Uzasadnienie
Pozwem z dnia 6 października 2023 r. (data wpływu) powód B. B. wniósł przeciwko pozwanemu (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w M.:
- 1) o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 18 620,43 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy (...) nr (...) z dnia 14.02.2018 r., zawartej pomiędzy powodem a pozwanym, w art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust. 10, art. 3.08.4.1.2, art. 9.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą powoda (są bezskuteczne wobec powoda) od chwili zawarcia Umowy, ewentualnie zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 18 620,43 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy (...) nr (...) z dnia 14.02.2018 r. zawartej pomiędzy powodem a pozwanym, tj.: art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust 10, art. 3.08.4.1.2, art. 9.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, są nieważne od chwili zawarcia umowy;
- 2) zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 6 804,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy nr (...) z dnia 28.03.2018 r., zawartej pomiędzy powodem a pozwanym w art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust. 10, art. 3.08.4.1.2, art. 8.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą powoda (są bezskuteczne wobec powoda) od chwili zawarcia umowy;
ewentualnie zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 6 804,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty i ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy (...) z dnia oraz 28.03.2018 r., zawartej pomiędzy powodem a pozwanym w art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust 10, art. 3.08.4.1.2, art. 8.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, są nieważne od chwili zawarcia Umowy.
W pozwie zawarto wniosek o udzielenie zabezpieczenia roszczenia poprzez unormowanie praw i obowiązków stron postępowania na czas trwania procesu oraz zakazanie pozwanemu podejmowania czynności zmierzających do realizacji umowy w obecnym kształcie oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych w wysokości czterokrotności stawki podstawowej powiększonej o podatek VAT, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty oraz opłaty skarbowe od pełnomocnictwa.
W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż strony zawarły dwie umowy o kredyt mieszkaniowy w walucie PLN z oprocentowaniem według wskaźnika (...). Wpływ na jego kształtowanie mają banki udzielające kredytów konsumentom, w tym pozwany. Weryfikacja wskaźnika przez konsumenta jest niemożliwa, w szczególności ustalenie czy podstawowy źródłowy indeks ma charakter obiektywny. Pozwany posiada, w ocenie powoda, realną możliwość dowolnego kształtowania zobowiązania powoda, w szczególności jego zwiększania, niezależnie od warunków gospodarczych panujących na rynku, w tym międzybankowym oraz określonej rzeczywistości ekonomicznej. Pozwany pobiera od powoda bezpodstawnie zawyżoną opłatę tytułem refinansowania kosztów pozyskania przez pozwanego kapitału oddanego do dyspozycji powodowi (ukryta marża Banku). Pozwany, wbrew ciążących na nim obowiązkom, nie wyjaśnił powodowi mechanizmu ustalania wskaźnika (...) ani istoty okoliczności wpływających na jego zmiany, tym samym nie wywiązał się z obowiązku zapewnienia konsumentowi kompletnej, zrozumiałej i jasnej informacji na temat okoliczności mogących mieć wpływ na wysokość jego zobowiązania.
Powód żąda zasądzenia na swoją rzecz części uiszczonych rat odsetkowych kredytu naliczonych w oparciu o wskaźnik (...) po ustaleniu bezskuteczności postanowień odnoszących się do tego wskaźnika. W ocenie powoda, ostatecznym skutkiem takiego orzeczenia będzie doprowadzenie do wykonywania przez powoda zobowiązania względem pozwanego na podstawie oprocentowania równego marży banku wskazanej w umowie. (k. 4-10)
Postanowieniem z dnia 10 października 2023 r. Sądu Okręgowego w Kaliszu oddalono wniosek powoda o udzielenie zabezpieczenia. (k. 254) Postanowieniem z dnia 31 maja 2024 r. Sądu Apelacyjnego w Łodzi oddalono zażalenie powoda na postanowienie. (k. 467)
W odpowiedzi na pozew z dnia 29 listopada 2023 r. pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu stanowiska podniesiono zarzut bezzasadności roszczenia wskazując, że prawo polskie i unijne dopuszcza zawieranie z konsumentami umów o kredyt hipoteczny ze zmienną stopą procentową - taka możliwość wynika wprost z art. 29 ust. 2 ustawy o kredycie hipotecznym. Zgodnie z tym przepisem, sposób ustalania stopy procentowej, o którym mowa w ust. 1 pkt 8, określa się jako wartość wskaźnika referencyjnego oraz wysokość marży ustalonej w umowie o kredyt hipoteczny. Stosowanie wskaźników referencyjnych w umowach kredytu hipotecznego zawieranych z konsumentami zostało jednolicone Rozporządzeniem (...) - unijnym aktem prawnym z 8 czerwca 2016 r., który wprowadził wspólne ramy prawne dla wskaźników referencyjnych w Unii Europejskiej. Wskaźnik WIBOR jest aktualnie administrowany przez niezależny, certyfikowany podmiot (...) S.A a sposób jego ustalania pozytywnie przeszedł weryfikację właściwych organów nadzoru i został zatwierdzony ostateczną decyzją Komisji Europejskiej.
Procedura ustalania wskaźnika WIBOR została określona przez Rozporządzenie (...), standardy techniczne (...) wydawane na podstawie Rozporządzenia (...) oraz regulaminy "certyfikowanego" administratora wskaźników. Fakt, iż pozwany jest uczestnikiem panelu fixingowego, a więc dostarcza dane o kwotowaniach, które administrator wskaźnika może wykorzystywać do ustalania wysokości wskaźnika WIBOR, nie powoduje by pozwany miał realny wpływ na wysokość wskaźnika WIBOR. (k. 275-304v)
Do dnia zamknięcia rozprawy strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska. (k. 729)
Sąd ustalił następujący stan faktyczny
W dniu 14 lutego 2018 r. powód zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego - Bankiem (...) S.A. (następnie (...) Bank (...) S.A., obecnie (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w M.), umowę o Kredyt (...) nr (...) z oprocentowaniem zmiennym opartym o stopę oprocentowania WIBOR 3M, na kwotę 235 800 zł. Celem kredytu było finansowanie zakupu lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Kredyt został udzielony na 360 miesięcy i rozłożony na równe raty kapitałowo-odsetkowe przy zastosowaniu metody annuitetowej.
Zmienna stopa procentowa ustalana jako suma wskaźnika WIBOR dla trzymiesięcznych depozytów międzybankowych w PLN i marży Banku 2,39 %, wynosiła na dzień zawarcia Umowy 5,11 % w stosunku rocznym. Definicja WIBOR (M. (...)) została zawarta w art.1.01.12 umowy z odwołaniem do „Regulaminu K. stawek referencyjnych (...) i WIBOR, którego organizatorem jest (...) S.A. i serwisu (...).
Art. 1.01.12: 12. WIBOR (M. (...)) - stawka referencyjna depozytów V. na polskim rynku międzybankowym obliczona w trakcie K. tj. procedury ustalania stawek referencyjnych zgodnie Regulaminem Fixingu stawek referencyjnych (...) i (...) ", którego organizatorem jest (...) S.A.”, dostępna w serwisie (...) na stronie (...) o lub około godziny 11:00. Jeśli z jakiejkolwiek przyczyny strona (...) G. przestanie być dostępna, np. w związku z zaniechaniem takiej usługi, Bank powiadomi niezwłocznie o tym Kredytobiorcę i będzie stosował stawki oprocentowania depozytów międzybankowych oferowane przez trzy główne banki prowadzące aktywne działania na rynku międzybankowym w M., wybrane przez Bank. Nowy wskaźnik będzie obowiązywał od dnia likwidacji stawki WIBOR.
( dowód:
umowa k. 60-70, aneks k. 72, wniosek k. 308-309, formularz k. 310v-316v, informacja k. 317-324, oświadczenie k. 327)
Od dnia zawarcia Umowy do ostatniego dnia objętego zaświadczeniem wydanym na użytek procesu, tj. od 14.02.2018 r. do dnia 15.03.2023 r., powód wpłacił na rzecz pozwanego z tytułu rat odsetkowych łącznie 44 133,07 zł. ( dowód:
zaświadczenie k. 84-85)
W dniu 28 marca 2018 r. powód zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego - Bankiem (...) S.A. (następnie (...) Bank (...) S.A., obecnie (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w M.), umowę o kredyt mieszkaniowy nr (...) z oprocentowaniem zmiennym opartym o stopę oprocentowania WIBOR 3M, na kwotę 71 750 zł. Celem kredytu było finansowanie poprawy standardu nieruchomości. Kredyt został udzielony na 360 miesięcy i rozłożony na równe raty kapitałowo-odsetkowe.
Zmienna stopa procentowa ustalana jako suma wskaźnika (...) dla trzymiesięcznych depozytów międzybankowych w PLN i marży Banku 2,39 %, wynosiła na dzień zawarcia Umowy 5,09 % w stosunku rocznym. Definicja (...) (M. (...)) została zawarta w art.1.01.12 umowy z odwołaniem do „Regulaminu K. stawek referencyjnych (...) i WIBOR, którego organizatorem jest (...) S.A. i serwisu (...).
( dowód:
umowa k. 74-82, wniosek k. 328-329, formularz k. 330-333, informacja k. 334-341, oświadczenie k. 344)
Od dnia zawarcia Umowy do ostatniego dnia objętego zaświadczeniem wydanym na potrzeby procesu, tj. od 28.03.2018 r. do dnia 17.04.2023 r. powód wpłacił na rzecz pozwanego z tytułu rat odsetkowych łącznie 15 830,00 zł. ( dowód:
zaświadczenie k. 86-87)
Powodowi nie przedstawiono w jasny, zwięzły i czytelny sposób oferty kredytu ze stałym oprocentowaniem bez użycia wskaźników referencyjnych stosowanych w celu ustalania okresowej zmiany oprocentowania stosownie do zmieniających się realiów geopolitycznych, w tym wskaźnika inflacji, bezrobocia czy decyzji Rady Polityki Pieniężnej. Nie przedstawiono również żadnej alternatywy w zakresie innego wskaźnika referencyjnego, utrzymując powoda w błędnym przekonaniu, że WIBOR jest wskaźnikiem urzędowym, obiektywnym, nienegocjowalnym, używanym standardowo we wszystkich umowach występujących powszechnie na rynku kredytów bankowych ze zmiennym oprocentowaniem. Utrzymując tym samym powoda w przekonaniu, że WIBOR jest warunkiem sine qua non zawarcia umowy. Zwrócono jedynie uwagę na wysokość marży, jako wynagrodzenia za udzielenie kredytu, nie podejmując z konsumentem ustaleń w zakresie jej wysokości (k. 663v świadek - dyrektor banku „marża banku jest ustalana przez władze banku i dla mnie wiążąca”).
Jednocześnie zaproponowano konsumentowi spłatę kredytu w ratach równych jako sposób powszechnie stosowany, dostępny, wygodny i adekwatny do zdolności kredytowej. Nie zwrócono uwagi na fakt, że metoda ta – annuitetowa gwarantuje identyczne raty tylko przy stałym oprocentowaniu oraz wpływu zmiany oprocentowania na algorytm w zakresie ustalania wysokości raty annuitetowej w części dotyczącej kapitału oraz odsetek. W kredycie ze zmiennym oprocentowaniem opartym o wskaźnik (...) rata annuitetowa (hipotetycznie równa) ulega zmianie stosownie do zmiany stóp procentowych. W takiej sytuacji Bank przelicza harmonogram na nowo, w okolicznościach sprawy co 3 miesiące (WIBOR 3M), ustalając raty równe wobec siebie ale na wyższym lub niższym poziomie. Przy zastosowaniu tego mechanizmu, nie zwrócono uwagi konsumentowi na fakt, że wzrost wskaźnika oprocentowania w toku realizacji umowy przełoży się na wolniejsze tempo spłaty kapitału i wyższe koszty obsługi kredytu w relacji do spłaty w ratach malejących.
Tym samym zastosowano ukryty mechanizm, skutkiem którego powód ponosi skutki inflacji poprzez wzrost obciążenia ratalnego a pozwany Bank czerpie korzyści finansowe w postaci pobierania marży od pozostałej do spłaty kwoty kapitału, wydłużonej wprost proporcjonalnie do wzrostu oprocentowania. Powoda poinformowano jedynie ogólnie o możliwym wzroście oprocentowania przekładającym się na wysokość raty.
Tym samym, pozwany nie przekazał konsumentowi w sposób rzetelny, zrozumiały oraz wyczerpujący informacji dotyczących:
- - ryzyk związanych ze zmiennym oprocentowaniem kredytu;
- - rzeczywistego mechanizmu stosowanego podczas tworzenia raty annuitetowej, możliwości wydłużenia okresu spłaty kapitału, przekładającego się na większy zysk banku w postaci marży, możliwości dowolnego kształtowania proporcji składników raty – części kapitałowej i odsetkowej, całkowitego przerzucenia ryzyka inflacji na konsumenta;
- - sposobu ustalania wskaźnika referencyjnego WIBOR, w tym zagadnień związanych z jego metodologią, udziałem w tym procesie samych banków, w tym pozwanego, brakiem nadzoru ze strony organów regulacyjnych Państwa nad procesem jego tworzenia oraz administrowania (odnośnie wskaźnika rozważania w dalszej części uzasadnienia).
W konsekwencji, powód nie znał w dacie zawarcia umowy faktycznego zakresu swojego zobowiązania. Po dokonaniu stosownych ustaleń złożył pozwanemu reklamację wskazując na abuzywny charakter postanowień umownych w zakresie wysokości oprocentowania. Pozwany nie znalazł podstaw do uznania reklamacji.
( dowód:
zeznania świadków U. N. k. 663v-664, U. T. k. 715, powoda k. 728-729 w zw. z k. 593v, reklamacja k. 92-95, odpowiedź na reklamację k. 97-98, fakty notoryjne)
Tematyka wskaźnika referencyjnego WIBOR.
Wskaźnik WIBOR istnieje od 1991 r. Początkowo, za organizację procesu opracowywania indeksu o charakterystyce (...), w tym wskaźnika referencyjnego (...), odpowiadało (...) Stowarzyszenie (...), które w 2004r. zmieniło nazwę na Stowarzyszenie (...). Współpraca między podmiotami finansowymi polegająca na przekazywaniu kwotowań, na podstawie których wyznaczana była wartość wskaźnika referencyjnego WIBOR, opierała się na zasadach wynikających z wewnętrznego regulaminu Stowarzyszenia, którego podstawą działania była ustawa z dnia 7 kwietnia 1989r. Prawo o stowarzyszeniach /Dz.U. z 2020r poz.2261/. Od końca czerwca 2017r. obowiązki organizatora odpowiedzialnego za regulacje prawne i nadzór nad metodologią wskaźnika przejęła spółka (...) S.A. Podmioty działające w tym sektorze prowadziły swoją działalność na zasadach swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Opracowanie indeksu, który może być wskaźnikiem referencyjnym, nie należało w Polsce (jak też w jakimkolwiek innym państwie europejskim) do czynności wymagających uzyskania zezwolenia wydawanego przez organy publiczne, a zwłaszcza organy nadzoru finansowego.
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997r. Prawo bankowe nie określała dodatkowych wymogów w tym zakresie i zezwalała na uwzględnienie w treści umowy cywilnoprawnej wszelkich postanowień, uznanych przez strony za niezbędne do sprecyzowania zobowiązania.
Poważne przypadki manipulacji wskaźnikami referencyjnymi stóp procentowych w państwach członkowskich UE oraz potrzeba zwiększenia ochrony konsumentów stały się powodem objęcia rynku wskaźników referencyjnych regulacjami unijnymi.
Zasady dotyczące opracowywania wskaźników referencyjnych typu (...), (w tym polski wskaźnik WIBOR) przez podmioty rynku finansowego na terenie Unii Europejskiej zostały uregulowane przepisami Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/ (...) z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającym dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (w skrócie: „Rozporządzenie (...) ”).
Przepisy (...) stanowią, że opracowywanie wskaźników referencyjnych ma odbywać się na podstawie metody przejrzystej i odpornej na manipulacje, a wskaźniki mają być wyznaczane z uwzględnieniem rzeczywistych transakcji przeprowadzanych na danym rynku oraz w sposób maksymalnie dokładny i wiarygodny mierzyć realia ekonomiczne. Realizacji tego postulatu ma służyć objęcie nadzorem nowej kategorii podmiotów jakimi są administratorzy wskaźników referencyjnych. Każdy podmiot zamierzający działać jako administrator wskaźnika powinien zwrócić się do organu nadzoru z wnioskiem o udzielenie zezwolenia lub rejestrację. Zgodnie z Art. 51 ust. 4a (...) do 31 grudnia 2021r. utrzymano okres przejściowy pozwalający podmiotom dotąd opracowującym wskaźniki referencyjne na dokonanie niezbędnych prac w zakresie dostosowania metody do wymogów (...), a także złożenia odpowiedniego wniosku do organu nadzoru. Właściwy organ w ramach procesu wydawania zezwolenia bądź rejestracji oraz późniejszego bieżącego nadzoru oceniać ma m.in. politykę kontroli wewnętrznej administratora oraz zapobiegania konfliktom interesów, jak też metodę i transparentność całego procesu opracowywania wskaźników.
Art. 51 ust. 4a (...)
Podmiot opracowujący indeks może w dalszym ciągu opracowywać istniejący wskaźnik referencyjny, który został uznany za kluczowy wskaźnik referencyjny na mocy aktu wykonawczego przyjętego przez B. zgodnie z art. 20 do dnia 31 grudnia 2021 r. lub, w przypadku gdy podmiot opracowujący indeks występuje z wnioskiem o udzielenie zezwolenia zgodnie z ust. 1, do czasu odmowy udzielenia takiego zezwolenia, o ile taka nastąpi.
WIBOR (M. (...)) stał się oficjalnie kluczowym wskaźnikiem referencyjnym od dnia wejścia w życie rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2019/482, tj. od 26 marca 2019r., którym został wpisany do wykazu kluczowych wskaźników referencyjnych na podstawie art. 20 ust.1 (...) do europejskiego rejestru (...).
Na podstawie wniosku (...) S.A. z siedzibą w M. z dnia 6 grudnia 2019 r. Komisja Nadzoru Finansowego w dniu 16 grudnia 2020 r. wydała zezwolenie temu podmiotowi na prowadzenie działalności jako administrator wskaźników referencyjnych (w tym również WIBOR).
W ocenie Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego (pismo k. 144) powyższe wymogi (...) stanowią bardzo ważne elementy ochrony nieprofesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego. Konsument powinien być informowany w przejrzysty sposób o stosowaniu jako odniesienie wskaźnika referencyjnego w umowach kredytowych.
Do polskiego porządku prawnego zostały wprowadzone przepisy dostosowawcze mocą ustawy z dnia 23 marca 2017r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami /Dz.U. z 2020r, poz. 2245 ze zm./ oraz wdrożoną dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi. Zgodnie z ich normami, na kredytodawcy ciąży obowiązek przekazania konsumentowi informacji o nazwie wskaźnika referencyjnego i jego administratora. Natomiast definiowanie i opis metody wyznaczania wskaźnika są zadaniami realizowanymi przez administratora.
(dowód: Regulamin stawek referencyjnych k. 100-106, Kodeks postępowania uczestników fixingu (...) i WIBOR k. 108-127, umowa o stosowanie k. 129-142, stanowisko (...) k. 144-145, 147-151, dokument k. 153-184, podsumowanie k. 186-197, Regulamin fixingu k. 345-351, pismo (...) zezwolenie dla (...) SA k. 352, decyzja k. 353, pismo (...) S.A. k. 601-604, pismo (...) k. 600-620v, 605-608)
Powyższy stan faktyczny sąd ustalił na podstawie przedłożonych dokumentów, w tym umów kredytu oraz dokumentacji instytucji finansowych, w szczególności z Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego, a także dowodu z zeznań świadków i przesłuchania powoda. Sąd w całości dał wiarę przedłożonym dokumentom oraz osobowym źródłom dowodowym. Żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności i prawdziwości. Materiał dowodowy był wystarczający do rozstrzygnięcia. Istotą problemu są kwestie związane z oceną prawną poszczególnych norm umownych oraz skutków zawarcia i realizacji kontraktu.
Sąd zważył, co następuje
Powództwo o ustalenie okazało się zasadne w całości a powództwo o zapłatę - co do zasady. W sprawie orzeczono wyrokiem wstępnym na podstawie art. 318 kpc.
Istotą niniejszego postępowania jest stwierdzenie czy wskazane umowy kredytowe zawierają niedozwolone postanowienia umowne bezskuteczne wobec konsumenta, skutkujące obowiązkiem zwrotu świadczenia nienależnego na rzecz powoda. Interes prawny powoda został wskazany jako realizacja praw konsumenckich.
Przepisy art. 385¹ i 385² k.c. zostały wprowadzone do Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. Nr 22, poz. 271), w celu transpozycji do prawa polskiego postanowień dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Przepisy te stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych).
Pozwany Bank, jako przedsiębiorca, posługuje się wzorcem umownym, w którym kwestionowane są jego postanowienia. Możliwa jest zatem kontrola incydentalna kwestionowanych klauzul, która może hipotetycznie prowadzić do uznania ich za niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ k.c. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrokiem z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie C-471/24 potwierdził, że klauzule zmiennego oprocentowania oparte na wskaźniku WIBOR podlegają unijnej dyrektywie o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich, pozostawiając sądom krajowym rozstrzyganie kwestii, czy konsument został w sposób jasny i zrozumiały poinformowany o mechanizmie ustalania oprocentowania.
Zgodnie ze wskazaną regulacją z art. 385¹ i 385² k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Jeżeli postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4).
Natomiast stosownie do art. 385² k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.
W obrocie prawnym istnieją kredyty złotowe ze stałą stopą oprocentowania i zmienną w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR. Należy wskazać, że w dacie zawierania umów kredytowych przez powoda z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku tj.14 lutego 2018r i 28 marca 2018r. kształtowanie wskaźnika referencyjnego, nie należało w Polsce (jak też w jakimkolwiek innym państwie europejskim) do czynności wymagających uzyskania zezwolenia wydawanego przez organy publiczne, a zwłaszcza organy nadzoru finansowego. Podmioty działające w tym sektorze prowadziły wówczas swoją działalność na zasadach swobody prowadzenia działalności gospodarczej.
Zatem przed wejściem w życie przepisów Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/ (...) z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającym dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 rynek opracowywania tych wskaźników (w tym WIBOR), tak w Polsce, jak i w Unii Europejskiej nie był rynkiem regulowanym. Podmioty opracowujące wskaźniki referencyjne nie podlegały nadzorowi właściwych, wyspecjalizowanych organów administracji publicznej, nie potrzebowały zezwolenia dla prowadzenia swojej działalności oraz nie istniały przepisy prawa powszechnie obowiązującego ściśle regulujące metodę i inne aspekty opracowywania wskaźników referencyjnych. Od daty wejścia w życie wskazanego Rozporządzenia tj. 1 stycznia 2018r. do 16 grudnia 2020r. mamy do czynienia z tzw. okresem przejściowym mającym na celu weryfikację i reformę metodologii wskaźnika tak aby rynki mogły dostosować dotychczasowe wskaźniki do nowych, restrykcyjnych kryteriów unijnych bez wywoływania chaosu gospodarczego.
Cały proces zakończył się 16 grudnia 2020 roku, kiedy Komisja Nadzoru Finansowego ((...)) udzieliła spółce (...) oficjalnego zezwolenia na pełnienie funkcji administratora stawek (...) i WIBOR. Od tego momentu WIBOR przestał korzystać z przepisów przejściowych i stał się wskaźnikiem w pełni autoryzowanym pod reżimem (...).
Z punktu widzenia przepisów o ochronie praw konsumentów, w niniejszej sprawie może zatem być skutecznie kwestionowana klauzula określająca zmiany stopy procentowej kredytu w oparciu o wskaźnik WIBOR 3M. Bank ustalał bowiem oprocentowanie na podstawie tego wskaźnika referencyjnego (co obecnie jest również powszechne), jednak sposób jego ustalania wymykał się całkowicie spod kontroli kredytobiorcy, nie był określony w umowie w sposób obiektywny i transparentny, a w chwili zawarcia umowy nie był objęty nadzorem organów administracji publicznej. Powszechnie wiadomo natomiast, że banki przedstawiały ten wskaźnik jako urzędowy, niepodlegający żadnym negocjacjom (fakty notoryjne).
Analizowane postanowienia umowne, zważywszy powiązanie zmiennego oprocentowania na podstawie wątpliwego wskaźnika z tzw. ratą równą nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości świadczeń kredytobiorcy, w sposób możliwy do ustalenia przez zobowiązanego. Zmienne oprocentowanie w powiązaniu z równą ratą (annuitet) wpływa bezpośrednio na zakres obciążenia powoda i przekłada się na bezpośredni zysk Banku (dłuższy okres spłaty kapitału = docelowo wyższa kwota pobranej marży). Bank w tych okolicznościach staje się bezpośrednim beneficjentem wzrostu wskaźnika WIBOR a skutki np. inflacji zostają w całości przerzucone na konsumenta. W ocenie Sądu opisany mechanizm narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści jest klauzulą niedozwoloną.
Należy w tym miejscu wskazać na zapisy dokumentów załączonych do odpowiedzi na pozew, m.in. pod nazwą „informacja dla kredytobiorców dotycząca ryzyk i kosztów kredytu hipotecznego” k. 317-341. W okolicznościach sprawy nie dowiedziono zgodnie z regułą art. 6 kc, że konsumentowi takie załączniki w ogóle doręczono, wbrew twierdzeniom strony pozwanej. Z wydruku maila na k. 310 wynika, że wysłano do analizy jedynie formularze informacyjne (k. 310v—316). Wskazana „informacja” to obszerny dokument, wyjaśniający mechanizmy produktów bankowych. Nawet przyjmując, ze powód otrzymałby go drogą elektroniczną (czego pozwany nie dowiódł) nie sposób uznać, by potrafił bezbłędnie odkodować kwestie zależności pomiędzy wzrostem oprocentowania na skutek zmiany wskaźnika WIBOR a wysokością swojego zobowiązania liczonego przez algorytmy Banku jako annuitet. Wprawdzie napisano, że w systemie rat równych, kapitał spłacany jest wolniej niż w systemie rat malejących, przez co ogólna suma odsetek jest wyższa, nie wyjaśnia to kwestii sposobu tworzenia raty annuitetowej według algorytmu stosowanego przez Bank.
Z braku wystarczającej wiedzy z zakresu ekonomii konsument nie mógł przypuszczać (co potwierdził powód na rozprawie k. 728v), że w niesprzyjających warunkach ekonomicznych jego rata zostanie całkowicie pochłonięta przez odsetki. Nadto, z przedłożonych dokumentów (jak i samej umowy) wynika odwołanie do strony internetowej www.reuters.pl w zakresie informacji odnośnie wskaźnika WIBOR, na co zwrócił uwagę pełnomocnik powoda, a jak wynika z ustalonego stanu faktycznego w okresie tym organizatorem fixingu i podmiotem obliczającym stawki (...) i WIBOR była spółka (...) S.A., która przejęła funkcję organizatora w dniu 30 czerwca 2017r. od stowarzyszenia (...) w związku z unijnym rozporządzeniem (...).
Tym samym właściwym źródłem wiedzy powinna być strona gpwbenchmark.pl. (...) pełnił w tamtym czasie funkcję jedynie agenta kalkulacyjnego, nie był oficjalnym administratorem odpowiedzialnym za regulacje prawne i nadzór nad metodologią. Powyższe świadczy o dość swobodnym podejściu pozwanego Banku do swoich obowiązków informacyjnych w tym zakresie. Powyższe koreluje z treścią zeznań świadków – dyrektora Oddziału Banku (...) k. 663v i pracownika działu kredytów hipotecznych U. T. k. 715, z których to zeznań jednoznacznie wynika, że wskaźnik referencyjny nie był omawiany z klientem i traktowany jako oczywista część zobowiązania.
Nadto, pracownicy Banku nie dysponowali wiedzą w zakresie metodologii czy nadzoru. Na karcie 345-349 znajduje się dokument stanowiący „Regulamin fixingu stawek referencyjnych (...) i WIBOR z 28 kwietnia 2017r. dołączony przez pozwanego do odpowiedzi na pozew. Rzecz w tym, że regulamin ten w dacie zawarcia umów przez powoda nie był już aktualny. Nowy, aktualny wówczas regulamin (...) SA pochodzi bowiem z 30 listopada 2017r., z datą wejścia w życie w dniu 1 lutego 2018r., czyli kilka dni przed zawarciem analizowanej umowy. Powyższe kwestie proceduralne mają związek z tym, że umowy powoda zostały zawarte w bardzo specyficznym momencie przełomowym, kiedy wchodziły dopiero w życie kluczowe przepisy unijne oraz krajowe regulacje dotyczące wskaźników referencyjnych. W tych okolicznościach trudno dopatrywać się pewności w zakresie właściwego zastosowania wytycznych (...). Nadto nowa metoda transakcyjna wciąż opierała się na deklaracjach banków (tzw. kwotowaniach wiążących), a nie na realnych transakcjach na rynku międzybankowym (depozytach).
Wobec tego należy uznać zapisy umów powoda w zakresie oprocentowania zmiennego jako abuzywne i przeanalizować konsekwencje stwierdzenia bezskuteczności klauzuli oprocentowania z zastosowaniem wskaźnika WIBOR 3M dla ważności umowy zasadniczej. Zwrócić przy tym należy uwagę na zależność pomiędzy przepisem ogólnym z art. 58 kc (sankcja nieważności) a przepisem szczególnym jakim jest art. 385¹§ 1 i nast. kc (sankcja bezskuteczności). Zgodnie z art. 58 kc czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek. Tym innym przepisem, zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali, jest m.in. art. 385¹§ 1 i nast. kc. Uzasadnieniem takiego stanowiska jest również cel regulacji o postanowieniach niedozwolonych stanowiącej emanację treści i celu dyrektywy unijnej 93/13 (Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich) to jest eliminacja ze stosunku prawnego postanowień abuzywnych z mocą ex tunc przy jednoczesnym zachowaniu zasady trwałości umowy.
Podobnie jest z relacją przepisu art. 58 § 2 kc (sprzeczność z zasadami współżycia społecznego) do przepisu art. 385¹§ 1 i nast. kc. Sankcja bezskuteczności wobec konsumenta (przepis szczególny) wyprzedza sankcję nieważności (przepis ogólny). Nie można zatem uznać, że brak oznaczenia w spornym wzorcu umownym transparentnych zasad wyznaczania oprocentowania kredytu doprowadza do nieważności stosunku prawnego łączącego strony, czy to z powodu sprzeczności z przepisami prawa pozytywnego, czy też z powodu naruszenia zasad współżycia społecznego.
Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15, K. I. i in. przeciwko T. E. (...), pkt 61 - 62 wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku rzeczonego warunku.
Należy zatem wyeliminować zapis umożliwiający Bankowi oprocentowanie kredytu w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR 3M i pozostawić pozostałe zapisy umowy mając na względzie zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli jej dosłowne brzmienie, zgodnie z art. 65 kodeksu cywilnego. Wynagrodzeniem Banku za udzieloną pożyczkę jest bowiem marża, która pozostaje w mocy.
Wobec powyższego Sąd orzekł jak w punkcie 1 i 2 sentencji wyroku uznając jednocześnie powództwo o zapłatę za usprawiedliwione co do zasady i pozostawiając tę kwestię do analizy po przesądzeniu kwestii bezskuteczności części umowy. Dalsze procedowanie w tym zakresie wymagałoby zasięgnięcia opinii biegłego, co przed rozstrzygnięciem zasady odpowiedzialności byłoby sprzeczne z ekonomią procesową oraz generowało znaczne koszty. Dopiero po definitywnym przesądzeniu kwestii ważności/skuteczności wskazanych klauzul abuzywnych zasadne będzie przeliczenie świadczenia nadpłaconego przez powoda. W ocenie Sądu będzie to możliwe także drogą ugody między stronami.
O kosztach procesu Sąd wypowie się w orzeczeniu końcowym zgodnie z przepisem art. 318 § 2 kpc.
sędzia Arleta Konieczna
Sygn. akt I C (...) 23
Uzasadnienie
Pozwem z dnia 6 października 2023 r. (data wpływu) powód B. B. wniósł przeciwko pozwanemu (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w M.:
- 1) o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 18 620,43 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy (...) nr (...) z dnia 14.02.2018 r., zawartej pomiędzy powodem a pozwanym, w art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust. 10, art. 3.08.4.1.2, art. 9.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą powoda (są bezskuteczne wobec powoda) od chwili zawarcia Umowy, ewentualnie zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 18 620,43 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy (...) nr (...) z dnia 14.02.2018 r. zawartej pomiędzy powodem a pozwanym, tj.: art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust 10, art. 3.08.4.1.2, art. 9.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, są nieważne od chwili zawarcia umowy;
- 2) zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 6 804,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy nr (...) z dnia 28.03.2018 r., zawartej pomiędzy powodem a pozwanym w art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust. 10, art. 3.08.4.1.2, art. 8.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, stanowią niedozwolone postanowienia umowne i nie wiążą powoda (są bezskuteczne wobec powoda) od chwili zawarcia umowy;
ewentualnie zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 6 804,27 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty i ustalenie, że postanowienia umowy o kredyt mieszkaniowy (...) z dnia oraz 28.03.2018 r., zawartej pomiędzy powodem a pozwanym w art. 1.01.12, art. 3.05 ust. 1-4 oraz ust 10, art. 3.08.4.1.2, art. 8.05. - w zakresie w jakim odnoszą się do WIBOR, są nieważne od chwili zawarcia Umowy.
W pozwie zawarto wniosek o udzielenie zabezpieczenia roszczenia poprzez unormowanie praw i obowiązków stron postępowania na czas trwania procesu oraz zakazanie pozwanemu podejmowania czynności zmierzających do realizacji umowy w obecnym kształcie oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych w wysokości czterokrotności stawki podstawowej powiększonej o podatek VAT, wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty oraz opłaty skarbowe od pełnomocnictwa.
W uzasadnieniu pozwu wskazano, iż strony zawarły dwie umowy o kredyt mieszkaniowy w walucie PLN z oprocentowaniem według wskaźnika (...). Wpływ na jego kształtowanie mają banki udzielające kredytów konsumentom, w tym pozwany. Weryfikacja wskaźnika przez konsumenta jest niemożliwa, w szczególności ustalenie czy podstawowy źródłowy indeks ma charakter obiektywny. Pozwany posiada, w ocenie powoda, realną możliwość dowolnego kształtowania zobowiązania powoda, w szczególności jego zwiększania, niezależnie od warunków gospodarczych panujących na rynku, w tym międzybankowym oraz określonej rzeczywistości ekonomicznej. Pozwany pobiera od powoda bezpodstawnie zawyżoną opłatę tytułem refinansowania kosztów pozyskania przez pozwanego kapitału oddanego do dyspozycji powodowi (ukryta marża Banku). Pozwany, wbrew ciążących na nim obowiązkom, nie wyjaśnił powodowi mechanizmu ustalania wskaźnika (...) ani istoty okoliczności wpływających na jego zmiany, tym samym nie wywiązał się z obowiązku zapewnienia konsumentowi kompletnej, zrozumiałej i jasnej informacji na temat okoliczności mogących mieć wpływ na wysokość jego zobowiązania.
Powód żąda zasądzenia na swoją rzecz części uiszczonych rat odsetkowych kredytu naliczonych w oparciu o wskaźnik (...) po ustaleniu bezskuteczności postanowień odnoszących się do tego wskaźnika. W ocenie powoda, ostatecznym skutkiem takiego orzeczenia będzie doprowadzenie do wykonywania przez powoda zobowiązania względem pozwanego na podstawie oprocentowania równego marży banku wskazanej w umowie. (k. 4-10)
Postanowieniem z dnia 10 października 2023 r. Sądu Okręgowego w Kaliszu oddalono wniosek powoda o udzielenie zabezpieczenia. (k. 254) Postanowieniem z dnia 31 maja 2024 r. Sądu Apelacyjnego w Łodzi oddalono zażalenie powoda na postanowienie. (k. 467)
W odpowiedzi na pozew z dnia 29 listopada 2023 r. pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na rzecz pozwanego zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.
W uzasadnieniu stanowiska podniesiono zarzut bezzasadności roszczenia wskazując, że prawo polskie i unijne dopuszcza zawieranie z konsumentami umów o kredyt hipoteczny ze zmienną stopą procentową - taka możliwość wynika wprost z art. 29 ust. 2 ustawy o kredycie hipotecznym. Zgodnie z tym przepisem, sposób ustalania stopy procentowej, o którym mowa w ust. 1 pkt 8, określa się jako wartość wskaźnika referencyjnego oraz wysokość marży ustalonej w umowie o kredyt hipoteczny. Stosowanie wskaźników referencyjnych w umowach kredytu hipotecznego zawieranych z konsumentami zostało jednolicone Rozporządzeniem (...) - unijnym aktem prawnym z 8 czerwca 2016 r., który wprowadził wspólne ramy prawne dla wskaźników referencyjnych w Unii Europejskiej. Wskaźnik WIBOR jest aktualnie administrowany przez niezależny, certyfikowany podmiot (...) S.A a sposób jego ustalania pozytywnie przeszedł weryfikację właściwych organów nadzoru i został zatwierdzony ostateczną decyzją Komisji Europejskiej.
Procedura ustalania wskaźnika WIBOR została określona przez Rozporządzenie (...), standardy techniczne (...) wydawane na podstawie Rozporządzenia (...) oraz regulaminy "certyfikowanego" administratora wskaźników. Fakt, iż pozwany jest uczestnikiem panelu fixingowego, a więc dostarcza dane o kwotowaniach, które administrator wskaźnika może wykorzystywać do ustalania wysokości wskaźnika WIBOR, nie powoduje by pozwany miał realny wpływ na wysokość wskaźnika WIBOR. (k. 275-304v)
Do dnia zamknięcia rozprawy strony podtrzymały swoje dotychczasowe stanowiska. (k. 729)
Sąd ustalił następujący stan faktyczny
W dniu 14 lutego 2018 r. powód zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego - Bankiem (...) S.A. (następnie (...) Bank (...) S.A., obecnie (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w M.), umowę o Kredyt (...) nr (...) z oprocentowaniem zmiennym opartym o stopę oprocentowania WIBOR 3M, na kwotę 235 800 zł. Celem kredytu było finansowanie zakupu lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Kredyt został udzielony na 360 miesięcy i rozłożony na równe raty kapitałowo-odsetkowe przy zastosowaniu metody annuitetowej.
Zmienna stopa procentowa ustalana jako suma wskaźnika WIBOR dla trzymiesięcznych depozytów międzybankowych w PLN i marży Banku 2,39 %, wynosiła na dzień zawarcia Umowy 5,11 % w stosunku rocznym. Definicja WIBOR (M. (...)) została zawarta w art.1.01.12 umowy z odwołaniem do „Regulaminu K. stawek referencyjnych (...) i WIBOR, którego organizatorem jest (...) S.A. i serwisu (...).
Art. 1.01.12: 12. WIBOR (M. (...)) - stawka referencyjna depozytów V. na polskim rynku międzybankowym obliczona w trakcie K. tj. procedury ustalania stawek referencyjnych zgodnie Regulaminem Fixingu stawek referencyjnych (...) i (...) ", którego organizatorem jest (...) S.A.”, dostępna w serwisie (...) na stronie (...) o lub około godziny 11:00. Jeśli z jakiejkolwiek przyczyny strona (...) G. przestanie być dostępna, np. w związku z zaniechaniem takiej usługi, Bank powiadomi niezwłocznie o tym Kredytobiorcę i będzie stosował stawki oprocentowania depozytów międzybankowych oferowane przez trzy główne banki prowadzące aktywne działania na rynku międzybankowym w M., wybrane przez Bank. Nowy wskaźnik będzie obowiązywał od dnia likwidacji stawki WIBOR.
( dowód:
umowa k. 60-70, aneks k. 72, wniosek k. 308-309, formularz k. 310v-316v, informacja k. 317-324, oświadczenie k. 327)
Od dnia zawarcia Umowy do ostatniego dnia objętego zaświadczeniem wydanym na użytek procesu, tj. od 14.02.2018 r. do dnia 15.03.2023 r., powód wpłacił na rzecz pozwanego z tytułu rat odsetkowych łącznie 44 133,07 zł. ( dowód:
zaświadczenie k. 84-85)
W dniu 28 marca 2018 r. powód zawarł z poprzednikiem prawnym pozwanego - Bankiem (...) S.A. (następnie (...) Bank (...) S.A., obecnie (...) Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w M.), umowę o kredyt mieszkaniowy nr (...) z oprocentowaniem zmiennym opartym o stopę oprocentowania WIBOR 3M, na kwotę 71 750 zł. Celem kredytu było finansowanie poprawy standardu nieruchomości. Kredyt został udzielony na 360 miesięcy i rozłożony na równe raty kapitałowo-odsetkowe.
Zmienna stopa procentowa ustalana jako suma wskaźnika (...) dla trzymiesięcznych depozytów międzybankowych w PLN i marży Banku 2,39 %, wynosiła na dzień zawarcia Umowy 5,09 % w stosunku rocznym. Definicja (...) (M. (...)) została zawarta w art.1.01.12 umowy z odwołaniem do „Regulaminu K. stawek referencyjnych (...) i WIBOR, którego organizatorem jest (...) S.A. i serwisu (...).
( dowód:
umowa k. 74-82, wniosek k. 328-329, formularz k. 330-333, informacja k. 334-341, oświadczenie k. 344)
Od dnia zawarcia Umowy do ostatniego dnia objętego zaświadczeniem wydanym na potrzeby procesu, tj. od 28.03.2018 r. do dnia 17.04.2023 r. powód wpłacił na rzecz pozwanego z tytułu rat odsetkowych łącznie 15 830,00 zł. ( dowód:
zaświadczenie k. 86-87)
Powodowi nie przedstawiono w jasny, zwięzły i czytelny sposób oferty kredytu ze stałym oprocentowaniem bez użycia wskaźników referencyjnych stosowanych w celu ustalania okresowej zmiany oprocentowania stosownie do zmieniających się realiów geopolitycznych, w tym wskaźnika inflacji, bezrobocia czy decyzji Rady Polityki Pieniężnej. Nie przedstawiono również żadnej alternatywy w zakresie innego wskaźnika referencyjnego, utrzymując powoda w błędnym przekonaniu, że WIBOR jest wskaźnikiem urzędowym, obiektywnym, nienegocjowalnym, używanym standardowo we wszystkich umowach występujących powszechnie na rynku kredytów bankowych ze zmiennym oprocentowaniem. Utrzymując tym samym powoda w przekonaniu, że WIBOR jest warunkiem sine qua non zawarcia umowy. Zwrócono jedynie uwagę na wysokość marży, jako wynagrodzenia za udzielenie kredytu, nie podejmując z konsumentem ustaleń w zakresie jej wysokości (k. 663v świadek - dyrektor banku „marża banku jest ustalana przez władze banku i dla mnie wiążąca”).
Jednocześnie zaproponowano konsumentowi spłatę kredytu w ratach równych jako sposób powszechnie stosowany, dostępny, wygodny i adekwatny do zdolności kredytowej. Nie zwrócono uwagi na fakt, że metoda ta – annuitetowa gwarantuje identyczne raty tylko przy stałym oprocentowaniu oraz wpływu zmiany oprocentowania na algorytm w zakresie ustalania wysokości raty annuitetowej w części dotyczącej kapitału oraz odsetek. W kredycie ze zmiennym oprocentowaniem opartym o wskaźnik (...) rata annuitetowa (hipotetycznie równa) ulega zmianie stosownie do zmiany stóp procentowych. W takiej sytuacji Bank przelicza harmonogram na nowo, w okolicznościach sprawy co 3 miesiące (WIBOR 3M), ustalając raty równe wobec siebie ale na wyższym lub niższym poziomie. Przy zastosowaniu tego mechanizmu, nie zwrócono uwagi konsumentowi na fakt, że wzrost wskaźnika oprocentowania w toku realizacji umowy przełoży się na wolniejsze tempo spłaty kapitału i wyższe koszty obsługi kredytu w relacji do spłaty w ratach malejących.
Tym samym zastosowano ukryty mechanizm, skutkiem którego powód ponosi skutki inflacji poprzez wzrost obciążenia ratalnego a pozwany Bank czerpie korzyści finansowe w postaci pobierania marży od pozostałej do spłaty kwoty kapitału, wydłużonej wprost proporcjonalnie do wzrostu oprocentowania. Powoda poinformowano jedynie ogólnie o możliwym wzroście oprocentowania przekładającym się na wysokość raty.
Tym samym, pozwany nie przekazał konsumentowi w sposób rzetelny, zrozumiały oraz wyczerpujący informacji dotyczących:
- - ryzyk związanych ze zmiennym oprocentowaniem kredytu;
- - rzeczywistego mechanizmu stosowanego podczas tworzenia raty annuitetowej, możliwości wydłużenia okresu spłaty kapitału, przekładającego się na większy zysk banku w postaci marży, możliwości dowolnego kształtowania proporcji składników raty – części kapitałowej i odsetkowej, całkowitego przerzucenia ryzyka inflacji na konsumenta;
- - sposobu ustalania wskaźnika referencyjnego WIBOR, w tym zagadnień związanych z jego metodologią, udziałem w tym procesie samych banków, w tym pozwanego, brakiem nadzoru ze strony organów regulacyjnych Państwa nad procesem jego tworzenia oraz administrowania (odnośnie wskaźnika rozważania w dalszej części uzasadnienia).
W konsekwencji, powód nie znał w dacie zawarcia umowy faktycznego zakresu swojego zobowiązania. Po dokonaniu stosownych ustaleń złożył pozwanemu reklamację wskazując na abuzywny charakter postanowień umownych w zakresie wysokości oprocentowania. Pozwany nie znalazł podstaw do uznania reklamacji.
( dowód:
zeznania świadków U. N. k. 663v-664, U. T. k. 715, powoda k. 728-729 w zw. z k. 593v, reklamacja k. 92-95, odpowiedź na reklamację k. 97-98, fakty notoryjne)
Tematyka wskaźnika referencyjnego WIBOR.
Wskaźnik WIBOR istnieje od 1991 r. Początkowo, za organizację procesu opracowywania indeksu o charakterystyce (...), w tym wskaźnika referencyjnego (...), odpowiadało (...) Stowarzyszenie (...), które w 2004r. zmieniło nazwę na Stowarzyszenie (...). Współpraca między podmiotami finansowymi polegająca na przekazywaniu kwotowań, na podstawie których wyznaczana była wartość wskaźnika referencyjnego WIBOR, opierała się na zasadach wynikających z wewnętrznego regulaminu Stowarzyszenia, którego podstawą działania była ustawa z dnia 7 kwietnia 1989r. Prawo o stowarzyszeniach /Dz.U. z 2020r poz.2261/. Od końca czerwca 2017r. obowiązki organizatora odpowiedzialnego za regulacje prawne i nadzór nad metodologią wskaźnika przejęła spółka (...) S.A. Podmioty działające w tym sektorze prowadziły swoją działalność na zasadach swobody prowadzenia działalności gospodarczej. Opracowanie indeksu, który może być wskaźnikiem referencyjnym, nie należało w Polsce (jak też w jakimkolwiek innym państwie europejskim) do czynności wymagających uzyskania zezwolenia wydawanego przez organy publiczne, a zwłaszcza organy nadzoru finansowego.
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997r. Prawo bankowe nie określała dodatkowych wymogów w tym zakresie i zezwalała na uwzględnienie w treści umowy cywilnoprawnej wszelkich postanowień, uznanych przez strony za niezbędne do sprecyzowania zobowiązania.
Poważne przypadki manipulacji wskaźnikami referencyjnymi stóp procentowych w państwach członkowskich UE oraz potrzeba zwiększenia ochrony konsumentów stały się powodem objęcia rynku wskaźników referencyjnych regulacjami unijnymi.
Zasady dotyczące opracowywania wskaźników referencyjnych typu (...), (w tym polski wskaźnik WIBOR) przez podmioty rynku finansowego na terenie Unii Europejskiej zostały uregulowane przepisami Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/ (...) z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającym dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (w skrócie: „Rozporządzenie (...) ”).
Przepisy (...) stanowią, że opracowywanie wskaźników referencyjnych ma odbywać się na podstawie metody przejrzystej i odpornej na manipulacje, a wskaźniki mają być wyznaczane z uwzględnieniem rzeczywistych transakcji przeprowadzanych na danym rynku oraz w sposób maksymalnie dokładny i wiarygodny mierzyć realia ekonomiczne. Realizacji tego postulatu ma służyć objęcie nadzorem nowej kategorii podmiotów jakimi są administratorzy wskaźników referencyjnych. Każdy podmiot zamierzający działać jako administrator wskaźnika powinien zwrócić się do organu nadzoru z wnioskiem o udzielenie zezwolenia lub rejestrację. Zgodnie z Art. 51 ust. 4a (...) do 31 grudnia 2021r. utrzymano okres przejściowy pozwalający podmiotom dotąd opracowującym wskaźniki referencyjne na dokonanie niezbędnych prac w zakresie dostosowania metody do wymogów (...), a także złożenia odpowiedniego wniosku do organu nadzoru. Właściwy organ w ramach procesu wydawania zezwolenia bądź rejestracji oraz późniejszego bieżącego nadzoru oceniać ma m.in. politykę kontroli wewnętrznej administratora oraz zapobiegania konfliktom interesów, jak też metodę i transparentność całego procesu opracowywania wskaźników.
Art. 51 ust. 4a (...)
Podmiot opracowujący indeks może w dalszym ciągu opracowywać istniejący wskaźnik referencyjny, który został uznany za kluczowy wskaźnik referencyjny na mocy aktu wykonawczego przyjętego przez B. zgodnie z art. 20 do dnia 31 grudnia 2021 r. lub, w przypadku gdy podmiot opracowujący indeks występuje z wnioskiem o udzielenie zezwolenia zgodnie z ust. 1, do czasu odmowy udzielenia takiego zezwolenia, o ile taka nastąpi.
WIBOR (M. (...)) stał się oficjalnie kluczowym wskaźnikiem referencyjnym od dnia wejścia w życie rozporządzenia wykonawczego Komisji (UE) 2019/482, tj. od 26 marca 2019r., którym został wpisany do wykazu kluczowych wskaźników referencyjnych na podstawie art. 20 ust.1 (...) do europejskiego rejestru (...).
Na podstawie wniosku (...) S.A. z siedzibą w M. z dnia 6 grudnia 2019 r. Komisja Nadzoru Finansowego w dniu 16 grudnia 2020 r. wydała zezwolenie temu podmiotowi na prowadzenie działalności jako administrator wskaźników referencyjnych (w tym również WIBOR).
W ocenie Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego (pismo k. 144) powyższe wymogi (...) stanowią bardzo ważne elementy ochrony nieprofesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego. Konsument powinien być informowany w przejrzysty sposób o stosowaniu jako odniesienie wskaźnika referencyjnego w umowach kredytowych.
Do polskiego porządku prawnego zostały wprowadzone przepisy dostosowawcze mocą ustawy z dnia 23 marca 2017r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami /Dz.U. z 2020r, poz. 2245 ze zm./ oraz wdrożoną dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi. Zgodnie z ich normami, na kredytodawcy ciąży obowiązek przekazania konsumentowi informacji o nazwie wskaźnika referencyjnego i jego administratora. Natomiast definiowanie i opis metody wyznaczania wskaźnika są zadaniami realizowanymi przez administratora.
(dowód: Regulamin stawek referencyjnych k. 100-106, Kodeks postępowania uczestników fixingu (...) i WIBOR k. 108-127, umowa o stosowanie k. 129-142, stanowisko (...) k. 144-145, 147-151, dokument k. 153-184, podsumowanie k. 186-197, Regulamin fixingu k. 345-351, pismo (...) zezwolenie dla (...) SA k. 352, decyzja k. 353, pismo (...) S.A. k. 601-604, pismo (...) k. 600-620v, 605-608)
Powyższy stan faktyczny sąd ustalił na podstawie przedłożonych dokumentów, w tym umów kredytu oraz dokumentacji instytucji finansowych, w szczególności z Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego, a także dowodu z zeznań świadków i przesłuchania powoda. Sąd w całości dał wiarę przedłożonym dokumentom oraz osobowym źródłom dowodowym. Żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności i prawdziwości. Materiał dowodowy był wystarczający do rozstrzygnięcia. Istotą problemu są kwestie związane z oceną prawną poszczególnych norm umownych oraz skutków zawarcia i realizacji kontraktu.
Sąd zważył, co następuje
Powództwo o ustalenie okazało się zasadne w całości a powództwo o zapłatę - co do zasady. W sprawie orzeczono wyrokiem wstępnym na podstawie art. 318 kpc.
Istotą niniejszego postępowania jest stwierdzenie czy wskazane umowy kredytowe zawierają niedozwolone postanowienia umowne bezskuteczne wobec konsumenta, skutkujące obowiązkiem zwrotu świadczenia nienależnego na rzecz powoda. Interes prawny powoda został wskazany jako realizacja praw konsumenckich.
Przepisy art. 385¹ i 385² k.c. zostały wprowadzone do Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny (Dz. U. Nr 22, poz. 271), w celu transpozycji do prawa polskiego postanowień dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. Przepisy te stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed wykorzystywaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta (klauzul abuzywnych).
Pozwany Bank, jako przedsiębiorca, posługuje się wzorcem umownym, w którym kwestionowane są jego postanowienia. Możliwa jest zatem kontrola incydentalna kwestionowanych klauzul, która może hipotetycznie prowadzić do uznania ich za niedozwolone w rozumieniu art. 385¹ k.c. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrokiem z dnia 12 lutego 2026 r. w sprawie C-471/24 potwierdził, że klauzule zmiennego oprocentowania oparte na wskaźniku WIBOR podlegają unijnej dyrektywie o nieuczciwych warunkach w umowach konsumenckich, pozostawiając sądom krajowym rozstrzyganie kwestii, czy konsument został w sposób jasny i zrozumiały poinformowany o mechanizmie ustalania oprocentowania.
Zgodnie ze wskazaną regulacją z art. 385¹ i 385² k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (§ 1). Jeżeli postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (§ 2). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (§ 3). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (§ 4).
Natomiast stosownie do art. 385² k.c. oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść, okoliczności zawarcia oraz uwzględniając umowy pozostające w związku z umową obejmującą postanowienie będące przedmiotem oceny.
W obrocie prawnym istnieją kredyty złotowe ze stałą stopą oprocentowania i zmienną w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR. Należy wskazać, że w dacie zawierania umów kredytowych przez powoda z poprzednikiem prawnym pozwanego Banku tj.14 lutego 2018r i 28 marca 2018r. kształtowanie wskaźnika referencyjnego, nie należało w Polsce (jak też w jakimkolwiek innym państwie europejskim) do czynności wymagających uzyskania zezwolenia wydawanego przez organy publiczne, a zwłaszcza organy nadzoru finansowego. Podmioty działające w tym sektorze prowadziły wówczas swoją działalność na zasadach swobody prowadzenia działalności gospodarczej.
Zatem przed wejściem w życie przepisów Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady UE 2016/ (...) z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającym dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 rynek opracowywania tych wskaźników (w tym WIBOR), tak w Polsce, jak i w Unii Europejskiej nie był rynkiem regulowanym. Podmioty opracowujące wskaźniki referencyjne nie podlegały nadzorowi właściwych, wyspecjalizowanych organów administracji publicznej, nie potrzebowały zezwolenia dla prowadzenia swojej działalności oraz nie istniały przepisy prawa powszechnie obowiązującego ściśle regulujące metodę i inne aspekty opracowywania wskaźników referencyjnych. Od daty wejścia w życie wskazanego Rozporządzenia tj. 1 stycznia 2018r. do 16 grudnia 2020r. mamy do czynienia z tzw. okresem przejściowym mającym na celu weryfikację i reformę metodologii wskaźnika tak aby rynki mogły dostosować dotychczasowe wskaźniki do nowych, restrykcyjnych kryteriów unijnych bez wywoływania chaosu gospodarczego.
Cały proces zakończył się 16 grudnia 2020 roku, kiedy Komisja Nadzoru Finansowego ((...)) udzieliła spółce (...) oficjalnego zezwolenia na pełnienie funkcji administratora stawek (...) i WIBOR. Od tego momentu WIBOR przestał korzystać z przepisów przejściowych i stał się wskaźnikiem w pełni autoryzowanym pod reżimem (...).
Z punktu widzenia przepisów o ochronie praw konsumentów, w niniejszej sprawie może zatem być skutecznie kwestionowana klauzula określająca zmiany stopy procentowej kredytu w oparciu o wskaźnik WIBOR 3M. Bank ustalał bowiem oprocentowanie na podstawie tego wskaźnika referencyjnego (co obecnie jest również powszechne), jednak sposób jego ustalania wymykał się całkowicie spod kontroli kredytobiorcy, nie był określony w umowie w sposób obiektywny i transparentny, a w chwili zawarcia umowy nie był objęty nadzorem organów administracji publicznej. Powszechnie wiadomo natomiast, że banki przedstawiały ten wskaźnik jako urzędowy, niepodlegający żadnym negocjacjom (fakty notoryjne).
Analizowane postanowienia umowne, zważywszy powiązanie zmiennego oprocentowania na podstawie wątpliwego wskaźnika z tzw. ratą równą nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości świadczeń kredytobiorcy, w sposób możliwy do ustalenia przez zobowiązanego. Zmienne oprocentowanie w powiązaniu z równą ratą (annuitet) wpływa bezpośrednio na zakres obciążenia powoda i przekłada się na bezpośredni zysk Banku (dłuższy okres spłaty kapitału = docelowo wyższa kwota pobranej marży). Bank w tych okolicznościach staje się bezpośrednim beneficjentem wzrostu wskaźnika WIBOR a skutki np. inflacji zostają w całości przerzucone na konsumenta. W ocenie Sądu opisany mechanizm narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści jest klauzulą niedozwoloną.
Należy w tym miejscu wskazać na zapisy dokumentów załączonych do odpowiedzi na pozew, m.in. pod nazwą „informacja dla kredytobiorców dotycząca ryzyk i kosztów kredytu hipotecznego” k. 317-341. W okolicznościach sprawy nie dowiedziono zgodnie z regułą art. 6 kc, że konsumentowi takie załączniki w ogóle doręczono, wbrew twierdzeniom strony pozwanej. Z wydruku maila na k. 310 wynika, że wysłano do analizy jedynie formularze informacyjne (k. 310v—316). Wskazana „informacja” to obszerny dokument, wyjaśniający mechanizmy produktów bankowych. Nawet przyjmując, ze powód otrzymałby go drogą elektroniczną (czego pozwany nie dowiódł) nie sposób uznać, by potrafił bezbłędnie odkodować kwestie zależności pomiędzy wzrostem oprocentowania na skutek zmiany wskaźnika WIBOR a wysokością swojego zobowiązania liczonego przez algorytmy Banku jako annuitet. Wprawdzie napisano, że w systemie rat równych, kapitał spłacany jest wolniej niż w systemie rat malejących, przez co ogólna suma odsetek jest wyższa, nie wyjaśnia to kwestii sposobu tworzenia raty annuitetowej według algorytmu stosowanego przez Bank.
Z braku wystarczającej wiedzy z zakresu ekonomii konsument nie mógł przypuszczać (co potwierdził powód na rozprawie k. 728v), że w niesprzyjających warunkach ekonomicznych jego rata zostanie całkowicie pochłonięta przez odsetki. Nadto, z przedłożonych dokumentów (jak i samej umowy) wynika odwołanie do strony internetowej www.reuters.pl w zakresie informacji odnośnie wskaźnika WIBOR, na co zwrócił uwagę pełnomocnik powoda, a jak wynika z ustalonego stanu faktycznego w okresie tym organizatorem fixingu i podmiotem obliczającym stawki (...) i WIBOR była spółka (...) S.A., która przejęła funkcję organizatora w dniu 30 czerwca 2017r. od stowarzyszenia (...) w związku z unijnym rozporządzeniem (...).
Tym samym właściwym źródłem wiedzy powinna być strona gpwbenchmark.pl. (...) pełnił w tamtym czasie funkcję jedynie agenta kalkulacyjnego, nie był oficjalnym administratorem odpowiedzialnym za regulacje prawne i nadzór nad metodologią. Powyższe świadczy o dość swobodnym podejściu pozwanego Banku do swoich obowiązków informacyjnych w tym zakresie. Powyższe koreluje z treścią zeznań świadków – dyrektora Oddziału Banku (...) k. 663v i pracownika działu kredytów hipotecznych U. T. k. 715, z których to zeznań jednoznacznie wynika, że wskaźnik referencyjny nie był omawiany z klientem i traktowany jako oczywista część zobowiązania.
Nadto, pracownicy Banku nie dysponowali wiedzą w zakresie metodologii czy nadzoru. Na karcie 345-349 znajduje się dokument stanowiący „Regulamin fixingu stawek referencyjnych (...) i WIBOR z 28 kwietnia 2017r. dołączony przez pozwanego do odpowiedzi na pozew. Rzecz w tym, że regulamin ten w dacie zawarcia umów przez powoda nie był już aktualny. Nowy, aktualny wówczas regulamin (...) SA pochodzi bowiem z 30 listopada 2017r., z datą wejścia w życie w dniu 1 lutego 2018r., czyli kilka dni przed zawarciem analizowanej umowy. Powyższe kwestie proceduralne mają związek z tym, że umowy powoda zostały zawarte w bardzo specyficznym momencie przełomowym, kiedy wchodziły dopiero w życie kluczowe przepisy unijne oraz krajowe regulacje dotyczące wskaźników referencyjnych. W tych okolicznościach trudno dopatrywać się pewności w zakresie właściwego zastosowania wytycznych (...). Nadto nowa metoda transakcyjna wciąż opierała się na deklaracjach banków (tzw. kwotowaniach wiążących), a nie na realnych transakcjach na rynku międzybankowym (depozytach).
Wobec tego należy uznać zapisy umów powoda w zakresie oprocentowania zmiennego jako abuzywne i przeanalizować konsekwencje stwierdzenia bezskuteczności klauzuli oprocentowania z zastosowaniem wskaźnika WIBOR 3M dla ważności umowy zasadniczej. Zwrócić przy tym należy uwagę na zależność pomiędzy przepisem ogólnym z art. 58 kc (sankcja nieważności) a przepisem szczególnym jakim jest art. 385¹§ 1 i nast. kc (sankcja bezskuteczności). Zgodnie z art. 58 kc czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek. Tym innym przepisem, zgodnie z zasadą lex specialis derogat legi generali, jest m.in. art. 385¹§ 1 i nast. kc. Uzasadnieniem takiego stanowiska jest również cel regulacji o postanowieniach niedozwolonych stanowiącej emanację treści i celu dyrektywy unijnej 93/13 (Dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich) to jest eliminacja ze stosunku prawnego postanowień abuzywnych z mocą ex tunc przy jednoczesnym zachowaniu zasady trwałości umowy.
Podobnie jest z relacją przepisu art. 58 § 2 kc (sprzeczność z zasadami współżycia społecznego) do przepisu art. 385¹§ 1 i nast. kc. Sankcja bezskuteczności wobec konsumenta (przepis szczególny) wyprzedza sankcję nieważności (przepis ogólny). Nie można zatem uznać, że brak oznaczenia w spornym wzorcu umownym transparentnych zasad wyznaczania oprocentowania kredytu doprowadza do nieważności stosunku prawnego łączącego strony, czy to z powodu sprzeczności z przepisami prawa pozytywnego, czy też z powodu naruszenia zasad współżycia społecznego.
Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15, K. I. i in. przeciwko T. E. (...), pkt 61 - 62 wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć co do zasady skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku rzeczonego warunku.
Należy zatem wyeliminować zapis umożliwiający Bankowi oprocentowanie kredytu w oparciu o wskaźnik referencyjny WIBOR 3M i pozostawić pozostałe zapisy umowy mając na względzie zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli jej dosłowne brzmienie, zgodnie z art. 65 kodeksu cywilnego. Wynagrodzeniem Banku za udzieloną pożyczkę jest bowiem marża, która pozostaje w mocy.
Wobec powyższego Sąd orzekł jak w punkcie 1 i 2 sentencji wyroku uznając jednocześnie powództwo o zapłatę za usprawiedliwione co do zasady i pozostawiając tę kwestię do analizy po przesądzeniu kwestii bezskuteczności części umowy. Dalsze procedowanie w tym zakresie wymagałoby zasięgnięcia opinii biegłego, co przed rozstrzygnięciem zasady odpowiedzialności byłoby sprzeczne z ekonomią procesową oraz generowało znaczne koszty. Dopiero po definitywnym przesądzeniu kwestii ważności/skuteczności wskazanych klauzul abuzywnych zasadne będzie przeliczenie świadczenia nadpłaconego przez powoda. W ocenie Sądu będzie to możliwe także drogą ugody między stronami.
O kosztach procesu Sąd wypowie się w orzeczeniu końcowym zgodnie z przepisem art. 318 § 2 kpc.
sędzia Arleta Konieczna