Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego. Wyrokiem z dnia 11 czerwca 2002 r. [...] Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku oddalił od- wołanie wnioskodawcy Andrzeja L. od decyzji organu rentowego - Zakładu Ubezpie- czeń Społecznych-Oddziału w S. z dnia 19 czerwca 2001 r., odmawiającej umorze- nia zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne za okres 2 od lutego 1999 r. do grudnia 1999 r. w kwocie 120.657,92 zł wraz z odsetkami za zwłokę, na ubezpieczenie zdrowotne za okres od lutego 1999 r. do grudnia 1999 r. w kwocie 16.654,40 zł z należnymi odsetkami, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwaranto- wanych Świadczeń Pracowniczych za okres od lutego 1999 r. do grudnia 1999 r. w kwocie 7.469,71 zł oraz należne odsetki uznając, iż nie zachodzi w stosunku do ubezpieczonego całkowita nieściągalność zaległości w rozumieniu ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), zwanej dalej ustawą o sus.
Rozpoznając apelację wnioskodawcy Sąd Apelacyjny stwierdził, że art. 28 ust. 2 ustawy o sus nie przewiduje obowiązku umorzenia przez organ rentowy zaległych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim przypadku mogą być one umorzone. Zdaniem Sądu oznacza to jednak, iż umorzenie należności z tytułu składek zależy od swobodnego uznania Zakładu, co w świetle ustawy o sus, nie zawierającej żadnych dodatkowych kryteriów pozwalających Zakładowi - a na etapie postępowania sądowego sądowi - określić dopuszczalność umorzenia nieścią- galnych składek, rodzi możliwość daleko posuniętej samowoli mogącej nawet pro- wadzić do naruszenia w sposób istotny wyrażonej w art. 32 Konstytucji zasady rów- ności wobec prawa.
Sąd Najwyższy rozważył, co następuje
W obecnym stanie prawnym, stosownie do art. 28 ust.1 ustawy z dnia 13 paź- dziernika 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem jego ust. 2-4.
Oznacza to, że decyzja w tym zakresie należy do Zakładu Ubezpieczeń Spo- łecznych, który może - na warunkach określonych tym przepisem - umarzać należ- ności składkowe. Zgodnie z art. 28 ust 2 należności z tytułu składek mogą być uma- rzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a po- zwalającego na umorzenie, w uzasadnionych przypadkach, należności z tytułu skła- dek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia, także pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.
Przepis art. 28 ust. 2 ustawy o sus jest czytelny i nie budzi na tle wykładni grama- tycznej wątpliwości interpretacyjnych. Jest oparty na konstrukcji tzw. „uznania admi- 3 nistracyjnego”, co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia na- leżności przysługuje każdorazowo do organu rentowego, który w przypadku stwier- dzenia całkowitej nieściągalności składek zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 ustawy o sus wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia na- leżnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc że w takim wypadku mogą być one umorzone. Decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po- dejmowane w indywidualnych sprawach dotyczących - między innymi - ustalenia wymiaru składek, ich poboru oraz umarzania należności z tytułu składek, zgodnie z art. 83 ustawy o sus podlegają kontroli sądów w terminie i według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępowania cywilnego.
Jedynie od decyzji przyznającej świadczenie w drodze wyjątku oraz od decyzji odmownej w tego rodzaju sprawach odwołanie nie przysługuje - art. 83 ust. 4 ustawy o sus. Zakres kognicji sądu nie ogranicza się jedynie, wobec uznaniowego charakteru decyzji, do oceny, czy zostały zachowane wymagane przepisami k.p.a. przesłanki formalne. Zgodnie bowiem z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 2000 r., III ZP 15/00 (OSNAPiUS 2000 nr 23, poz. 864), „decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odmawiająca umorze- nia w całości lub w części należności z tytułu składek, podlega merytorycznej kontroli sądu”. Oznacza to, że do kompetencji sądu należy merytoryczna ocena zasadności wydanej i podlegającej zaskarżeniu decyzji, w tym odmawiającej umorzenia w cało- ści lub części należności z tytułu składek. Ocena ta - co oczywiste - może być pod- jęta jedynie na podstawie przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 2 i 3 ustawy.
Kon- trolując zasadność decyzji organu rentowego w tej mierze sąd ocenia, czy zostały spełnione przesłanki zawarte we wskazanym przepisie, warunkujące umorzenie w całości lub w części należności z tytułu składek, obecnie posiłkując się w tym zakre- sie przepisami rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 141, poz. 1365), wydanego w ramach delegacji zawartej w ustawie o sus (art. 28 ust. 3b). Należy nadto zauważyć, że sto- sownie do art. 83 ust. 6 ustawy, jeżeli Zakład uzna odwołanie za słuszne, zmienia lub uchyla decyzję w terminie 14 dni od wniesienia odwołania. W tym wypadku odwoła- niu nie nadaje się dalszego biegu.
Po przedstawieniu sprawy z odwołaniem do sądu, do niego należy meryto- ryczna ocena jego zasadności, ta zaś może być dokonana po przeprowadzeniu sto- 4 sownego postępowania według zasad określonych w przepisach Kodeksu postępo- wania cywilnego.
Warto też pamiętać, że w obecnym stanie prawnym prawo lub zobowiązanie stwierdzone decyzją ostateczną Zakładu ulega ponownemu ustaleniu na wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na to prawo lub zobowiązanie, zaś decyzje ostateczne Za- kładu, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu, mogą być z urzędu przez Zakład uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach określo- nych w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 83a ust. 1 i 2). Z powyższego wynika, że wniosek o umorzenie zaległości składkowych może być po- nawiany i każdorazowo podlega ocenie organu rentowego, a w przypadku wniesienia od wydanej przez ten organ decyzji odwołania, także sądu na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego.
Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji uchwały.