Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 7 sierpnia 2023 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji na tle następującego stanu faktycznego.
Skarżący wystąpił do Sądu Okręgowego w K. za pośrednictwem Sądu Rejonowego w K. ze skargą na przewlekłość postępowania w sprawie toczącej się przed tym sądem pod sygn. […]. Pismo w formie PDF złożył za pośrednictwem e-maila. Zarządzeniem z 7 marca 2023 r. (doręczonym skarżącemu 27 marca 2023 r.) skarżący został wezwany do usunięcia braku formalnego skargi przez własnoręczne jej podpisanie, w terminie tygodnia, pod rygorem odrzucenia tego pisma. W terminie wskazanym w zarządzeniu skarżący nie usunął braku formalnego, podniósł natomiast, że złożona skarga została podpisana zgodnie z przepisami rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 910/2014 z dnia 23 lipca 2014 r. w sprawie identyfikacji elektronicznej i usług zaufania w odniesieniu do transakcji elektronicznych na rynku wewnętrznym oraz uchylające dyrektywę 1999/93/WE (Dz. Urz. UE. L Nr 257, s. 73; dalej: rozporządzenie PE i Rady UE).
W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy w K. III Wydział Cywilny Odwoławczy postanowieniem z 15 maja 2023 r. (sygn. akt […]) odrzucił skargę, stwierdziwszy, że w obowiązującym stanie prawnym wniesienie pisma procesowego drogą elektroniczną lecz poza systemem teleinformatycznym i podpisanie go podpisem elektronicznym nie spełnia wymogu podpisania pisma stosownie do art. 126 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568; dalej:
k.p.c.).
Na powyższe postanowienie skarżący wniósł drogą mailową zażalenie wraz z wnioskiem o wyłączenie wskazanych w nim sędziów.
Sąd Okręgowy w K., w piśmie z 2 czerwca 2023 r. (sygn. […]), wydanym w celu wykonania zarządzenia sędziego tego sądu, wezwał skarżącego do podpisania pisma (zażalenia) w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu zawartego w zażaleniu wniosku o wyłączenie sędziego. W reakcji na powyższe pismo skarżący wniósł drogą elektroniczną „Wniosek o zawieszenie postępowania do czasu rozpoznania pytań prejudycjalnych w TSUE oraz alternatywnie o wyłączenie w trybie art. 49 k.p.c.”. W piśmie z 6 lipca 2023 r. (sygn. akt jw.), skierowanym do skarżącego w formie e-maila, Sąd Okręgowy poinformował skarżącego o pozostawieniu w aktach bez nadania biegu przesłanej drogą elektroniczną korespondencji zawierającej wniosek o zawieszenie postępowania i wyłączenie sędziów w trybie art. 49 k.p.c. jako niestanowiących pisma procesowego. W reakcji na powyższe pismo skarżący ponownie sformułował i przesłał e-mailem „wniosek o zawieszenie postępowania do czasu rozpoznania pytań prejudycjalnych w TSUE oraz alternatywnie o wyłączenie w trybie art. 49 k.p.c. i wszczęcie postępowania dyscyplinarnego”.
Sąd Okręgowy w K., postanowieniem z 13 lipca 2023 r. (sygn. akt jw.) odrzucił, jako niedopuszczalne, zażalenie skarżącego na postanowienie tego sądu z 15 maja 2023 r. (sygn. akt […]). Sąd wskazał, że przepisy ustawy z dnia 17 czerwca 2021 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. z 2023 r. poz. 1725) przewidują jednoinstancyjny tryb rozpoznania takiej skargi, zatem stronie nie przysługuje środek odwoławczy od orzeczeń i innych rozstrzygnięć wydanych w toku postępowania prowadzonego na podstawie wskazanej ustawy. Powyższe orzeczenie, wskazane przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji, zostało mu doręczone wraz z uzasadnieniem (i pouczeniem, że nie przysługuje od niego środek zaskarżenia, i że w razie wniesienia kolejnego zażalenia w tej sprawie, zostanie ono pozostawione w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności) 1 sierpnia 2023 r.
Na powyższe postanowienie skarżący wniósł zażalenie, któremu nie nadano dalszego biegu.
Prezes Trybunału Konstytucyjnego, zarządzeniem z 8 grudnia 2023 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 18 grudnia 2023 r.) wezwał skarżącego do poinformowania, czy od orzeczenia wskazanego w skardze jako ostateczne został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.
W piśmie procesowym z 23 grudnia 2023 r. (data nadania) skarżący poinformował, że od orzeczenia wydanego w postępowaniu ze skargi na przewlekłość postępowania nie przysługuje żaden środek zaskarżenia. Jednakże wniósł on zażalenie na postanowienie z 13 listopada 2023 r., któremu nie nadano dalszego biegu. W tym stanie rzeczy, jak wskazał, wniósł do Sądu Apelacyjnego w K. skargę na przewlekłość tego postępowania, jednakże do dnia, w którym złożył w Trybunale niniejsze pismo procesowe, nie zapadło żadne rozstrzygnięcie.
Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 23 lipca 2024 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 6 sierpnia 2024 r.) wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi przez: 1) doprecyzowanie przedmiotu kontroli wskazanego w punkcie 1 i 2 petitum skargi przez: a) podanie kwestionowanego brzmienia art. 126 § 1 k.p.c., b) wyjaśnienie, czy przepis oznaczony jako „Art. 394.3” powyższej ustawy to art. 394 § 3 czy też art. 394 3 k.p.c.; 2) wskazanie naruszonych konstytucyjnych wolności lub praw skarżącego, wynikających z: a) art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji, b) art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji, c) art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, d) art. 176 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji, e) art. 176 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji, powołanych w punkcie 3 petitum skargi (wraz z czterema kopiami); 3) wyjaśnienie, w jaki sposób każdy zakwestionowany w skardze przepis narusza poszczególne konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego, wyrażone w przepisach Konstytucji wskazanych w petitum skargi (wraz z czterema kopiami); 4) uzasadnienie zarzutu niezgodności każdego zakwestionowanego w skardze przepisu z poszczególnymi konstytucyjnymi wolnościami lub prawami skarżącego, wyrażonymi w przepisach Konstytucji wskazanych w petitum skargi, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie (wraz z czterema kopiami).
Skarżący odniósł się do zarządzenia w piśmie procesowym z 12 sierpnia 2024 r. (data nadania).
Skarżący twierdzi, że zakwestionowany w skardze art. 126 § 1 k.p.c. narusza prawo do rzetelnego rozpoznania sprawy ponieważ, zgodnie z „utrwaloną archaiczną wykładnią (…) opartą na nieobowiązującym stanie prawnym” ogranicza pojęcie podpisu tylko do „podpisu konwencjonalnego wykonanego osobiście za pomocą przyrządu pisarskiego na papierze”. Powyższa wykładnia zakwestionowanego w skardze art. 126 § 1 k.p.c. jest także niezgodna z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady UE. W tym zakresie skarżący przedstawił obszerny wywód mający dowieść, że w świetle prawa krajowego i „unijnego” doręczanie pism procesowych opatrzonych podpisem elektronicznym jest możliwe.
W odniesieniu do zakwestionowanego w skardze art. 394 3 k.p.c. skarżący zarzucił, że na jego podstawie został „ukarany” za skorzystanie z „przysługujących” mu środków procesowych.
Przepis ten pozwala bowiem na pozostawienie w aktach postępowania, bez nadania im dalszego biegu, uzasadnionych i dopuszczalnych prawem środków zaskarżenia lub wniosków procesowych dlatego, że w ocenie sądu zostały one złożone jedynie w celu przedłużenia postępowania. Skarżący podniósł, że w sprawie, w związku z którą wystąpił do Trybunału, na podstawie tego przepisu zostało naruszone jego prawo do „zweryfikowania przez przewidziany ustawą inny skład sądu (…) fundamentalnej kwestii jaką była zasadność odrzucenia zasadnej i pozbawionej braków formalnych skargi na przewlekłość postępowania”. Przepis ten narusza więc prawo do dwuinstancyjnego rozpoznania sprawy, prawo dostępu do drugiej instancji sądowej (art. 176 ust. 1 Konstytucji), zasadę demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji) i prawo do rzetelnej procedury (art. 45 ust. 1 Konstytucji).
Odnośnie zakwestionowanych w analizowanej skardze przepisów ustawy skargowej (alternatywnie całej ustawy) skarżący podniósł, że są one niezgodne z Konstytucją, ponieważ nie przewidują żadnej kontroli orzeczenia wydanego po raz pierwszy przez sąd rozpoznający skargę (na przewlekłość postępowania). W ten sposób pozbawiają skarżącego praw do: „dwuinstancyjności każdego postępowania sądowego”, „procedowania w sprawie” oraz „właściwego sądu II instancji”.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.
Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie.
2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje skarżącego do określenia przedmiotu skargi, tj. do wskazania przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego wydano w jego sprawie orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z ustawą zasadniczą.
Zakwestionowany przepis musi więc być podstawą ostatecznego orzeczenia, zaś jego normatywna treść źródłem naruszenia wolności lub praw występującego ze skargą konstytucyjną.
2.1. Skarżący zakwestionował art. 126 § 1 (oraz § 1 pkt 6), art. 394 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.), a także art. 5 ust. 1; art. 8 ust. 2 oraz art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843, ze zm.; dalej: ustawa skargowa) lub alternatywnie całą ustawę skargową.
2.2. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że spośród zakwestionowanych w skardze przepisów tylko art. 8 ust. 2 ustawy skargowej był podstawą postanowienia Sądu Okręgowego w K. z 13 lipca 2023 r. (sygn. akt […]), tj. orzeczenia wskazanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Pozostałe, poddane kontroli Trybunału przepisy, nie kształtowały sytuacji prawnej skarżącego. Należy zwrócić uwagę na to, że powyższym orzeczeniem Sąd Okręgowy w K. odrzucił zażalenie skarżącego na postanowienie o odrzuceniu skargi na przewlekłość postępowania jako niedopuszczalne z mocy prawa. Odrzucenie skargi jest rozstrzygnięciem formalnym – oznacza, że skarżącemu nie przysługiwał środek odwoławczy, co wprost wskazano w uzasadnieniu. W tej sprawie Sąd Okręgowy nie badał więc prawidłowości zaskarżonego orzeczenia, nie stosował zatem będącego podstawą odrzucenia skargi, dotyczącego wymogu podpisania pisma procesowego art. 126 § 1 pkt 6 k.p.c. (skarga skarżącego nie spełniała tylko tego wymogu formalnego).
Sąd Okręgowy nie stosował także art. 394 3 k.p.c., ponieważ podstawą odrzucenia zażalenia nie było to, że zostało ono wniesione jedynie dla zwłoki. Bez znaczenia dla tego postępowania były także ogólne zasady wnoszenia skarg na przewlekłość (art. 5 ust. 1 ustawy skargowej) oraz kwestie dotyczące dochodzenia naprawienia szkody po zakończeniu postępowania ze skargi na przewlekłość (art. 15 ust. 1 i 2 ustawy skargowej).
2.3. W świetle art. 79 ust. 1 Konstytucji i doprecyzowującego go art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK niedopuszczalne jest formułowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją całego aktu normatywnego (in casu ustawy skargowej, por. postanowienie TK z 14 grudnia 2022 r., sygn. Ts 285/21, OTK ZU B/2024, poz. 52).
2.4. Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że rozpatrywana skarga konstytucyjna, w zakresie, w jakim jej przedmiotem są: art. 126 § 1 (i art. 126 § 1 pkt 6 k.p.c.), art. 394 3 k.p.c., art. 5 ust. 1 oraz art. 15 ust. 1 i 2 ustawy skargowej, a także cała ustawa skargowa, nie spełnia podstawowej przesłanki wynikającej z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanej w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.
Okoliczność ta jest, zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, podstawą odmowy nadania analizowanej skardze dalszego biegu we wskazanym zakresie.
3. Podstawą orzeczenia, z którym skarżący łączy naruszenie swych praw był, jak już wskazano, m.in. art. 8 ust. 2 ustawy skargowej w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi na przewlekłość postępowania.
Jest to przepis odsyłający, stanowi on bowiem o tym, że w sprawach nieuregulowanych w ustawie skargowej do postępowania toczącego się na skutek skargi sąd stosuje odpowiednio przepisy o postępowaniu zażaleniowym obowiązujące w postępowaniu, którego skarga dotyczy. Zgodnie z dotychczasowym orzecznictwem Trybunału, z uwagi na charakter tego przepisu, nie może on być samodzielnym przedmiotem kontroli w postępowaniu wszczętym na podstawie skargi konstytucyjnej. Jak orzekł bowiem Trybunał w postanowieniu z 6 lipca 2016 r., przepis ten „nie przyznaje ani nie odbiera żadnych praw; sam, w oderwaniu od procedur z nim związanych (cywilnej, karnej czy administracyjnej), w ogóle nie może być kwalifikowany jako źródło jakichkolwiek praw czy obowiązków.
Nie ulega wątpliwości, że z art. 8 ust. 2 (…) [ustawy skargowej] nie wynikają żadne prawa podmiotowe, a przez to nie może on podlegać ocenie konstytucyjnej w tym zakresie, w oderwaniu od innych przepisów o charakterze merytorycznym” (sygn. SK 27/15, OTK ZU A/2016, poz. 55). Z kolei w wyroku z 22 października 2015 r. (sygn. SK 28/14, OTK ZU 9/A/2015, poz. 149) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 8 ust. 2 ustawy skargowej w związku z art. 394 1 § 2 k.p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji.
W wyroku tym Trybunał stwierdził, że w postępowaniu w przedmiocie skargi na przewlekłość postępowania sąd działa jako organ ochrony prawnej, który kontroluje sprawność procedowania przez organ prowadzący postępowanie główne oraz podejmuje działania w celu nadania sprawie właściwego biegu z punktu widzenia szybkości procedowania. Orzekanie o skardze na przewlekłość postępowania nie stanowi rozpatrywania odrębnej sprawy w rozumieniu Konstytucji, ponieważ nie dochodzi do bezpośredniego merytorycznego orzekania o prawach i wolnościach jednostki. Z tego powodu art. 176 ust. 1 Konstytucji nie jest adekwatnym wzorcem kontroli dla art. 8 ust. 2 ustawy skargowej.
Trybunał stwierdził także, że brak możliwości zaskarżenia postanowienia o oddaleniu skargi na przewlekłość postępowania jest racjonalnym ograniczeniem prawa do sądu i prawa do zaskarżalności orzeczeń wydanych w pierwszej instancji oraz służy zapewnieniu realizacji konstytucyjnego prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki.
Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że rozpatrywana skarga konstytucyjna, w zakresie, w jakim jej przedmiotem jest art. 8 ust. 2 ustawy skargowej, jest oczywiście bezzasadna.
Okoliczność ta jest, zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK, podstawą odmowy nadania skardze dalszego biegu we wskazanym zakresie.
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 26
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.