Uzasadnienie
Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze pos- tanowieniem z dnia 13 kwietnia 2000 r. odrzucił kasację, którą Katarzyna J. wniosła od orzeczenia tegoż Sądu z dnia 18 lutego 2000 r. [...], oddalającego jej skargę o wznowienie postępowania zakończonego przed tym Sądem prawomocnym wyrokiem z dnia 18 maja 1998 r. [...] w sprawie przeciwko Prokuraturze Wojewódzkiej w Z.G. o przywrócenie do pracy na stanowisku inspektora do spraw płacowych. W motywach postanowienia odrzucającego kasację Sąd Okręgowy wskazał, że została ona wnie- siona bez zachowania przymusu adwokacko-radcowskiego z art. 3932 § 1 KPC, a poza tym z naruszeniem miesięcznego terminu z art. 3934
KPC, gdyż odpis wyroku z uzasadnieniem otrzymała strona w dniu 9 marca 2000 r., a przedmiotową skargę zło- 2 żyła w dniu 10 kwietnia 2000 r. Kasacja podlegała zatem odrzuceniu z mocy art. 3935
KPC.
Na powyższe postanowienie zażaliła się powódka, zarzucając w szczególno- ści „rażące naruszenie art. 8 KP, a w związku z art. 300 KP art. 5 KC, art. 115 KC, art. 3955
KPC oraz art. 36 i 176.1. Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej” oraz doma- gając się na tej podstawie uchylenia zarówno orzeczenia odrzucającego kasację, jak też orzeczeń oddalających wnioski o ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasad- nieniu zażalenia podniesiono, że dzień 9 kwietnia 2000 r. był niedzielą, więc zgodnie z art. 165 § 1 KPC w związku z art. 115 KC termin do złożenia kasacji upływał w dniu następnym. Naruszenie wymogu z art. 3932 § 1 KPC nastąpiło natomiast wskutek odmowy ustanowienia pełnomocnika z urzędu, mimo iż skarżąca korzysta z ustawo- wego zwolnienia od kosztów sądowych, a stosownymi oświadczeniami wykazała, że bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny nie jest w stanie ponieść kosztów zastępstwa procesowego z wyboru (art. 117 § 2 w związku z art. 113 § 1
KPC).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Zażalenie podlega oddaleniu, nawet jeśli skarżąca trafnie skądinąd wywodzi, że kasacja wniesiona została z zachowaniem miesięcznego terminu określonego w art. 3934
KPC. Co prawda wyrok oddalający skargę o wznowienie postępowania zo- stał stronie wraz z uzasadnieniem doręczony w dniu 9 marca 2000 r., lecz koniec miesięcznego terminu do wniesienia kasacji przypadł na niedzielę, czyli na dzień ustawowo wolny od pracy, więc wspomniany termin upływał dopiero w dniu następ- nym, w którym skarga została rzeczywiście złożona w Biurze Podawczym Sądu
Okręgowego. Mimo to kasacja jest niedopuszczalna z powodu wniesienia jej osobi- ście przez skarżącą, która nie posiada kwalifikacji prawniczych określonych w art. 3932 § 2 KPC, więc powinna respektować przymus zastępstwa adwokacko-radcows- kiego, przewidziany dla tej czynności przez art. 3932 § 1 KPC. Przymusu tego nie uchyla również odmowa uwzględnienia wniosku strony o ustanowienie dla niej peł- nomocnika z urzędu, co w niniejszej sprawie nastąpiło postanowieniami Sądu Okrę- gowego z dnia 18 i 24 lutego oraz z dnia 14 marca 2000 r. Trzecie z tych postano- wień zapadło więc już po otrzymaniu przez powódkę odpisu wyroku z dnia 18 lutego 2000 r. wraz z uzasadnieniem, które na jej wniosek doręczono w związku z zapowie- 3 dzią wniesienia kasacji. Mimo to Sąd nie uznał, iżby majątkowa i osobista sytuacja powódki uzasadniała ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu.
Powyższa ocena została wyrażona w postanowieniu, na które nie przysługi- wało zażalenie, chociaż orzeczenie to miało bezpośredni wpływ na kwestionowane rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego. Postanowienie oddalające wniosek o ustanowie- nie pełnomocnika z urzędu celem wniesienia kasacji podlega jednak na żądanie strony kontroli Sądu Najwyższego „przy okazji” rozpatrywania zażalenia na posta- nowienie odrzucające kasację (art. 39318 i art. 39319 w związku z art. 380 KPC). W odniesieniu do tej kwestii należy zauważyć, że wbrew sugestiom skarżącej nie ma w
Kodeksie postępowania cywilnego normy nakazującej sądowi czy choćby upoważ- niającej go do ustanowienia pełnomocnika z urzędu tylko dlatego, że strony nie stać na opłacenie należnego mu honorarium. Ustanowienie pełnomocnika z urzędu zale- ży od uprzedniego zwolnienia strony od kosztów sądowych (art. 113 i 117 KPC), które nie obejmują jednak wspomnianego honorarium i ograniczają się do opłat są- dowych oraz zwrotu wydatków. Taki sam zakres mają ustawowe zwolnienia od kosztów, obejmujące między innymi dochodzenie pracowniczych roszczeń ze sto- sunku pracy (art. 463 KPC i art. 263 KP). Wynagrodzenie adwokata lub radcy praw- nego mieści się natomiast w szerszym pojęciu kosztów procesu (art. 98 § 3 i art. 99
KPC).
Jeżeli więc osoba korzystająca z ustawowego zwolnienia od kosztów sądo- wych chce się ponadto ubiegać o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, to musi wy- kazać, że bez uszczerbku dla utrzymania swojego i rodziny nie może ponieść kosz- tów wynagrodzenia swobodnie wybranego adwokata lub radcy prawnego. Zasad- ność podobnego oświadczenia podlega jednak ocenie sądu, który rzeczony „uszczerbek” powinien widzieć przez pryzmat założenia, że konieczność ewentual- nego korzystania z pomocy prawnej należy do normalnych zdarzeń w ludzkim życiu, więc rozsądny obywatel powinien się ubezpieczyć od ponoszenia związanych z tym kosztów, wziąć potrzebny kredyt, zgromadzić stosowne oszczędności, a gdy chodzi o pracowników – to korzystać również z zastępstwa oferowanego przez radców prawnych związków zawodowych (art. 465 § 1 KPC) i niejako w ostatniej kolejności oraz w sytuacji prawdziwie bez wyjścia „wyciągać ręce” po pomoc prawną finanso- waną ze środków budżetu państwowego. W tym kontekście odmówienie powódce ustanowienia pełnomocnika z urzędu, motywowane jej sytuacją materialną i osobi- sto-rodzinną nie budzi zastrzeżeń, gdyż oznacza, że zainteresowana mogła liczyć na 4 wsparcie, w tym pomoc finansową, zarówno ze strony męża, jak też dwojga doro- słych dzieci.
Pogląd Sądu Okręgowego ma poza tym dodatkowe uzasadnienie w treści art. 117 § 2 zdanie 2 KPC. Przepis ten stanowi bowiem, że choćby nawet strona wyka- zała swe ubóstwo, to sąd „odmówi” ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w razie „oczywistej bezzasadności” jej powództwa lub obrony. Pojęcie „oczywistej bez- zasadności” ma odpowiednie zastosowanie również wobec kasacji i zgodnie z orzecznictwem wywodzącym się jeszcze z okresu międzywojennego dwudziestolecia powinno być rozumiane jako sytuacja, w której dla każdego prawnika jest bez po- trzeby bliższego analizowania orzeczenia sądu drugiej instancji oczywiste, że nie sposób pod jego adresem przytoczyć i uzasadnić racjonalne podstawy kasacyjne.
Takie były też okoliczności przedmiotowej sprawy. Powódka domagała się bowiem wznowienia postępowania w związku z jego nieważnością spowodowaną rzekomym faktem orzekania „przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy” (art. 401 pkt 1 KPC), lecz nie przyjmowała do wiadomości, że przesłanki takiego wyłączenia określa tak- satywnie przepis art. 48 KPC i domagała się rozszerzenia zakresu zastosowania art. 401 pkt 1 KPC na sytuacje określone w art. 49 KPC, czyli w istocie oczekiwała od sądu ustanowienia nowego prawa.
Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
========================================