Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 17 listopada 2017 r. (data nadania) J.K.S (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 547 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje zażalenia od postanowienia oddalającego wniosek o wznowienie postępowania lub pozostawiającego go bez rozpoznania wydanego przez sąd apelacyjny lub Sąd Najwyższy”, jest niezgodny z art. 2, art. 78 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3, art. 77 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 w związku z art. 19 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Zdaniem skarżącego zakwestionowany w skardze art. 547 § 1 k.p.k. we wskazanym w niej zakresie narusza zasadę poprawnej legislacji (art. 2 Konstytucji), prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, prawo do sądu, równości wobec prawa i proporcjonalności (art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 19 Konstytucji), zakaz zamykania drogi sądowej (art. 77 ust. 2 Konstytucji) oraz zasadę co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji).
Postanowieniem z 20 marca 2018 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 26 marca 2018 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze, stwierdziwszy, że nie spełnia ona podstawowych przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 1, art. 53 ust. 2 pkt 1 i art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072). Jak zauważył Trybunał, orzeczenie, w związku z którym skarżący wniósł skargę, tj. postanowienie Sądu Apelacyjnego w B., II Wydział Karny z 11 sierpnia 2017 r., nie zostało wydane na podstawie zakwestionowanego w skardze przepisu, nie rozstrzyga także o tym, że na postanowienie oddalające wniosek o wznowienie postępowania wydane przez sąd apelacyjny nie przysługuje zażalenie. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału uzyskanie przez skarżącego takiego orzeczenia jest możliwe tylko w razie złożenia środka odwoławczego, co w rozpatrywanej sprawie nie miało miejsca (zob. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35).
W zażaleniu złożonym 30 marca 2018 r. (data nadania) skarżący zarzucił, że Trybunał naruszył art. 79 ust. 1 i art. 78 Konstytucji, albowiem bezpodstawnie przyjął, iż warunkiem wniesienia skargi było uprzednie złożenie zażalenia niedopuszczalnego z mocy ustawy. Podkreślił, że niedopuszczalność ex lege środka odwoławczego jest potwierdzona w doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego. W celu poparcia zarzutów sformułowanych w zażaleniu, skarżący wskazał na postanowienie z 27 września 2013 r. (sygn. Ts 299/11, OTK ZU nr II/B/2014, poz. 829), którym Trybunał uwzględnił zażalenie na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze, której przedmiotem był art. 56 § 3 k.p.k. w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 k.p.k. i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, o którym mowa w art. 54 k.p.k.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu.
W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji skargę konstytucyjną może złożyć każdy, czyje konstytucyjne prawa lub wolności zostały naruszone, przy czym naruszenie to musi wynikać z niekonstytucyjności przepisów, na podstawie których wydano ostateczne rozstrzygnięcie o wolnościach, prawach lub obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji. Załączenie takiego rozstrzygnięcia – które zostało wydane na podstawie zaskarżonych przepisów i doprowadziło do naruszenia wskazanych w skardze konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego – jest więc w myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK koniecznym warunkiem rozpoznania skargi konstytucyjnej.
Dlatego, o ile co do zasady wymóg wyczerpania drogi prawnej, o którym mowa w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, obliguje skarżącego jedynie do wyczerpania zwykłych środków zaskarżenia (zob. np. postanowienia TK z 25 stycznia 2008 r., sygn. Ts 58/07, OTK ZU nr 3/B/2008, poz. 107 oraz z 14 grudnia 2009 r., sygn. Ts 97/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 16), o tyle w wypadku kwestionowania zgodności z Konstytucją przepisów wyłączających możliwość zaskarżenia danego rozstrzygnięcia sądu lub innego organu konieczne jest uzyskanie orzeczenia, którego treścią będzie odmowa rozpatrzenia środka odwoławczego. Dopóki skarżący nie uzyska takiego orzeczenia, nie mamy do czynienia z konkretnym naruszeniem prawa do zaskarżania orzeczeń wydanych w pierwszej instancji. Dopiero bowiem w momencie jego wydania następuje konkretyzacja sytuacji prawnej skarżącego w sposób uzasadniający przyjęcie tezy o wystąpieniu bezpośredniego naruszenia tego prawa (zob. stan faktyczny sprawy sygn. SK 23/10, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 57, zakończonej wyrokiem TK z 11 czerwca 2013 r.).
W analizowanej sprawie skarżący zakwestionował niezaskarżalność postanowienia sądu apelacyjnego w sprawie oddalenia wniosku o wznowienie postępowania karnego, która wynikała z art. 547 § 1 k.p.k. Postanowienie Sądu Apelacyjnego w B. z 11 sierpnia 2017 r. – na co trafnie zwrócił uwagę Trybunał w zaskarżonym postanowieniu – w ogóle nie odnosiło się do kwestii niezaskarżalności rozstrzygnięć wydawanych w trybie art. 547 § 1 in fine k.p.k. Niezasadne i niemające podstaw w obowiązujących przepisach byłoby bowiem twierdzenie, że rozpoznając wniosek o wznowienie postępowania, sąd jednocześnie rozstrzygał o możliwości wniesienia środka odwoławczego od orzeczenia wydanego na skutek rozpatrzenia tego wniosku.
Jednocześnie Trybunał stwierdza, że odwołanie się przez skarżącego w zażaleniu do sprawy o sygn. Ts 299/11 jest nietrafne.
Należy zwrócić uwagę na to, że wprawdzie w tej sprawie Trybunał uwzględnił zażalenie, jednak postanowieniem z 10 marca 2015 r. (sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35), wydanym w pełnym składzie, umorzył postępowanie. Trybunał uznał, że w sprawie nie wydano orzeczenia na podstawie zakwestionowanego przepisu.
W postanowieniu z 20 marca 2018 r. Trybunał zasadnie więc ustalił, że złożona skarga nie spełniała podstawowych przesłanek określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1, art. 53 ust. 2 pkt 1 i art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, dlatego – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – prawidłowo odmówił nadania jej dalszego biegu.
Na marginesie Trybunał zwraca uwagę także na to, że w wyroku z 11 czerwca 2013 r. (sygn. SK 23/10, OTK ZU nr 5/A/2013, poz.
57) Trybunał orzekł, iż art. 547 § 1 k.p.k. nie jest niezgodny z art. 78 w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Podkreślił przy tym, że postanowienie wydane na podstawie art. 547 § 1 k.p.k. przez sąd apelacyjny lub Sąd Najwyższy nie jest orzeczeniem wydanym w pierwszej instancji. Wyjaśnił nadto, że „brak możliwości wniesienia zażalenia na postanowienie sądu apelacyjnego lub Sądu Najwyższego oddalające wniosek o wznowienie postępowania karnego jest ograniczeniem dotyczącym nadzwyczajnej instytucji prawnej (…). W orzecznictwie Trybunału przyjęte jest, że wznowienie postępowania nie jest objęte wszystkimi gwarancjami prawa do sądu oraz powiązanej z nim zasady dwuinstancyjności postępowania” (zob. szerzej wyrok TK z 12 stycznia 2010 r., sygn. SK 2/09, OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1). Trybunał stwierdził w konsekwencji, że ani art. 32 ust. 1, ani art. 78 Konstytucji nie jest adekwatnym wzorcem kontroli konstytucyjności art. 547 § 1 k.p.k.
Mając powyższe na względzie, Trybunał – na podstawie art. 61 ust. 8 i art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c u.o.t.p. TK – nie uwzględnił zażalenia.
Postanowienie
z dnia 20 marca 2018 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Mariusz Muszyński, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.K.S. w sprawie zgodności:
art. 547 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904, ze zm.) z art. 2; art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3; art. 77 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 19 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 17 listopada 2017 r. (data nadania) J.K.S. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 547 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1904, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje zażalenia od postanowienia oddalającego wniosek o wznowienie postępowania lub pozostawiającego go bez rozpoznania wydanego przez sąd apelacyjny lub Sąd Najwyższy” jest niezgodny z art. 2; art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3; art. 77 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 19 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.
Skarga konstytucyjna została sformułowana w związku z następującą sprawą.
We wniosku z 7 czerwca 2017 r. skarżący, powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 1 marca 2011 r. (sygn. P 21/09), wystąpił do Sądu Apelacyjnego w B., II Wydział Karny (dalej: Sąd Apelacyjny w B.) o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem Sądu Okręgowego w O., II Wydział Karny z 27 lipca 2009 r. Postanowieniem z 11 sierpnia 2017 r. Sąd Apelacyjny w B. oddalił wniosek, stwierdziwszy, że nie ma podstaw do wznowienia postępowania. Zdaniem sądu „uznanie niekonstytucyjności art. 8 ust. 1a ustawy [z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego; Dz. U. Nr 34, poz. 149, ze zm.] nie może powodować automatyzmu zastosowania art. 540 § 2 k.p.k. w każdej sprawie, w której przepis ten stanowił podstawę zasądzenia roszczenia wynikającego z represji związanych z działalnością na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, niezależnie od jej realiów”.
Postanowienie Sądu Apelacyjnego w B., wskazane przez skarżącego jako orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu wraz z uzasadnieniem doręczone 18 sierpnia 2017 r. 5
Zdaniem skarżącego zakwestionowany w skardze art. 547 § 1 k.p.k. we wskazanym w niej zakresie narusza zasadę poprawnej legislacji (art. 2 Konstytucji), prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, prawo do sądu, równości wobec prawa i proporcjonalności (art. 78 w związku z art. 45 ust. 1, w związku z art. 32 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3, w związku z art. 19 Konstytucji), zakaz zamykania drogi sądowej (art. 77 ust. 2 Konstytucji) oraz zasadę co najmniej dwuinstancyjnego postępowania sądowego (art. 176 ust. 1 Konstytucji).
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywiście bezzasadna.
Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, może wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji.
Z powyższej normy wynikają dwa podstawowe warunki wniesienia skargi konstytucyjnej. Pierwszym z nich jest wymaganie, by sąd wydał orzeczenie na podstawie przepisu, którego konstytucyjność kwestionuje skarżący. W związku z tym, art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK stanowi, że skarga konstytucyjna zawiera określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją, natomiast art. 53 ust. 2 pkt 1 u.o.t.p. TK ustanawia wymóg dołączenia do skargi orzeczenia wydanego na podstawie przepisu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1. Drugim warunkiem wynikającym z art. 79 ust. 1 Konstytucji jest ostateczny charakter rozstrzygnięcia zapadłego w sprawie skarżącego.
Ten wymóg jest rozwinięty w art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK, który stanowi o „wyczerpaniu drogi prawnej”, a jako datę początkową biegu trzymiesięcznego terminu wniesienia skargi wskazuje doręczenie skarżącemu „prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia”.
Analizowanej skardze należało odmówić nadania dalszego biegu, ponieważ nie spełnia ona wskazanych przesłanek.
Skarżący zakwestionował art. 547 § 1 k.p.k. w brzmieniu: „Na postanowienie oddalające wniosek lub pozostawiające go bez rozpoznania przysługuje zażalenie, chyba że orzekł o tym sąd apelacyjny lub Sąd Najwyższy”. Jako ostateczne orzeczenie skarżący wskazał postanowienie Sądu Apelacyjnego w B. z 11 sierpnia 2017 r., oddalające jego wniosek o wznowienie prawomocnie zakończonego postępowania.
W niniejszej sprawie ostateczne rozstrzygnięcie nie dotyczy istnienia/braku istnienia środka prawnego. Oczywiście charakter ostateczny rozstrzygnięcia i jego niezaskarżalność może budzić sprzeciw skarżącego, ale polski model skargi jest taki a nie inny i dopuszczanie tego typu rozwiązań, że skarży się przepisy, które nie były podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia budzi wątpliwości. Nie jest tak, że skarżący musi mieć możliwość skarżenia wszystkiego. To nie actio popularis. Skarga konstytucyjna jest subsydiarnym środkiem i ma określone granice.
Trybunał stwierdza, że powyższe orzeczenie z 11 sierpnia 2017 r. nie zostało wydane na podstawie zakwestionowanego w skardze przepisu, nie rozstrzyga także o tym, że na postanowienie oddalające wniosek o wznowienie postępowania wydane przez sąd apelacyjny nie przysługuje zażalenie. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału uzyskanie przez skarżącego takiego orzeczenia jest możliwe tylko w razie złożenia środka odwoławczego (zob. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Skarżący nie wniósł zażalenia, dlatego wniesiona przez niego skarga nie spełnia podstawowych przesłanek określonych w art. 53 ust. 1 pkt 1, art. 53 ust. 2 pkt 1 i art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK 14
Wskazana okoliczność jest – zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p. TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
Wziąwszy powyższe pod uwagę, Trybunał postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 17
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.