Uzasadnienie
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 5 grudnia 2003 r., (...) odmówił przyznania małoletnim: Marcie i Michałowi H. renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu Michale H., podtrzymując tym samym swoją wcześniejszą decyzję w tym przedmiocie wydaną w dniu 1 sierpnia 2003 r. Uzasadniając powyższą decyzję Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał na treść art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe jeśli wnioskodawca kumulatywnie spełnia następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Brak spełnienia przez wnioskodawcę któregokolwiek ze wskazanych warunków uniemożliwia przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Jak wskazuje organ rentowy przyznanie renty rodzinnej jako świadczenia pochodnego osoby zmarłej powinno być poprzedzone badaniem jej uprawnień. Zgodnie z ustaleniami poczynionymi w toku postępowania stwierdzono, że ojciec dzieci w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 25 marca 2003 r. prowadził działalność gospodarczą nie opłacając jednocześnie składek na ubezpieczenie społeczne. Zgon Michała H. nastąpił po upływie 3 lat 10 miesięcy i 21 dni od ustania ubezpieczenia. W powyższym okresie był on osobą zdrową, zdolną do podjęcia zatrudnienia i nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Zdaniem organu udokumentowany okres składkowy ojca dzieci wynoszący 18 lat 6 miesięcy i 1 dzień jest nieadekwatny do wieku Michała H. w chwili zgonu - 47 lat, gdyż powinien on mieć dłuższy okres zatrudnienia. Równocześnie zostało podkreślone, że ciężkie warunki materialne nie mogą stanowić samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia.
W dniu 8 stycznia 2004 r. Maria H. działając jako przedstawiciel ustawowy małoletnich Michała i Marty H. złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 grudnia 2003 r. W skardze podniesiono, że ojciec dzieci posiadał okresy składkowe wymagane dla uzyskania renty. Równocześnie wskazuje się, że Michał H. podejmując działalność gospodarczą zgłosił ten fakt do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, a nie opłacał składek, gdyż działalność nie przynosiła dużych dochodów, a ZUS nie upominał się o składki. Strona skarżąca podnosi również okoliczność długiego okresu ubezpieczenia, którym objęty był Michał H. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 września 2004 r., II SA/Wa 67/04, oddalił skargę wniesioną w imieniu Michała i Marty H. W uzasadnieniu wyroku Sąd podał, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W sprawie bezsporne jest, że małoletni Michał i Marta H. są członkami rodziny pozostałymi po z zmarłym Michale H. Jednocześnie nie ulega wątpliwości, że nie posiadają oni niezbędnych środków do utrzymania i nie mogą podjąć pracy ze względu na swój wiek. Sąd podkreśla, jednak że kolejną przesłanką warunkującą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest niespełnienie przez uprawnionego warunków do otrzymania świadczeń na zasadach ogólnych na skutek zaistnienia nadzwyczajnych okoliczności. Sąd nie stwierdził aby Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dopuścił się błędu w dokonanej ocenie zaistnienia przesłanek uprawniających do przyznania stronom świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu orzeczenia podzielono pogląd organu rentowego, iż zmarły w wieku 47 lat ojciec dzieci posiadał nieadekwatny do wieku okres składkowy i nieskładkowy. Podniesione zostało również, iż Michał H. w okresie od 1 stycznia 2002 r. do 25 marca 2003 r. prowadził działalność gospodarczą i nie opłacał w tym okresie składek na ubezpieczenie społeczne, mimo że iż był do tego zobligowany w myśl art. 6 ust 1 pkt 5 ustawy z dnia 13 października 1998 r. - o systemie ubezpieczeń społecznych /Dz.U. nr 137 poz. 887 ze zm./. Zdaniem Sądu nieopłacanie składek nie może być "premiowane" poprzez przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Przytaczane przez reprezentującą skarżących Marię H. trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są zaś szczególnymi okolicznościami, w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
W dniu 15 listopada 2004 r. pełnomocnik Marii H. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 września 2004 r., w przedmiocie oddalenia jej skargi na decyzję Prezesa Ubezpieczeń Społecznych. Powyższemu orzeczeniu zarzuca się naruszenie prawa materialnego tj. art. 83 ust 1 ustawy z dnia 12 grudnia 1998 r. - o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. 2004 nr 39 poz. 353 ze zm./ oraz art. 28 ust 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. - o systemie ubezpieczeń społecznych /Dz.U. nr 137 poz. 887 ze zm./. Ponadto podnoszony jest zarzut naruszenia art. 1 par. 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ oraz art. 7 i 77 par. 1 Kodeksu postępowania administracyjnego. Strona skarżąca wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie od organu kosztów zastępstwa prawnego.
W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona wskazuje, że ojciec skarżących w ostatnim okresie życia od dnia 17 maja 2000 r. do 30 grudnia 2001 r. był zarejestrowany w Rejonowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny, poszukujący pracy. Od 1 stycznia 2002 r. do 25 marca 2003 r. rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej lecz wpływy z tej działalności były niskie i pozwalały tylko na skromne utrzymanie rodziny. Strona przyznaje, że na mocy art. 6 ust 1 pkt 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zmarły ojciec skarżących podlegał obowiązkowi ubezpieczeniowemu. Jednocześnie podnosi, iż na mocy art. 28 ust 3a wspomnianej ustawy należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Strona skarżąca przytacza także przepis par. 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. - w sprawie szczegółowych zasad umarzania składek na ubezpieczenie społeczne, zgodnie z którym ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeśli zobowiązany nie jest w stanie opłacić należności ze względu na sytuację majątkową i rodzinną. W przeciwnym wypadku obowiązek zapłaty tych składek przechodzi na spadkobierców.
Odnosząc się do treści art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, strona podkreśla, że ubezpieczonym oraz pozostałym po nim członkom rodziny nie spełniającym na skutek szczególnych okoliczności warunków do uzyskania emerytury lub renty, Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku. Zdaniem skarżących do tych "szczególnych okoliczności" można zaliczyć w szczególności brak realnych możliwości opłacenia składek. Odmienne stanowisko w tej materii wyraził Wojewódzki Sąd Administracyjny podzielając tym samym pogląd prezentowany przez Prezesa ZUS i nie prowadził w tym kierunku żadnego postępowania przez co naruszył art. 7 i 77 par. 1 Kpa.
W przekonaniu strony skarżącej odmowa przyznania przedmiotowego świadczenia narusza zasady sprawiedliwości i solidaryzmu społecznego. Ustalony przez organ łączny okres ubezpieczenia ojciec skarżących tj. 18 lat, 6 miesięcy i 1 dzień jest w rzeczywistości dłuższy o 5 lat. Stanowisko to uzasadnione jest faktem, iż okres ten winien być przedłużony o 5 lat w związku z ukończeniem przez Michała H. szkoły wyższej /art. 7 ustawy o emeryturach i rentach z FUS/. Jak podnosi się w skardze kasacyjnej zgodnie z art. 57 ust 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, renta na zasadach ogólnych przysługuje bez względu na to kiedy ustało ubezpieczenie jeśli ubezpieczony mężczyzna miał 25 letni okres ubezpieczenia, tymczasem w rozpatrywanej sprawie do tego okresu brakuje zaledwie 1,5 roku.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje;
Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zarzutów zawartych w skardze kasacyjnej, a stosownie do art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270 ze zm./ Sąd ten rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu zaś bierze pod uwagę jedynie nieważność postępowania.
Przyznanie renty w drodze wyjątku w trybie art. 83 ust. 1 z dnia 17 grudnia 1998 r. - o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie jest oparte na konstrukcji roszczenia, a dokonuje się w ramach decyzji uznaniowej Prezesa ZUS, jeśli zostały spełnione wszystkie ustawowe przesłanki określone w tym przepisie. Przesłanki określone w tym przepisie to: - niespełnienie wymagań do emerytury lub renty spowodowane szczególnymi okolicznościami; - niemożność podjęcia przez osobę ubiegającą się o to świadczenie pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; - nieposiadanie przez osobę ubiegającą się o to świadczenie środków utrzymania.
Z art. 83 ust. 1 ustawy wynika przede wszystkim konieczność wykazania, iż ubezpieczony /w tym wypadku Michał H./, którego prawa stanowią źródło uprawnień pozostałe po nim dzieciom, nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy wobec zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. W sprawie niniejszej bezsporną okolicznością jest, iż Michał H. przed śmiercią prowadził własną działalność gospodarczą, ale nie odprowadzał składek na ubezpieczenie społeczne mimo, że był do tego zobowiązany w świetle przepisów ustawy z dnia 13 października 1998 r. - o systemie ubezpieczeń społecznych /Dz.U. nr 137 poz. 887 ze zm./. Nie spełniona została tym samym przesłanka dotycząca wymagań dających prawo do emerytury i renty spowodowane szczególnymi okolicznościami. W myśl bowiem powoływanego przepisu nie chodzi o celowe nieodprowadzenie składek jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, ale musi być ono spowodowana wyjątkowo szczególnymi okolicznościami, a brak tych okoliczności stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia z art. 83 ustawy.
Nie można podzielić podnoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. - o systemie ubezpieczeń społecznych, gdyż Sąd nie mógł i nie stosował tego przepisu sprawa bowiem nie dotyczy umarzania składek na ubezpieczenie społeczne i Sąd nie mógł zajmować się tą kwestią. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie mógł również naruszyć art. 7 i 77 Kpa, gdyż przepisy te nie mają zastosowania przed sądem administracyjnym. Z dniem 1 stycznia 2004 r. weszła w życie ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ i ustawa ta stanowi pełną regulację postępowania przed sądami administracyjnymi i nie odsyła do stosowani przepisów z zakresu Kodeksu postępowania administracyjnego.
Nie można również podzielić zarzutu naruszenia art. 1 par. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. nr 153 poz. 1269/. Par. 1 art. 1 tej ustawy stanowi bowiem, że sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a w myśl par. 2 tego artykułu kontrola ta jest sprawowana przez sądy pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy szczególne nie stanowią inaczej. Kontrola zatem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego ogranicza się do zbadania, czy organy administracyjne w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Takiej właśnie kontroli dokonał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Decyzje administracyjne o charakterze uznaniowym, takie jak przedmiotowa decyzja, nie są wyłączone spod kontroli sądowej, a sąd kontroluje ich zgodność z zasadami Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisami prawa materialnego.
Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. /Dz.U. nr 153 poz. 1270/ orzekł jak w sentencji.