Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 30 kwietnia 2003 r. Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie po rozpoznaniu skargi F. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2002 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej - uchylił zaskarżoną decyzję.
W uzasadnieniu wyroku Sąd stwierdził, iż orzeczenie w sprawie zapadło na podstawie art. 2 pkt 2 lit a i art. 3 ust. 1 oraz art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR /Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm./. Organ orzekający miał na uwadze, że ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika, iż strona w okresie od marca 1941 r. do stycznia 1945 r. wykonywała pracę przymusową w miejscowościach Boguniewo i Potrzanowo - pow. Oborniki /Obernick/, to jest na terytorium Polski, w jej granicach z 1939 roku. Art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy przewiduje przyznanie świadczenia pieniężnego z tytułu "deportacji /wywiezienia/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945". W związku z tym, iż praca była wykonywana w tym okresie w Polsce, świadczenie nie przysługuje. Miała wprawdzie miejsce deportacja strony do pracy przymusowej do miejscowości Grabow k/Blumenthal, były pow. Ostprignitz a obecnie pow. Kyritz /Niemcy/ w okresie od 11 stycznia 1945 r. do 1 maja 1945 r., jednakże był to okres krótszy niż 6 miesięcy, co powoduje, że świadczenie nie może być przyznane.
W skardze na powyższą decyzję F. G. zarzucił błędną interpretację art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy.
Naczelny Sąd Administracyjny Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie uznał, iż skarga jest zasadna.
Sąd miał na uwadze, że bezsporne jest, że w okresach i w miejscowościach ustalonych w zaskarżonej decyzji skarżący był deportowany do pracy przymusowej. Nie jest też sporne, że powiat Oborniki /Obernick/ stanowi część terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w jej granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. Jednakże już w październiku 1939 r. część ziem należących do Polski przed 1 września 1939 r. wcielono bezpośrednio do Rzeszy niemieckiej /województwa pomorskie, poznańskie, górnośląskie, większa część woj. łódzkiego, zachodnia część woj. krakowskiego, północna część woj. warszawskiego, powiaty Augustów i Suwałki, niektóre powiaty województwa kieleckiego z Zagłębiem Dąbrowskim i Zaolzie/. Okręg poznański poszerzono i dnia 29 stycznia 1940 r. przekształcono w Kraj Warty /Warthegan lub Wartheland/. Pozostałe ziemie polskie weszły w skład generalnego Gubernatorstwa i pozostawały w czasie II wojny światowej pod niemiecką okupacją /por. Dzieje Polski pod redakcją Jerzego Topolskiego - PWN W-wa 1981 r. str. 78-782/.
W myśl art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy represję stanowiła deportacja do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.
W świetle niespornego stanu faktycznego miała miejsce deportacja skarżącego z miejscowości Rogóźno /wchodzącej w skład R.P. sprzed 1 września 1949 r./ do różnych miejscowości, będących częścią III Rzeszy w czasie II wojny światowej /powiaty Obernick i Ostprignitz/ i wykonywanie pracy przymusowej przez okres wymagany ustawą. W tych okolicznościach w ocenie Sądu, cały okres pracy przymusowej, świadczonej przez skarżącego w okresie II wojny światowej należało potraktować jako "represję" w rozumieniu ww. przepisu. Pogląd wyrażony w zaskarżonej decyzji byłby natomiast trafny wyłącznie w sytuacji, gdyby powiat Obernick /Oborniki/ nie znajdował się pod okupacją niemiecką, ewentualnie gdyby nie został wcielony w skład III Rzeszy w czasie II wojny światowej.
Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych reprezentowany przez radcę prawnego M. Ł. Skarga kasacyjna powołuje się na przepis art. 101 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1271 ze zm./. Wskazując na przepis art. 174 pkt 1 ww. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w skardze kasacyjnej zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm./, polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że przepis ten stanowi podstawę uznania za osobę represjonowaną, osobę, która została deportowana do pracy przymusowej na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. w sytuacji, gdy wykładnia gramatyczna tego przepisu nie uprawnia do tego rodzaju wniosku.
Wyrok zaskarżono w całości wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi.
Zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną wykładnia cytowanego przepisu przyjęta w zaskarżonym wyroku pozostaje w oczywistej sprzeczności z treścią wykładanego przepisu, a tym samym wyrok narusza prawo materialne.
Przepis art. 1 ust. 1 ww. ustawy przyznaje prawo do świadczenia pieniężnego wyłącznie osobom, które podlegały represjom. Z kolei art. 2 cyt. ustawy za represję uznaje:
1/ osadzenie w obozach pracy przymusowej /.../ z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, 2/ deportację /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium:
a/ III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b/ Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach.
Deportacja do pracy przymusowej musiała nastąpić z terenu II Rzeczypospolitej w granicach sprzed 1 września 1939 roku. Tego rodzaju sformułowanie nie pozostawia wątpliwości, iż warunkiem koniecznym nabyci prawa do świadczenia pieniężnego było wywiezienie poza wskazane w tym przepisie terytorium. Nie spełnia tego warunku przemieszczanie w granicach II Rzeczypospolitej.
W skardze kasacyjnej podnosi się, iż w judykaturze Naczelnego Sądu administracyjnego jest utrwalony pogląd, iż praca przymusowa na terytorium państwa polskiego w granicach sprzed 1 września 1939 roku nie spełnia wymogu deportacji /wywiezienia/ z terytorium państwa polskiego /por. wyrok NSA w Warszawie z dnia 19 grudnia 1999 r. sygn. akt V SA 1086/99, wyrok NSA Ośrodek Zamiejscowy w Gdańsku z dnia 4 kwietnia 2002 r. sygn. akt II SA/Gd 1007/00, wyrok NSA Ośrodek Zamiejscowy w Łodzi z dnia 23 lipca 2002 r. sygn. akt II SA/Łd 1726/98.
Obecny na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 1 czerwca 2004 r. przedstawiciel Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów podtrzymał skargę kasacyjną.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje
Skarga kasacyjna została oparta na usprawiedliwionych podstawach.
Przepis art. 2 pkt 2 lit. a cyt. ustawy stanowi jednoznacznie, iż za represję uprawniającą do świadczenia określonego tą ustawą uznaje się deportację /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945.
Deportacja do pracy przymusowej musiała nastąpić więc z terenu II Rzeczypospolitej /w granicach sprzed 1 września 1939 r./. Tego rodzaju sformułowanie nie pozostawia wątpliwości, iż warunkiem koniecznym nabycia prawa do świadczenia pieniężnego było wywiezienie poza wskazane w tym przepisie terytorium. Nie spełnia tego warunku przemieszczanie w granicach II Rzeczypospolitej sprzed 1 września 1939 r.
Nie może budzić wątpliwości, iż przyjęta w zaskarżonym wyroku interpretacja przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, pozwalająca na potraktowanie jako deportacji w rozumieniu tego przepisu wywiezienia osoby z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. na inne terytorium tego państwa, które po 1 września 1939 r. wcielone zostało do III Rzeszy lub było przez nią okupowane w okresie wojny w latach 1939-1945 nie jest zgodna z gramatyczną wykładnią tego przepisu. Nie jest możliwe również wywiedzenie takiego znaczenia tego przepisu, jakie ustalił Sąd w zaskarżonym wyroku, przy zastosowaniu innego rodzaju niż gramatyczna wykładni.
Deportacją w rozumieniu art. 2 pkt 2 a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich jest bowiem wywiezienie do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nie ma podstaw do tego, aby przepis ten interpretować rozszerzająco, jak to uczynił Sąd wydając zaskarżony wyrok. W uzasadnieniu tego wyroku nie zawarto przy tym uzasadnienia, czym poza własnym przekonaniem o słuszności wyrażonego w tym wyroku stanowiska kierował się Sąd dokonując określonego rozstrzygnięcia.
Słusznie przy tym wskazano w skardze kasacyjnej, że kwestią powyższą zajmowano się już w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2002 r. sygn. akt III RN 161/01 Sąd ten wypowiedział się za gramatyczną wykładnią przepisu art. 2 pkt 2 zawierającego definicję pojęcia "deportacja". W uchwale Składu Siedmiu Sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98 /ONSA 1999 r. z. 1, poz. 1/ zawarta jest teza, iż nie związane z deportacją /wywiezieniem/ przymusowe zatrudnienie w latach 1939-1945 obywatela polskiego /także małoletniego/ w gospodarstwie rolnym osadnika niemieckiego położonym w miejscowości będącej dotychczasowym miejscem zamieszkania obywatela polskiego, znajdującej się na terytorium Państwa Polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r. a po tej dacie okupowanym przez III Rzeszę, nie stanowi represji w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ww. ustawy z dnia 31 maja 1996 r.
Również w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w łodzi z dnia 18 lipca 2001 r. sygn. akt SA/Łd 659/99 mowa jest o deportacji, jako pobycie we wrogim kraju. Analogicznie wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu z dnia 6 listopada 1998 r. sygn. akt II SA/Wr 1279/97 wskazuje jako warunek uzyskania określonych powyższą ustawą uprawnień deportację dokonaną z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r.
Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 stycznia 1999 r. sygn. akt V SA 1257/98 zawiera tezę, zgodnie z którą regulacja prawna ograniczająca uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w warunkach deportacji w latach 1939-1945 z Polski przedwrześniowej nie narusza konstytucyjnych zasad państwa prawnego, jak też konstytucyjnych zasad równości i sprawiedliwości.
Poglądy wyrażone w zacytowanych wyżej orzeczeniach całkowicie podziela Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpatrującym skargę kasacyjną.
Tym samym należy stwierdzić, że zarzut postawiony w skardze kasacyjnej, dokonania w zaskarżonym wyroku błędnej wykładni omawianego przepisu nie tylko odpowiada podstawie określonej w art. 174 pkt 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, ale jest również uzasadniony.
Z tych przyczyn uchylono zaskarżony wyrok i oddalono skargę na podstawie art. 188 zaś o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.