Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 11 sierpnia 2017 r. (data nadania), O.K. (dalej: skarżąca) wystąpiła o zbadanie zgodności art. 9 ust. 2a i 2b ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770, ze zm.; dalej: u.p.w. KRS) z art. 31 ust. 3 oraz art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Postanowieniem z 17 lipca 2018 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze dalszego biegu. Postanowienie doręczono pełnomocnikowi skarżącej 23 lipca 2018 r. 3
Na to postanowienie skarżąca – pismem z 30 lipca 2018 r. – wniosła zażalenie, domagając się nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał w składzie trzech sędziów rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w zw. z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. W postanowieniu o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu Trybunał stwierdził, że nie spełnia ona wymogu określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, zgodnie z którym skargę konstytucyjną może wnieść każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone przez zakwestionowaną normę prawną.
Trybunał stwierdził, że przedmiot postępowania, w ramach którego wniesiono badaną skargę, nie dotyczył podmiotowych, konstytucyjnych praw skarżącej, a co najwyżej uczestnika postępowania – Drukarni Katolickiej S.A. w likwidacji (dalej: spółka). W ocenie Trybunału, skarżąca nie była ani stroną, ani uczestnikiem tego postępowania, więc podstawowa przesłanka podmiotowa warunkująca dopuszczalność wniesienia skargi konstytucyjnej nie została spełniona.
- 3. Trybunał stwierdził, że zarzuty podniesione przez skarżącą w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
- 3.1. Skarżąca zarzuciła Trybunałowi błędne przyjęcie jakoby orzeczeniem, którym ostatecznie orzeczono o jej konstytucyjnych wolnościach lub prawach było postanowienie Sądu Najwyższego z 21 lipca 2016 r. (sygn. […]; dalej: postępowanie o przerejestrowanie), nie zaś postanowienie Sądu Okręgowego z 26 kwietnia 2017 r. (sygn. […]; dalej: postanowienie Sądu Okręgowego).
Zarzut ten jest pozbawiony podstaw z następujących powodów.
Po pierwsze, w zaskarżonym postanowieniu Trybunał wyjaśnił, że jako orzeczenie ostateczne skarżąca wskazała postanowienie Sądu Okręgowego. Przed wydaniem tego postanowienia Sąd Okręgowy zawiesił postępowanie do czasu zakończenia odrębnego postępowania (o przerejestrowanie), którego wynik miał mieć bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Postępowanie o przerejestrowanie zakończyło się postanowieniem Sądu Najwyższego, w którym wyjaśniono, że z mocy prawa spółka utraciła byt prawny. Wobec utraty zdolności sądowej uczestnika postępowania (spółki), Sąd Okręgowy sprawę umorzył.
Trybunał nie stwierdził, że w postępowaniu, w ramach którego wniesiono badaną skargę, to postanowienie Sądu Najwyższego, a nie Sądu Okręgowego było orzeczeniem ostatecznym.
Po drugie, postępowanie objęte badaną skargą konstytucyjną, zakończone postanowieniem Sądu Okręgowego, zainicjowane zostało wnioskiem Centrum Onkologii […] z siedzibą w P. (dalej: wnioskodawca) o wezwanie spółki do usunięcia naruszenia prawa przez:
dostosowanie brzmienia statutu do wymogów kodeksu spółek handlowych oraz podwyższenie kapitału zakładowego spółki, a w przypadku niewykonania tego wezwania – o rozwiązanie spółki.
Skarżąca nie była ani stroną, ani uczestnikiem tego postępowania. Występowała w imieniu spółki, lecz – jak stwierdzono w postanowieniu Sądu Najwyższego, którym Sąd Okręgowy był związany – nie można jej było uznać za akcjonariusza spółki ani za osobę uprawnioną do jej reprezentowania.
Trybunał przypomina, że jednym z podstawowych wymogów nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu jest spełnienie tzw. warunku tożsamości podmiotowej. Warunek ten oznacza, że prawo wniesienia skargi konstytucyjnej przysługuje tylko temu podmiotowi, który uprawdopodobni, że jego określone konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone w sposób bezpośredni i osobisty – przez zakwestionowaną w skardze normę prawną – w postępowaniu zakończonym wydaniem orzeczenia posiadającego walor ostateczności w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Jak podkreśla się w orzecznictwie Trybunału, naruszenie wolności i praw, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, powinno mieć charakter osobisty oraz bezpośredni (por. wyrok pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35, w tym zdanie odrębne). Naruszenie, które wskazała skarżąca, nie posiadało tych przymiotów, nie kształtowało bowiem w sposób osobisty i bezpośredni sytuacji prawnej skarżącej, a co najwyżej – w sposób pośredni.
Postanowienie Sądu Okręgowego nie odnosi skutku prawnego wprost wobec skarżącej, lecz wobec wnioskodawcy i spółki (charakter bezpośredni). Nie odnosi się również do wolności lub praw albo obowiązków skarżącej, lecz wnioskodawcy i spółki (charakter osobisty). Dalsze implikacje, wynikające z określonego orzeczenia dla podmiotów innych niż strony czy uczestnicy postępowania – mają charakter pośredni.
Skarżąca nie przedstawiła argumentacji przemawiającej za odstąpieniem od tego poglądu. Należy przypomnieć, że Trybunał związany jest zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej (art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK) oraz utrwaloną w danym zakresie dotychczasową praktyką orzeczniczą (wykładnia operatywna), tym bardziej jeśli określony pogląd prawny potwierdzony lub wyrażony został w wyroku wydanym w pełnym składzie.
Ponadto, argumentacja skarżącej jest tym bardziej nietrafna, że Sąd Najwyższy stwierdził, iż skarżącej nie można uznać za akcjonariusza spółki ani za osobę uprawnioną do jej reprezentowania. Z tego względu nie można wywodzić, że skutki postanowienia Sądu Okręgowego a fortiori w sposób bezpośredni i osobisty naruszają konstytucyjne prawo własności skarżącej (korporacyjne prawa majątkowe) z naruszeniem zasady proporcjonalności (art. 64 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji).
Z tych względów zarzuty skarżącej w tym zakresie nie podważają podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu.
- 3.2. Skarżąca wyjaśniła, że zaskarżone przepisy stanowiły podstawę wydania postanowienia Sądu Okręgowego.
Podstawą odmowy nadania skardze dalszego biegu nie było jednak to, że zakwestionowane w skardze normy prawne nie stanowiły podstawy wydania ostatecznego orzeczenia w sprawie objętej badaną skargą. Sąd Okręgowy umorzył postępowanie, ponieważ spółka ex lege utraciła byt prawny (m. in. z mocy art. 9 ust. 2a i 2b u.p.w. KRS). Wyjaśnił to także Sąd Najwyższy, stwierdzając jednocześnie, że skarżącej nie można było uznać za akcjonariusza spółki, ani osobę uprawnioną do jej reprezentowania. Wobec tego, argumentacja skarżącej jakoby artykuły 9 ust. 2a i 2b u.p.w. KRS stanowiły podstawę wydania postanowienia Sądu Okręgowego, nie podważa zasadności odmowy nadania skardze dalszego biegu, ponieważ odmowa ta nie była oparta na tym zarzucie.
- 3.3. Skarżąca wskazała na wagę problemu konstytucyjnego stanowiącego istotę wniesionej skargi, co przemawiać ma za koniecznością nadania jej dalszego biegu.
Trybunał przypomina jednak, że warunkiem merytorycznego rozpoznania zarzutu niezgodności kwestionowanej normy prawnej z określoną normą konstytucyjną jest nadanie skardze dalszego biegu (art. 61 ust. 1 u.o.t.p. TK). Bieg ten jest zaś nadawany, gdy skarga spełnia określone prawem wymagania i nie jest oczywiście bezzasadna.
Wobec tego, że – w zaskarżonym postanowieniu – Trybunał stwierdził, iż badana skarga nie spełnia wymogu określonego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, a wniesione zażalenie nie podważyło tego ustalenia, postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 17 lipca 2018 r. o odmowie nadania skardze dalszego biegu odpowiada prawu, a zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
Postanowienie
z dnia 17 lipca 2018 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej O.K. w sprawie zgodności:
art. 9 ust. 2a i 2b ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770, ze zm.) z art. 31 ust. 3 oraz art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 11 sierpnia 2017 r. (data nadania) O.K. (dalej: skarżąca) wystąpiła o zbadanie zgodności art. 9 ust. 2a i 2b ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770, ze zm.; dalej: u.p.w.) z art. 31 ust. 3 oraz art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
Skargę konstytucyjną wniesiono w związku z następującą sprawą.
Centrum Onkologii […] z siedzibą w P. (dalej: wnioskodawca lub Centrum Onkologii) wniósł do Sądu Rejonowego w P. Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego (dalej: Sąd Rejonowy) o wezwanie uczestnika postępowania – Drukarni Katolickiej Spółki Akcyjnej w likwidacji – do usunięcia naruszenia przepisów prawa: art. 623 i art. 624 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 1577; dalej: k.s.h.) poprzez: dostosowanie brzmienia statutu do wymogów k.s.h.
oraz podwyższenie kapitału zakładowego spółki, a w przypadku niewykonania tego wezwania przez uczestnika, o rozwiązanie spółki.
Postanowieniem z 14 lutego 2012 r. (sygn. […]) Sąd Rejonowy oddalił wniosek, stwierdzając, że brak jest możliwości ustalenia osoby uprawnionej do reprezentowania spółki Drukarnia Katolicka S.A. w likwidacji. Jednocześnie ustalono, że spółka ta została wpisana do rejestru handlowego 14 kwietnia 1920 r. Po podjęciu przez jej akcjonariuszy uchwały z 10 lipca 1933 r. o rozwiązaniu spółki jej likwidatorem został B.W., następnie M.W., a po jego śmierci w 1973 r. nowego likwidatora nie powołano.
Od tego postanowienia wnioskodawca wniósł apelację do Sądu Okręgowego w P. Wydział Gospodarczy Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy).
Natomiast uczestnik postępowania – Drukarnia Katolicka S.A. w likwidacji – powołując się na wniosek złożony do Sądu Rejonowego – w ramach odrębnego postępowania – o przerejestrowanie spółki z rejestru RHB do Krajowego Rejestru Sądowego (dalej: postępowanie o przerejestrowanie), wniósł przed Sądem Okręgowym o odrzucenie apelacji i umorzenie postępowania apelacyjnego, ewentualnie o oddalenie apelacji, z uwagi na to, że oba te postępowania (pierwsze – z wniosku Centrum Onkologii oraz drugie – o przerejestrowanie) zmierzają do osiągnięcia tego samego celu. Postanowieniem z 6 grudnia 2012 r. Sąd Okręgowy zawiesił postępowanie apelacyjne, stwierdzając, że wynik postępowania o przerejestrowanie będzie miał bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie przedmiotowej sprawy.
Postępowanie o przerejestrowanie zakończone zostało wydaniem postanowienia Sądu Najwyższego z 21 lipca 2016 r. (sygn. […]), którym oddalono skargę kasacyjną Drukarni Katolickiej S.A. w likwidacji. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że osoby (w tym skarżąca), które podjęły uchwałę o powołaniu likwidatora w celu reprezentowania spółki w sprawie o jej przerejestrowanie, nie były jej akcjonariuszami, ponieważ na dzień podjęcia uchwały nie posiadały akcji imiennych spółki i nie zostały wpisane do księgi akcyjnej.
Z tego powodu uchwałę tę uznano za „nieistniejącą” i niewywołującą skutków prawnych. W konsekwencji spółka nie została przerejestrowana do Krajowego Rejestru Sądowego w terminie do 31 grudnia 2015 r. 7
Będąc związanym postanowieniem Sądu Najwyższego, Sąd Okręgowy postanowieniem z 26 kwietnia 2017 r. (sygn. […]) umorzył postępowanie wskutek utraty zdolności sądowej uczestnika postępowania – Drukarni Katolickiej S.A. w likwidacji.
Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 21 lutego 2018 r. skarżąca została wezwana do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej, do czego odniosła się w terminie, pismem z 5 marca 2018 r. 9
Skarżąca zarzuca art. 9 ust. 2a i 2b u.p.w. naruszenie zasady proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji) oraz prawa własności (art. 64 Konstytucji).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy jest oczywiście bezzasadna. Mając na uwadze art. 67 ust. 1 u.o.t.p. TK, Trybunał przy orzekaniu jest związany zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej.
2. W myśl art. 9 ust. 2a z dnia 20 sierpnia 1997 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz. U. Nr 121, poz. 770, ze zm.; dalej: u.p.w.) podmioty, które do 31 grudnia 2015 r. nie złożyły wniosku o wpis do rejestru, uznaje się za wykreślone z rejestru z dniem 1 stycznia 2016 r. Natomiast zgodnie z art. 9 ust. 2b u.p.w. z dniem 1 stycznia 2016 r. Skarb Państwa nabywa nieodpłatnie z mocy prawa mienie podmiotów, o których mowa w ust. 2a, a prawa wspólników, członków spółdzielni i innych osób uprawnionych do udziału w majątku likwidacyjnym wygasają z chwilą wykreślenia podmiotu z rejestru.
3. Skarżąca zarzuciła zakwestionowanym przepisom, że stanowiąc podstawę wydania ostatecznego orzeczenia, pozbawiły ją – jako akcjonariusza Drukarni Katolickiej S.A. w likwidacji – majątkowych praw korporacyjnych w tej spółce, a tym samym naruszyły zasadę proporcjonalności (art. 31 ust. 3 Konstytucji) oraz jej prawo własności (art. 64 Konstytucji).
4. Przedmiotem postępowania, w ramach którego wniesiono badaną skargę konstytucyjną, były kwestie dostosowania brzmienia statutu spółki do odpowiednich wymogów prawa oraz podwyższenia jej kapitału zakładowego. Postępowanie zakończyło się wydaniem postanowienia Sądu Okręgowego w P. Wydział Gospodarczy Odwoławczy (dalej: Sąd Okręgowy) z 26 kwietnia 2017 r. (sygn. […]; dalej: postanowienie Sądu Okręgowego), wskazanego przez skarżącą jako ostateczne rozstrzygnięcie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącej określonych w Konstytucji (art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej) 15
Kwestia przerejestrowania spółki z przedwojennego rejestru RHB do Krajowego Rejestru Sądowego (dalej: KRS) została prawomocnie rozstrzygnięta w ramach odrębnego postępowania, zakończonego wydaniem postanowienia Sądu Najwyższego z 21 lipca 2016 r. (sygn. […]; dalej: postępowanie o przerejestrowanie).
To w ramach postępowania o przerejestrowanie (zakończonego wydaniem postanowienia Sądu Najwyższego), a nie w sprawie objętej badaną skargą konstytucyjną (zakończoną wydaniem postanowienia Sądu Okręgowego), prawomocnie przesądzono: po pierwsze – że skarżącej nie można było uznać za akcjonariusza spółki w rozumieniu art. 343 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych (obecnie: Dz. U. z 2017 r. poz. 1577; dalej: k.s.h.); po drugie – że uchwała o powołaniu kuratora celem reprezentowania spółki w postępowaniu o przerejestrowanie nie wywołuje skutków prawnych; a w związku z powyższym – że spółka nie uzyskała prawomocnego wpisu w KRS do 31 grudnia 2015 r. i w konsekwencji utraciła byt prawny.
5. Trybunał stwierdził, że badana skarga nie spełnia wymagań określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, co zgodnie z art. 64 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK stanowi podstawę odmowy nadania jej dalszego biegu.
Zgodnie z wymogiem określonym w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanym w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK, skargę konstytucyjną może wnieść każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone przez zakwestionowaną w skardze normę prawną.
5.1. Przedmiot postępowania, w ramach którego wniesiono badaną skargę, nie dotyczył podmiotowych konstytucyjnych praw skarżącej, a co najwyżej uczestnika postępowania – Drukarni Katolickiej S.A. w likwidacji. Skarżąca nie była ani stroną, ani uczestnikiem tego postępowania. Jeżeli w postępowaniu zakończonym wydaniem ostatecznego orzeczenia orzekano o konstytucyjnych wolnościach lub prawach innego podmiotu niżeli wnoszącego skargę konstytucyjną, to podstawowa przesłanka podmiotowa, warunkująca dopuszczalność wniesienia skargi konstytucyjnej, nie może zostać uznana za spełnioną. Z tego powodu badana skarga konstytucyjna nie spełnia wymogu określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK.
5.2. Postanowieniem Sądu Najwyższego – którym Sąd Okręgowy był związany – stwierdzono, że skarżącej nie przysługiwały korporacyjne prawa majątkowe w Drukarni Katolickiej S.A. w likwidacji. Zakwestionowane w skardze przepisy nie mogły zatem naruszyć w sposób nieproporcjonalny (art. 31 ust. 3 Konstytucji) takich praw majątkowych skarżącej (art. 64 Konstytucji), które – jak stwierdził Sąd Najwyższy – jej nie przysługiwały. Z tego powodu zarzut skarżącej (przedmiot skargi) nie spełnia wymagań określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a skonkretyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 23
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.