Uzasadnienie
Wyrokiem z dnia 30 grudnia 2011r. Sąd Rejonowy w L. oddalił powództwo M. A., K. A., J. A., M. A., B. A., A. W. i T. W. przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń S.A. w S. o zasądzenie określonych w pozwie kwot tytułem zadośćuczynienia i zasądził od każdego z powodów na rzecz strony pozwanej wskazane w sentencji wyroku kwoty tytułem zwrotu kosztów procesu.
W ustawowym terminie do wniesienia zażalenia pełnomocnik powodów złożył w ich imieniu zażalenie na zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o kosztach procesu, wnosząc o zmianę zaskarżonych postanowień przez oddalenie żądania zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego przewyższających kwotę 3 600 zł. od wszystkich powodów oraz o zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.
Następnie, w ustawowym terminie do wniesienia apelacji, pełnomocnik powodów wniósł w ich imieniu apelację od wskazanego wyżej wyroku Sądu pierwszej instancji zaskarżając go w całości i wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego. Wniósł również o łączne rozpoznanie apelacji i zażalenia na postanowienie w przedmiocie kosztów procesu zawarte w zaskarżonym wyroku Sądu pierwszej instancji.
Przy rozpoznawaniu powyższej apelacji i zażalenia Sąd Okręgowy w L. powziął poważne wątpliwości prawne, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia na podstawie art. 390 § 1 k.p.c.
Stwierdził, że wprawdzie z przepisów k.p.c. można wyprowadzić zasadę, iż od tego samego rozstrzygnięcia zawartego w orzeczeniu sądowym przysługuje tylko jeden środek zaskarżenia, jednak treść art. 394 § 1 pkt.9 k.p.c. może wskazywać, że przepis ten przewiduje wyjątek od powyższej zasady i dotyczy sytuacji, gdy strona nie składa w ogóle środka zaskarżenia co do istoty sprawy (apelacji) albo nie składa go jeszcze. Wniesienie zażalenia na zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o kosztach procesu nie wyklucza wówczas późniejszego wniesienia apelacji, w związku z czym oba te środki należy uznać za dopuszczalne i powinny być one łącznie rozpoznane merytorycznie przez sąd drugiej instancji, mimo że zakres zaskarżenia apelacją obejmuje w takim wypadku również zakres 4 zaskarżenia wynikający z zażalenia. Przyjęcie takiej wykładni art. 394 § 1 pkt. 9 i art. 394 § 2 k.p.c. mogłoby jednak, zdaniem Sądu Okręgowego, rodzić problemy związane z wyznaczeniem zakresu rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji, określeniem stopnia, w jakim każda ze stron wygrała lub przegrała sprawę w tej instancji w związku z rozstrzygnięciem o dwóch środkach zaskarżenia, jak również z określeniem wysokości kosztów postępowania odwoławczego (apelacyjnego i zażaleniowego) i rozstrzygnięciem o tych kosztach.
W ocenie Sądu Okręgowego literalne brzmienie art. 394 § 1 pkt. 9 k.p.c. może przemawiać za przyjęciem, że zażalenie na zawarte w wyroku sądu pierwszej instancji rozstrzygnięcie o kosztach jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy strona w ogóle nie składa środka zaskarżenia co do istoty sprawy, a więc apelacji.
W takiej sytuacji zażalenie na zawarte w wyroku rozstrzygnięcie o kosztach procesu, wniesione już po wniesieniu przez tę samą stronę apelacji, podlegałoby odrzuceniu przez sąd pierwszej instancji na podstawie art. 370 w zw. z art. 397 § 2 zd. 1 k.p.c. jako niedopuszczalne. Natomiast w razie wniesienia takiego zażalenia przed wniesieniem apelacji, postępowanie zażaleniowe podlegałoby umorzeniu na podstawie art. 355 § 1 w zw. z art. 391 § 1 i art. 397 § 2 zd. 2 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje
Zgodnie z art. 390 § 1 k.p.c. podjęcie przez Sąd Najwyższy uchwały stanowiącej odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne może nastąpić jedynie wówczas, gdy zagadnienie to budzi poważne wątpliwości prawne, a jego wyjaśnienie jest niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, instytucja pytań prawnych ma charakter wyjątkowy, a norma prawna zawarta w art. 390 § 1 k.p.c. podlega wykładni ścisłej i wąskiej (porównaj między innymi uchwałę siedmiu sędziów z dnia 30 kwietnia 1999 r. III CZP 62/98, OSNC z 1999 nr 10 poz. 166). Użyte w tym przepisie określenie „poważne wątpliwości” oznacza, że zagadnienie wywołuje pryncypialne wątpliwości natury prawnej, o charakterze obiektywnym, które nie dadzą się usunąć przy wykorzystaniu zwykłych metod wykładni. Wykazanie, na czym polegają wątpliwości prawne i dlaczego są one poważne, jest obowiązkiem sądu przedstawiającego 5 pytanie prawne (porównaj między innymi postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2008 r. III CZP 25/08, OSNC 2009/9/127, z dnia 9 maja 2008 r. III CZP 26/08, z dnia 26 października 2011 r. III CZP 59/11 i z dnia 16 maja 2012 r., niepubl.).
W rozpoznawanej sprawie przedstawione zagadnienie sprowadza się do pytania o to, czy dopuszczalne jest wniesienie przez tę samą stronę zażalenia na zawarte w wyroku sądu pierwszej instancji orzeczenie o kosztach procesu oraz apelacji od rozstrzygnięcia co do istoty sprawy. W świetle brzmienia art. 394 § 1 pkt. 9 k.p.c. oraz powszechnie przyjętej wykładni tego przepisu, jak również obowiązującej w aktualnym stanie prawnym zasady wyłączności i niepodzielności środków zaskarżenia w Kodeksie postępowania cywilnego, należy uznać, że przedstawione zagadnienie nie budzi wątpliwości prawnych, a tym bardziej wątpliwości o poważnym charakterze. Wątpliwości takich nie przedstawił też Sąd Okręgowy zadający pytanie, nie wskazał bowiem żadnych argumentów prawnych przemawiających za przyjęciem rozwiązania odmiennego od powszechnie przyjętej wykładni omawianego przepisu.
W literaturze i orzecznictwie nie ma wątpliwości, że Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje zbiegu czy konkurencji kilku środków zaskarżenia bowiem obowiązuje w nim zasada wyłączności i niepodzielności tych środków. Jeżeli zatem przewiduje on określony środek zaskarżenia, to tym samym wyklucza inny.
Przepis art. 394 § 1 pkt. 9 k.p.c. jednoznacznie stanowi, że zażalenie do sądu drugiej instancji przysługuje na postanowienie sądu pierwszej instancji o kosztach procesu, jeżeli strona nie składa środka zaskarżenia co do istoty sprawy. W doktrynie przyjmuje się jednolicie, że strona może zaskarżyć zażaleniem zawarte w wyroku sądu pierwszej instancji orzeczenie o kosztach procesu tylko wtedy, gdy nie wniosła od tego wyroku środka zaskarżenia co do istoty sprawy, a więc dawniej rewizji a obecnie apelacji. Nie występuje tu zbieg dwóch środków zaskarżenia ani możliwość wyboru przez stronę jednego z nich.
Wniesienie środka zaskarżenia co do istoty sprawy wyklucza dopuszczalność wniesienia zażalenia na rozstrzygnięcie o kosztach procesu zawarte w wyroku.
Podobne stanowisko jednolicie prezentowane jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z dnia 5 października 1966 r. III CR 213/66 (OSPiKA z 1967 r. nr 9 poz. 226) Sąd ten stwierdzając, że nie istnieje dualizm środków zaskarżenie orzeczeń sądowych wskazał między innymi na przepis art. 394 § 1 pkt. 9 k.p.c. przewidujący zaskarżenie rewizją albo zażaleniem rozstrzygnięcia o kosztach procesu zawartego w wyroku. Także w uchwale siedmiu sędziów z dnia 26 lutego 1968 r. III PZP 44/67, stanowiącej zasadę prawną, (OSNC z 1968 r. nr 8-9, poz.130) Sąd Najwyższy stwierdził, że Kodeks postępowania cywilnego nie przewiduje możliwości wyboru środka zaskarżenia w przypadku, gdy określone postanowienie zawarte zostało w sentencji wyroku. Oznacza to, że w razie zamieszczenia w wyroku postanowienia, na które przysługuje zażalenie, stronie służy środek prawny odpowiadający istocie wydanego orzeczenia, zgodnie z przedmiotem rozstrzygnięcia, czyli zażalenie.
Tylko w jednym przypadku ustawodawca dał wyraz zasadzie zbiegu środków odwoławczych, ale ze skutkiem pochłonięcia jednego środka prawnego przez inny środek prawny – w art. 394 § 1 pkt. 9 k.p.c. – gdzie wyraźnie przewidziano sytuację, gdy orzeczenie o kosztach procesu, będące z istoty rzeczy postanowieniem, zawarte w wyroku, może być zaskarżone łącznie z rozstrzygnięciem mającym charakter wyroku, jednym środkiem prawnym- rewizją. Jeżeli zatem strona składa rewizję od wyroku, a więc środek zaskarżenia co do istoty sprawy, to nie musi wnosić odrębnego środka w postaci zażalenia na postanowienie o kosztach zawarte w wyroku. Wniesienie rewizji od wyroku „pochłania” zatem (ze skutkiem unicestwienia) możliwość wniesienia zażalenia na zawarte w wyroku postanowienie o kosztach procesu.
W konsekwencji nie budzi wątpliwości, że na zawarte w wyroku postanowienie o kosztach procesu stronie nie przysługują dwa środki zaskarżenia:
apelacja od całego wyroku i zażalenie na postanowienie o kosztach. Ma ona możliwość wniesienia albo apelacji od całego wyroku albo zażalenia na postanowienie o kosztach. Wniesienie apelacji niweczy dopuszczalność zażalenia na postanowienie o kosztach procesu zawarte w wyroku i to niezależnie od kolejności wniesienia każdego z tych środków odwoławczych.
Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.