Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 12 listopada 2019 r. (data nadania) […] Sp. z o.o. z siedzibą w T. (dalej: skarżąca), reprezentowana przez pełnomocnika z urzędu, wystąpiła z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.
Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z 21 kwietnia 2016 r. (sygn. akt […]) ustanowił dla skarżącej pełnomocnika z urzędu do wniesienia skargi konstytucyjnej w związku z wydanym w jej sprawie postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z 4 lutego 2016 r. (sygn. akt […]). 2 sierpnia 2016 r. wyznaczony radca prawny wniósł w imieniu skarżącej skargę konstytucyjną. Postanowieniem z 16 grudnia 2016 r. (sygn. Ts 166/16) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania jej dalszego biegu. Pełnomocnik skarżącej sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie i złożył ją do akt sprawy prowadzonej w Sądzie Rejonowym w T. pod sygn. akt […]. Po otrzymaniu opinii skarżąca wystąpiła z wnioskiem o zmianę pełnomocnika z urzędu. Wniosek został oddalony postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z 3 lutego 2017 r. (sygn. akt […]). Skarżąca zwróciła się też – zarówno do Sądu Rejonowego w T., jak i do Trybunału Konstytucyjnego – o zawieszenie postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym pod sygn. Ts 166/16.
Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. postanowieniem z 3 sierpnia 2017 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek skarżącej o zawieszenie postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym (sygn. Ts 166/16). Po rozpoznaniu skargi na to postanowienie Sąd Rejonowy w T. odrzucił ją postanowieniem z 25 września 2017 r. (sygn. […]).
Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 23 listopada 2017 r. (sygn. Ts 166/16) również nie uwzględnił wniosku skarżącej o zawieszenie postępowania w sprawie rozpatrywanej skargi.
Zarządzeniem z 11 lutego 2020 r. sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skarżącą do usunięcia, w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia, braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: doręczenie dwóch egzemplarzy skargi konstytucyjnej wraz z załącznikami;
udokumentowanie daty złożenia przez skarżącą wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu; doręczenie poświadczonych przez pełnomocnika za zgodność z oryginałem czterech kopii ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego w sprawie skarżącej na podstawie zaskarżonych przepisów.
W piśmie z 17 lutego 2020 r. (data nadania) skarżąca ustosunkowała się do powyższego wezwania. Wskazała, że ostatecznymi orzeczeniami zapadłymi w jej sprawie są: postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 23 listopada 2017 r. (sygn. Ts 166/16) oraz postanowienie Sądu Rejonowego w T. z 25 września 2017 r. (sygn. akt […]).
Skarżąca zarzuciła niezgodność zakwestionowanych przepisów z art. 45 ust. 1 Konstytucji (prawo do sądu), art. 176 ust. 1 Konstytucji (prawo do dwuinstancyjnego rozpoznania sprawy) oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61 poz. 284, ze zm.; prawo do rzetelnego procesu). Zdaniem skarżącej sporządzenie przez pełnomocnika z urzędu, ustanowionego dla niej w celu wniesienia skargi konstytucyjnej, opinii o braku podstaw do wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego odmawiające nadania skardze dalszego biegu oraz odmówienie przez sąd ustanowienia dla skarżącej kolejnego pełnomocnika z urzędu doprowadziło do sytuacji, w której rzeczona opinia stała się faktycznie ostatecznym i niezaskarżalnym orzeczeniem w sprawie.
Opinia pełnomocnika, niejako umocniona decyzją sądu o odmowie ustanowienia kolejnego pełnomocnika do sporządzenia środka odwoławczego, odnosi – w ocenie skarżącej – skutek identyczny jak prawomocny wyrok rozstrzygający kwestię zasadności skargi konstytucyjnej.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony wolności lub praw. Musi ona spełniać przesłanki dopuszczalności jej merytorycznego rozpoznania, które zostały uregulowane w art. 79 ust. 1 Konstytucji i doprecyzowane w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393, ze zm.;
dalej: u.o.t.p.TK). Gdy skarga konstytucyjna nie spełnia warunków formalnych, a także gdy jest oczywiście bezzasadna lub gdy jej braki nie zostały usunięte w określonym terminie, Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu. Wstępne rozpoznanie służy bowiem wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
- 2. Złożona skarga nie spełnia warunków formalnych, co uniemożliwia nadanie jej dalszego biegu.
- 2.1. Zgodnie z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK początkiem biegu trzymiesięcznego terminu do złożenia skargi konstytucyjnej jest doręczenie skarżącemu ostatecznego orzeczenia w sprawie. W dniu złożenia przez skarżącego wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu termin wniesienia skargi konstytucyjnej ulega zawieszeniu i nie biegnie do czasu rozpoznania tego wniosku przez sąd (zob. postanowienia TK z: 25 listopada 1998 r., sygn. Ts 92/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 46; 4 marca 2008 r., sygn. Ts 223/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 119; 3 czerwca 2011 r., sygn. Ts 294/10, OTK ZU nr 5/B/2011, poz. 378; 12 października 2017 r., sygn. Ts 255/16, OTK ZU nr B/2017, poz. 232). Dochodzi wówczas do podzielenia terminu na dwa okresy: pierwszy – od dnia doręczenia ostatecznego orzeczenia organu władzy publicznej do dnia wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i drugi – od dnia powiadomienia pełnomocnika z urzędu o umocowaniu w sprawie do złożenia skargi konstytucyjnej. Łącznie oba okresy nie mogą być dłuższe niż trzy miesiące (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK). Zawieszenie biegu terminu następuje z reguły po okresie oznaczonym w dniach, dlatego dla prowadzenia przedmiotowych obliczeń niezbędne jest przyjęcie reżimu przewidzianego w art. 114 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2020 r. poz. 1740, ze zm.), nakazującego traktowanie miesiąca za 30 dni.
Wypełniając obowiązek wskazania i załączenia do skargi ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego na podstawie zakwestionowanego aktu normatywnego, skarżąca przedstawiła postanowienie Sądu Rejonowego w T. z 25 września 2017 r., sygn. akt […] (dalej: postanowienie Sądu Rejonowego) i postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 23 listopada 2017 r., sygn. Ts 166/16 (dalej: postanowienie Trybunału Konstytucyjnego). Trybunał ustalił z urzędu, że pierwsze ze wskazanych orzeczeń zostało doręczone skarżącej 9 października 2017 r., zaś drugie – 28 listopada 2017 r. Od daty doręczenia tych orzeczeń rozpoczął bieg 3-miesięczny termin do wniesienia skargi konstytucyjnej. Bieg każdego z tych terminów uległ zawieszeniu 3 stycznia 2018 r. na skutek złożenia przez skarżącą wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Ponowne terminy zaczęły biec ponownie 5 września 2019 r., tj. od pierwszego dnia po dacie zawiadomienia radcy prawnego o wyznaczeniu go pełnomocnikiem z urzędu w sprawie skarżącego (art. 44 ust. 3 pkt 1 u.o.t.p.TK).
Rozpatrywana skarga została nadana w urzędzie pocztowym 12 listopada 2019 r., a więc po upływie ustawowego terminu. Okoliczność ta jest zasadniczą podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK).
2.2. Skarżąca zakwestionowała art. 117 § 5 ustawy z 16 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 1575, ze zm.; dalej: k.p.c.) w brzmieniu: „[s]ąd uwzględni wniosek, jeżeli udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny. Podstawą oddalenia wniosku nie może być skorzystanie przez osobę fizyczną z nieodpłatnej pomocy prawnej lub nieodpłatnego poradnictwa obywatelskiego, o których mowa w ustawie z dnia 5 sierpnia 2015 r. o nieodpłatnej pomocy prawnej, nieodpłatnym poradnictwie obywatelskim oraz edukacji prawnej (Dz. U. z 2019 r. poz. 294)”. Przepis ten zaskarżyła w związku z art. 118 § 5 k.p.c., zgodnie z którym: „[j]eżeli adwokat lub radca prawny ustanowiony w związku z postępowaniem kasacyjnym lub postępowaniem ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, nie stwierdza podstaw do wniesienia skargi, jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić na piśmie o tym stronę oraz sąd, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia zawiadomienia go o wyznaczeniu. Do zawiadomienia adwokat lub radca prawny dołącza sporządzoną przez siebie opinię o braku podstaw do wniesienia skargi. Opinia nie jest załączana do akt sprawy i nie jest doręczana stronie przeciwnej”.
Pierwszym z orzeczeń wskazanych przez skarżącą jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji (postanowienie Sądu Rejonowego) odrzucono, jako niedopuszczalną, skargę skarżącej na postanowienie referendarza sądowego oddalające jej wniosek o zawieszenie postępowania toczącego się przed Trybunałem Konstytucyjnym pod sygn. Ts 166/16, zaś drugim (postanowienie Trybunału Konstytucyjnego) – nie uwzględniono wniosku skarżącej o zawieszenie przez Trybunał tego postępowania. Ani Sąd Rejonowy, ani Trybunał Konstytucyjny nie rozstrzygał o przyznaniu skarżącej adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Nie badał również kwestii związanych z odmową sporządzenia przez ustanowionego dla niej pełnomocnika środka zaskarżenia od zapadłego w jej sprawie orzeczenia.
Mając to na uwadze Trybunał stwierdza, że w badanej sprawie występuje brak tożsamości podstawy prawnej orzeczeń wydanych w sprawie skarżącej i przedmiotu zaskarżenia.
Z uwagi na to, że przedmiotem skargi konstytucyjnej mogą być – co do zasady – tylko takie przepisy, które stanowią normatywną podstawę wydanego w sprawie ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej, oraz których treść normatywna stanowi przyczynę naruszenia określonych w Konstytucji wolności lub praw przysługujących skarżącemu, należało odmówić nadania rozpatrywanej skardze dalszego biegu w oparciu o art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK (dodatkowa podstawa odmowy).
- 2.3. Na marginesie Trybunał wskazuje, że skarżąca nie uprawdopodobniła, iż zakwestionowany art. 117 § 5 w związku z art. 118 § 5 k.p.c. narusza art. 45 ust. 1 Konstytucji.
W rozpatrywanej sprawie brak jest podstaw, by przyjąć, że sporządzenie przez pełnomocnika ustanowionego dla skarżącej z urzędu opinii o braku podstaw do wniesienia zażalenia w ramach postępowania wszczętego skargą konstytucyjną, przy jednoczesnej niemożności ustanowienia dla niej w tym celu nowego pełnomocnika z urzędu, zamknęło skarżącej ostatecznie drogę do złożenia tego środka prawnego. Skarżąca mogła bowiem – z zachowaniem ustawowego terminu do wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu w sprawie Ts 166/16 – zwrócić się do pełnomocnika z wyboru, w tym poszukiwać reprezentacji w ramach pomocy prawnej pro bono.
Przypomnieć należy, że zadaniem pełnomocnika ustanowionego z urzędu nie jest – jak błędnie przyjmuje skarżąca – przygotowanie żądanego przez stronę pisma procesowego (środka zaskarżenia), lecz udzielenie jej profesjonalnej pomocy prawnej, która może obejmować zarówno sporządzenie takiego pisma, jak i wyjaśnienie okoliczności, które – zdaniem pełnomocnika – przemawiają przeciwko zasadności jego wniesienia. Brak zgody pełnomocnika na przygotowanie zażalenia na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze nie może być przy tym utożsamiane z orzekaniem o dopuszczalności skargi, podejmowanym przez Trybunał Konstytucyjny w toku rozpoznawania wniesionej skargi.
2.4. Trybunał wskazuje ponadto na nieprawidłowe sformułowanie przez skarżącą podstaw skargi. Powołany przez skarżącą art. 176 ust. 1 Konstytucji nie może stanowić samodzielnego wzorca kontroli w postępowaniu wszczętym na skutek złożenia skargi konstytucyjnej. Należy go odczytywać w kontekście prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz prawa do zaskarżania orzeczeń wydanych przez organ pierwszej instancji (art. 78 Konstytucji). W sytuacji, gdy organem wydającym orzeczenie w pierwszej instancji jest sąd, normatywna treść prawa do zaskarżania orzeczeń jest więc dookreślona przez wyrażoną w art. 176 ust. 1 Konstytucji zasadę dwuinstancyjności postępowania (zob. postanowienie TK z 28 października 2010 r., Ts 341/08, OTK ZU nr 5/B/2010, poz. 341).
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji wzorcami kontroli w postępowaniu skargowym mogą być ponadto wyłącznie przepisy Konstytucji kreujące wolności lub prawa podmiotu występującego ze skargą konstytucyjną. Z przepisu tego jednoznacznie wynika, że postanowienia umów międzynarodowych nie mogą stanowić takiego wzorca. Nieprawidłowe jest więc sformułowanie zarzutu skargi w oparciu o art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2 (Dz. U. z 1993 r. Nr 61 poz. 284, ze zm.).
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 23
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.