Uzasadnienie
Stan faktyczny
Powód K. N. (2) zawarł z pozwaną (...) im (...) w (...) umowy pożyczki:
- 1) O numerze (...) z 12 sierpnia 2013 r. na kwotę 12500 zł na okres od 12.08.2013 r. do 25.07.2017 r. (wysokość miesięcznej raty 350, 10 zł) 2)
O numerze (...) z 15 listopada 2013 r. na kwotę 15800 zł na okres od 15 listopada 2013 r. do 24 marca 2020 r. (wysokość miesięcznej raty:333, 27 zł) 3)
O numerze (...) z 20 grudnia 2013 r. na kwotę 20 000 zł na okres od 20 grudnia 2013 r. do 20 grudnia 2024 r.(wysokość miesięcznej aty:310, 61 zł) 4)
O numerze (...) z1 września 2014 r. na kwotę 22700 zł na okres od 1 września 2014 r. do 20 sierpnia 2024 r. (wysokość miesięcznej raty:344, 30 zł)
Przy zawieraniu pierwszych trzech umów pozwanego reprezentowały J. B. oraz E. K., przy ostatniej umowie E. K. i A. C..
/okoliczności bezsporne, nadto umowy pożyczek wraz z załącznikami – k. 8 – 82/
Pozwany od lipca 2007 r. jest pacjentem poradni zajmującej się terapia uzależnienia od alkoholu. Przeprowadzona w poradni konsultacja psychiatryczna wykazała upośledzenie umysłowe powoda w stopniu lekkim oraz organiczne zaburzenia osobowości, trudności z przyswajaniem wiedzy od lat szkolnych oraz problemy z czytaniem i pisaniem związane z bardzo dużą utrata wzroku.
/zaświadczenie – k. 83/ 14 czerwca 2018 r. lekarz rzeczoznawca (...) stwierdził u powoda okresowa niezdolność do samodzielnej egzystencji do czerwca 2018 r. z uwagi na naruszenie sprawności organizmu.
/wypis z treści orzeczenia lekarza rzeczoznawcy KRUS- k.84 21 kwietnia 2009 r. lekarz psychiatra stwierdził u powoda organiczne zaburzenia osobowości pod postacią zaburzeń depresyjno – lękowych oraz zespół zależności alkoholowej (przy pełnej abstynencji od ponad 3 lat). W wywiadzie klinicznym dominowały zaburzenia osobowości na podłożu organicznego uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego w związku z nadużywanie alkoholu, obniżenie funkcji poznawczych, zaburzenia koncentracji i uwagi i pamięci odroczonej.
/zaświadczenie o sanie zdrowia – k. 85 – 86/ 25 stycznia 2008 r. okulista stwierdził u powoda zaćmę obu oczu. Powód cierpi na niedowidzenie obu oczu
/zaświadczenia – k. 87/ i 88/
W trakcie zawierania umów pożyczek powód nie wykazywał symptomów świadczących o braku zrozumienia zawieranej umowy, jego zachowanie nie wskazywało na to,aby znajdował się w stanie ograniczającym możliwość świadomego zawarcia umowy. Powód przychodził spłacać pożyczki bezpośrednio w kasie i zdarzało się, ze dopytywał się o szczegóły zawartych umów, jak np. kwota pożyczki do spłaty.
Zeznania świadków: E. A. – k. 184, J. B. – k. 285, A. C. – k. k.286/
Powód osobiście i bez pomocy ani obecności osób trzecich składał wnioski o zawarcie umów pożyczki u pozwanego. Pamięta, ze zawarł 3 albo 4 umowy. Powód potrzebował pieniędzy na cele konsumpcyjne. Chciał pożyczyć 1000 zł. Spłacał pożyczki regularnie i samodzielnie, miał świadomość, że musi je spłacać. Zawierając umowy powód nie mówił o swoim stanie zdrowia psychicznego, ponieważ się tego wstydził, a zależało mu na tym, aby dostać pieniądze. Przed zawarciem umów z pozwanym powód zawarł umowę pożyczki z S. Bankiem i spłacił ją w całości. Powód ma problemy z czytaniem i pisaniem, cierpi na zaburzenia pamięci.
/zeznania powoda – k. 287 – 288, historia spłat pożyczek – k. 319 - 323/
Powód nie cierpi na chorobę psychiczną. Powód przejawiał deficyty w przyswajaniu wiedzy, zwłaszcza w zakresie umiejętności czytania i pisania. Nie przejawiał cech upośledzenia umysłowego. W testach (...) przeprowadzonych w roku 2009 r. uzyskał wynik 25. Aktualnie powód ujawnia zespół objawów psychopatologicznych na podłożu organicznego uszkodzenia (...). Przejawia sztywność myślenia, przewagę myślenia konkretnego nad pojęciowo – abstrakcyjnym, wzmożoną męczliwość uwagi i łagodne zaburzenia pamięci. Nie przejawia zaburzeń poznawczych o charakterze otępiennym i tym bardziej nie mógł ich przejawiać w dacie zawierania spornych umów, ponieważ proces otępienny jest schorzeniem postępującym i nieodwracalnym. Występujące u powoda zaburzenia funkcji poznawczych – zaburzenia koncentracji uwagi i pamięci nie wyłączały jego zdolności do zawarcia umów pożyczek w latach 2013 – 2014, nie uniemożliwiały powodowi zrozumienia istoty zawieranych umów, w związku z czym w datach ich zawarcia powód nie znajdował się w stanie wyłączonej zdolności do świadomego i swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli.
/opinia biegłego psychiatry K. P. – k.365 - 384/
Ocena dowodów
Powyższy stan faktyczny był bezsporny w zakresie zawarcia przez powoda spornych umów pożyczek oraz ich treści warunków. Poza sporem pozostawała okoliczność, iż powód dokonywał dobrowolnej spłaty pożyczek. Fakty te wynikają z dołączonych do pozwu dokumentów – umów waz z załącznikami oraz złożonej przez pozwanego historii spłaty pożyczek. Dokumenty te nie były kwestionowane i nie wzbudziły wątpliwości sądu. Niekwestionowane były również dołączone do pozwu dokumenty dotyczące stanu zdrowia powoda. Sąd również nie znalazł podstaw do podważenia ich wartości dowodowej, zważywszy, ze wszystkie pochodziły z okresu znaczenie poprzedzającego wszczęcie procesu, a zatem nie były sporządzone dla jego potrzeb.
Jeżeli chodzi o zeznania przesłuchanych w sprawie świadków, niewiele wniosły one do procesu w zakresie okoliczności zawarcia umów pożyczek z powodem, ponieważ świadkowie nie pamiętali praktycznie żadnych szczegółów. Każda z przesłuchiwanych osób zapamiętała jedynie, że powód nie wykazywał jakichkolwiek objawów choroby psychicznej czy upośledzenia umysłowego, samodzielnie składał wnioski o pożyczkę, a następnie dokonywał jej spłat. We wskazanym zakresie zeznania są zbieżne z zeznaniami samego powoda, który zeznał, że zależało mu na tym „aby dostać parę groszy”, a więc nie informował pracowników (...) o swoim zdrowiu psychicznym. Zeznania świadków i powoda korelują także z opinią biegłego psychiatry K. P., która po zbadaniu powoda i po zapoznaniu się z jego dokumentacją medyczną, stwierdziła, że powód uzyskał dość duży stopień samodzielności i nie przejawia cech upośledzenia umysłowego czy zespołu otępiennego.
Jeżeli chodzi o zeznania powoda, sąd uznał je za wiarygodne i szczere. Na początku powód zeznał wprawdzie, że nie rozumiał zawartych umów, jednak później stwierdził, ze wie, że pożyczki trzeba spłacać terminowo, że zawarł i spłacił już wcześniej pożyczkę w banku (...). Powód przyznał też, że umów nie przeczytał i ze celowo przemilczał swój stan zdrowia, aby dostać pożyczkę.
Dowodem rozstrzygającym w sprawie była opinia biegłego psychiatry, który oceniał stan zdrowia psychicznego powoda w dacie zawarcia kwestionowanych umów. W sprawie sporządzono dwie sprzeczne ze sobą opinie. Biegły W. T. (1) stwierdził, iż powód nie był w stanie w sposób świadomy i swobodny zawrzeć umów pożyczki, natomiast biegła K. P. uznała, że stan zdrowia psychicznego powoda w dacie zawarcia umów nie uzasadniał wniosków zawartych w opinii W. T. (1). Oceniając obie opinie, sad uznał za wiarygodną opinię biegłej K. P.. Opinia ta jest dużo bardziej szczegółowa, została wydana w oparciu o dogłębną analizę zgromadzonego materiału dowodowego, w tym zeznań świadków i samego powoda, a co najważniejsze – po szczegółowym badaniu psychiatrycznym powoda, zebraniu od niego wywiadu i wykonaniu testu (...).
Z kolei opinia biegłego W. T. (2) nie posiada żadnej z tych cech – jest lakoniczna i arbitralna, nie poddaje się weryfikacji, składa się w zasadzie z samych wniosków, których jedynym uzasadnieniem ma być wiedza i autorytet biegłego. Już samo porównanie tych części obu opinii, w których oboje biegli omawiają wywiad przeprowadzony z powodem w ramach badania psychiatrycznego wskazuje na stopień szczegółowości wykonanego badania. Opinia biegłego T. opiera się na założeniu, że jej wnioski są oczywiste i nie wymagają głębszego uzasadnienia. Tymczasem biegła P. postawione przez siebie wnioski poparła wynikami badań, w tym testu (...), podając jego wynik i uzasadniając potrzebę obniżenia dolnego progu dla osób o niskim wykształceniu, do których należy powód. Wykluczyła tym samym upośledzenie umysłowe, odwołując się jednocześnie do wyniku badania przeprowadzonego przez lekarza psychiatrę w roku 2009, który również nie stwierdził upośledzenia umysłowego ani zespołu otępiennego.
Biegła stwierdziła także, że powód obecnie nie wykazuje objawów otępiennych i wskazała, że zespół otępienny jest chorobą postępującą i nieodwracalną, w związku z czym niemożliwe jest, aby objawy otępienia występowały wcześniej, a nie występowały później. Biegła przeprowadziła również szczegółowy wywiad z powodem, polecając mu wykonanie określonych zadań, w tym także wymagających pisania i czytania, czego zaniechał biegły T.. Na tej podstawie biegła stwierdziła, że powód zadania wykonał beż większych problemów. Biegła sporządziła zatem opinię popartą konkretnymi badaniami, dzięki czemu była w stanie ją uzasadnić w sposób poddający się weryfikacji.
Nadto, w ocenie sądu omawiana opinia jest zbieżna z treścią zeznań samego powoda, który wprost przyznał, że wie, na czym polega umowa pożyczki, wie, że trzeba ją spłacać, spłacał pożyczkę regularnie i nie miał z tego tytułu zadłużeń. Powód pamiętał także, w jakich latach i w jakim celu zawierał umowy, twierdził, że celowo przemilczał swój stan zdrowia po to, aby otrzymać pożyczkę. Już sama treść zeznań, nawet bez posiadania wiedzy medycznej z zakresu psychiatrii, pozwala dojść do wniosku, że powód rozumiał istotę zawieranych umów i wiążące się z nimi obowiązki, chciał zawrzeć umowy i otrzymać pieniądze. Wnioski te w pełni potwierdza opinia biegłej, która poza badaniem powoda, przeanalizowała w oparciu o zebrany wywiad, jego sposób życia i uznała, że powód wykazuje się samodzielnością, dba o własne potrzeby, jest zorientowany co do istotnych dla niego okoliczności, pamięta ważne wydarzenia.
Z tych wszystkich względów sąd uznał opinię biegłej K. P. za wiarygodną i uczynił ją podstawą swoich ustaleń faktycznych, nie znajdując jednocześnie podstaw do dopuszczania dowodu z kolejnej opinii. Sam fakt, iż w sprawie sporządzono dwie sprzeczne opinie nie jest wystarczający dla poszukiwania opinii trzeciego biegłego, jeżeli stopień rzetelności, a co zatem idzie - wartość dowodowa obu opinii różni się istotnie pozwalając sądowi na wybór jednej z nich jako dowodu bardziej przekonującego i wiarygodnego.
Kwalifikacja prawna:
Powództwo opierało się na przepisie art. 82 k.c., który przewiduje bezwzględną nieważność czynności prawnej dokonanej przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Brak świadomości to stan rozumiany jako brak rozeznania, niemożność zrozumienia zachowań własnych i cudzych, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Brak świadomości musi być zupełny. Artykuł 82 KC wymienia przykładowe stany patologiczne, z tym iż z jednej strony stwierdzenie np. choroby psychicznej nie przesądza o braku świadomości w chwili składania oświadczenia, lecz z drugiej strony - może ułatwiać takie ustalenie V CSK 15/18 - wyrok SN - Izba Cywilna z dnia 14-03-2019.
Brak świadomości charakteryzuje się brakiem rozeznania, niemożnością zrozumienia posunięć własnych lub też innych osób, niezdawaniem sobie sprawy ze znaczenia własnego postępowania (Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady, s. 42–43; Z. Radwański, w: System PrPryw, t. 2, 2008, s. 385; zob. też wyr. SN z 11.12.1979 r., II CR 448/79, OSPiKA 1981, Nr 3, poz. 45; z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis; wyr. SN z 14.3.2019 r., IV CSK 15/18, Legalis).
Stan wyłączający swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli może być rozumiany tylko jako stan, w którym możliwość wolnego wyboru jest całkowicie wyłączona. W przeciwnym wypadku niemal każde oświadczenie woli byłoby dotknięte rozważaną wadą, rzadko bowiem człowiek działa zupełnie swobodnie (Lewaszkiewicz-Petrykowska, Wady, s. 44; zob. też orz. SN z 2.9.1948 r., Po C 188/48, PN 1948, Nr 11–12, s. 537; Z. Radwański, w: System PrPryw, t. 2, 2008, s. 385–386; wyr. SN z 7.2.2006 r., IV CSK 7/05, Legalis).
Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania, zwłaszcza zaś zeznania powoda i opinia biegłej K. P. wykluczają przyjęcie, że zawierając kwestionowane w pozwie umowy powód działał w warunkach, o jakich mowa w cytowanym wyżej przepisie art. 82 k.c. Powód chciał zawrzeć umowy, wiedział, na czym polega umowa pożyczki, rozumiał, że trzeba ja spłacać i spłacał ja regularnie aby uniknąć powstania przeterminowanego zadłużenia. Mało tego, chcąc otrzymać pożyczkę, nie wspomniał obsługującym go pracownikom o swoich problemach zdrowotnych. Powód nie cierpi na chorobę psychiczną, nie jest upośledzony umysłowo ani nie przejawia cech zespołu otępiennego. Okoliczności te wykluczają uznanie, że w dacie zawarcia spornych umów powód działał w stanie wyłączonej świadomości i swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli.
Wskazać należy w tym miejscu, że w orzecznictwie panuje pogląd, że stan psychiczny osoby dokonującej czynności prawnej należy badać stricte na moment dokonywania tej czynności. Nie można a priori przyjmować stanu wyłączającego świadomość nawet osób chorych psychicznie lub niedorozwiniętych umysłowo - i to nawet wtedy, gdy są ubezwłasnowolnieni całkowicie lub częściowo, ponieważ w danym momencie działać oni mogli z wystarczającym rozeznaniem, czyli w stanie tzw. lucidum intervallum (I ACa 313/19 - wyrok SA Białystok z dnia 23-01-2020). W tym kontekście, okoliczność że powód jest osoba słabo wykształconą i być może o nieco obniżonym stopniu sprawności intelektualnej, nie może sama w sobie przesądzać o tym, iż nie był w stanie świadomie i swobodnie zawrzeć umowy. Podkreślić należy, że powód już wcześniej korzystał z kredytu, który spłacił, zmienił bank, z którego usług korzysta na bank Millennium, przychodził do siedziby pozwanego, aby dowiadywać się o szczegóły zawartych umów. Oznacza to, iż powód posiada i posiadał rozeznanie w zakresie istotnych dla niego spraw życiowych, w tym także w zakresie zawieranych umów.
Zupełnie czym innym, z punktu widzenia kwalifikacji prawnej, jest to, czy powód był w stanie przeczytać umowę i czy nie został wprowadzony w błąd co do kwoty pożyczki. Powód zeznawał bowiem, że chciał otrzymać pożyczkę w wysokości 1000 zł, a nie od kilkunastu do ponad dwudziestu tysięcy złotych. Nawet gdyby założyć czysto hipotetycznie (materiał dowodowy nie daje podstaw do poczynienia takich ustaleń), że powód został zwyczajnie oszukany i podstępnie wprowadzony w błąd co do kwoty pożyczki i wykorzystano w tym celu jego poważne problemy ze wzrokiem, umowy pożyczki byłyby dotknięte co najwyżej wadą nieważności względnej (art. 84 k.c. 86 kc i 88 k.c.). Warunkiem zaś stwierdzenia nieważności takich umów jest złożenie oświadczenia o uchyleniu się od ich skutków prawnych. Takiego oświadczenia w niniejszej sprawie zabrakło, co wykluczało uwzględnienie powództwa w oparciu o inną niż w nim wskazana wadę oświadczenia woli.
Z tych względów Sąd pominął wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego okulisty jako nieprzydatny dla rozstrzygnięcia sprawy. Podkreślić należy, że nawet całkowita utrat wzroku nie stoi na przeszkodzie zawieraniu ważnych umów cywilnoprawnych, ponieważ nie wyłącza ani świadomości ani swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli.
Dlatego na podstawie art. 82 k.c. a contrario Sąd oddalił powództwo.
O kosztach postępowania sąd orzekł na podstawie art. 102 k.p.c. uznając, iż powód ze względu na swój stan zdrowia i niskie dochody nie będzie stanie ponieść należnych pozwanemu kosztów postępowania, które kilkakrotnie przekroczyłyby dochody powoda. Pozew w niniejszej spawie został sformułowany nie przez powoda, lecz przez jego pełnomocnika powoda, który wybrał jego podstawę prawną w oparciu o dokumenty, które w subiektywnym przekonaniu mogły prowadzić do wniosku o występowaniu po stronie powoda okoliczności zdrowotnych wykluczających zawarcie ważnych umów pożyczek. Poza tym zestawiając ze sobą sytuacje materialna powoda oraz pozwanego profesjonalnie od wielu lat zajmującego się, oczywistym jest, że nałożenie na powoda obowiązku zwrotu kosztów procesu pozwanego byłoby dla niego zdecydowanie większym ciężarem niż brak zwrotu tych kosztów dla pozwanego.