektora Aresztu ilość tworzonej i przekazywanej korespondencji naruszała dyspozycję art. 104 k.k.w. w zakresie utrudniania i zakłócania prawidłowego funkcjonowania poczty, co w sposób bezpośredni naruszało prawa innych osadzonych.
W trakcie 8-miesięcznego pobytu Skarżący na koszt Skarbu Państwa wysłał korespondencję urzędową w ilości 7143 sztuk listów na kwotę 23.571,90 zł. Dzieląc korespondencję Skarżącego na liczbę dni otrzymujemy ilość około 30 listów dziennie. Zauważyć należy, że korespondencja Skarżącego dotyczyła głównie przesyłania kopii kopert oraz wniosków o udzielenie informacji publicznej. We wnioskach Skarżący domagał się setek tysięcy wyroków w sprawach cywilnych jego nie dotyczących. W ocenie Dyrektora Aresztu Śledczego nie były to sprawy osobiste wpływające na prawo do obrony Skarżącego osadzonego w Zakładzie Karnym.
W ocenie administracji Aresztu celem Skarżącego było wyłącznie dodatkowe zaangażowanie pracowników, wywołanie dolegliwości, zarówno adresata wniosków, jak również pracowników i funkcjonariuszy Służby Więziennej, a także utrudnianie funkcjonowania urzędów.
Odnosząc się do przedstawionych okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny zauważa, iż były one już przedmiotem oceny w innych sprawach inicjowanych przez Skarżącego w sądach administracyjnych – por. postanowienia NSA: z 15 lipca 2021 r., III OZ 510/21; z 4 sierpnia 2021 r., III OZ 557/21; z 18 czerwca 2021 r., III OZ 419/21; z 5 listopada 2021 r., III OZ 979/21. Sąd w pełni podziela i przyjmuje jako własne prezentowane w nich oceny prawne. Zauważyć trzeba, że zgodnie z § 18 rozporządzenia, skazany nieposiadający środków pieniężnych otrzymuje od administracji zakładu karnego papier, koperty oraz znaczki pocztowe na dwie przesyłki listowe ekonomiczne w miesiącu, o masie do 20g.
Natomiast po wykorzystaniu przywileju określonego w § 18 rozporządzenia, stosownie do treści § 22 rozporządzenia, koszty przesłania wniosków, skarg i próśb adresowanych do organów, o których mowa w art. 8a § 3 Kodeksu karnego wykonawczego, ponosi skazany, przy czym jeżeli nie posiada środków pieniężnych, wówczas od administracji zakładu karnego otrzymuje papier, koperty i znaczki pocztowe poza limitem określonym w § 18. Jednak przypadki te należy traktować jako przywileje skazanych i interpretować w sposób zawężający oraz za każdym razem badać, czy zaistniała podstawa ich zastosowania. Co istotne w niniejszej sprawie, Skarżący mimo takiej możliwości, nie przyjął propozycji podjęcia zatrudnienia, co umożliwiłoby mu uiszczenie opłat z własnych środków.
Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu wiadomo z urzędu, że Skarżący w analizowanym okresie dysponował środkami finansowymi, które przeznaczył na zakupy w kantynie zakładu karnego – zob. postanowienie NSA z 1 października 2021 r., III OZ 713/21.
W tym stanie rzeczy, okoliczności podane we wniosku o przywrócenie terminu oraz w zażaleniu nie dają podstaw do przyjęcia, że niezachowanie terminu do wniesienia zażalenia było niezawinione. Wbrew twierdzeniom Skarżącego, uchybienie terminowi w okolicznościach niniejszej sprawy nie było spowodowane zaniechaniem administracji Aresztu Śledczego w T., lecz brakiem dochowania przez Skarżącego należytej staranności w prowadzeniu własnych spraw.
Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł natomiast orzec o wynagrodzeniu pełnomocnika Skarżącego kasacyjne, ustanowionego w ramach prawa pomocy, gdyż może to uczynić tylko Sąd pierwszej instancji w oparciu o art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.