Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 13 grudnia 2022 r., sygn. akt Ts 233/21

Uzasadnienie

1. 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 13 września 2021 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił o zbadanie zgodności: 1) art. 130 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm., dalej: k.p.c.) w zakresie zwrotu „jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty” z art. 30 w związku z art. 77 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1, art. 47 w związku z art. 77 ust. 1 i w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 2 Konstytucji; 2) art. 370 k.p.c. w zakresie wyrażenia „nieopłaconą” z art. 30 w związku z art. 77 ust. 1 oraz w związku z art. 45 ust. 1, art. 47 w związku z art. 77 ust. 1 oraz w związku z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 79 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 2 w związku z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji;
2. 3) art. 77 § 1 i 9 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, ze zm., dalej:

p.u.s.p.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji; 4) art. 44 ust. 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK) w zakresie, „w jakim przyjmuje się, że stanowi on delegację do stosowania w toku wskazanego w nim postępowania przepisów Ustawy Kodeks Postępowania Cywilnego (…) oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (…)” z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 7, art. 79 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji; 5) art. 117 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim „przyjmuje się, że stanowi on delegację do stosowania w toku wskazanego w nim postępowania przepisów oraz Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (…)” z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji; 6) art. 398 23 k.p.c. w zakresie wyrażenia „jako sąd drugiej instancji” z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

1. 2. Postanowieniem z 13 grudnia 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 2 stycznia 2023 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Wskazał, co następuje:
2. 1) skarga w zakresie, w jakim odnosi się do naruszenia wolności i praw konstytucyjnych w wyniku wydania 10 grudnia 2020 r. postanowienia Sądu Apelacyjnego w K. (sygn. akt […]), została złożona z przekroczeniem terminu określonego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK;
3. 2) żadne ze wskazanych w skardze rozstrzygnięć podjętych w sprawach skarżącego nie orzeka ostatecznie o delegacji sędziego w oparciu o normę wynikającą z zaskarżonego art. 77 § 1 p.u.s.p.;
4. 3) złożone do TK pisma nie odnoszą się do zaskarżonego art. 130 § 1 k.p.c.;
5. 4) zgodnie z systematyką u.o.t.p.TK oraz celowościowym jej rozumieniem – do rozpoznania wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu na podstawie art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK mają zastosowanie przepisy k.p.c. z uwagi na normę wynikającą z art. 36 u.o.t.p.TK;
6. 5) zaskarżony art. 117 § 2 k.p.c. jest tylko jednym z przepisów określających normy postępowania w sprawie wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Prawo do weryfikacji prawdziwości danych przekazanych przez wnioskodawcę w składanym do sądu oświadczeniu wywodzić należy nie tyle z zaskarżonego przepisu (co zdaniem skarżącego było nieuprawnionym zwyczajowym stosowaniem tego przepisu), ile z art. 117 1 § 1 zdanie drugie w związku z art. 119 1 k.p.c.;
7. 6) brak jest uzasadnienia zarzutów niezgodności art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK oraz art. 117 § 2 k.p.c. z przepisami Konstytucji, a treść zarzutów wskazuje, że odnoszą się raczej do procesu stosowania tych przepisów;
8. 7) zarzut niekonstytucyjności art. 398 23 k.p.c.:
9. a) nie został uzasadniony, 11
10. b) nosi cechy bezzasadności;
11. 8) zarówno art. 7, jak i art. 10 ust. 2 Konstytucji nie są źródłami wolności ani praw, a zatem nie mogą być wzorcami badania konstytucyjności w trybie skargi konstytucyjnej.
12. 3. Pełnomocnik skarżącego zażaleniem wniesionym do Trybunału Konstytucyjnego 9 stycznia 2023 r. (data nadania) odniósł się do niektórych spośród podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze, wskazanych w punkcie 2 niniejszego postanowienia.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2072; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK).
2. 2. Trybunał stwierdza, że złożone zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, nie wzrusza bowiem podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
3. 2.1. W piśmie z 9 stycznia 2023 r. skarżący podniósł, że w toku postępowania, w przedmiocie wniosku o zwolnienie go od kosztów sądowych, zakończonego postanowieniem Sądu Okręgowego w K. z 14 października 2019 r. (sygn. akt […]) orzekał sędzia delegowany, w związku z czym przepisy określone w punkcie 3 petitum skargi miały zastosowanie w jego sprawie.

Na wstępie należy zauważyć, że zaskarżone paragrafy (1 i 9) artykułu 77 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, ze zm.; dalej: p.u.s.p.) stanowią o dwóch wykluczających się trybach delegowania sędziego.

Skarżący w piśmie procesowym z 11 lipca 2022 r. wskazał, że w składzie Sądu Apelacyjnego w K. wydającym postanowienie z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]; dalej: postanowienie Sądu Apelacyjnego z 10 grudnia 2020 r.) orzekała sędzia delegowana na podstawie art. 77 § 1 p.u.s.p.

Trybunał przypomina, że z art. 79 ust. 1 Konstytucji wynikają wymogi warunkujące wniesienie i merytoryczne rozpoznanie skargi:

naruszenie określonych w Konstytucji wolności lub praw, których podmiotem jest skarżący, uzyskanie ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej rozstrzygającego o tych wolnościach lub prawach skarżącego oraz wykazanie, że to ustawa lub inny akt normatywny, będące podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżącego, stanowią źródło naruszenia jego wolności lub praw (zob. postanowienie TK z 28 stycznia 2015 r., sygn. SK 15/14, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 10).

Odnosząc powyższe do sprawy skarżącego, należy stwierdzić, że złożone zażalenie nie podnosi nowych argumentów, które umożliwiłyby podważenie wniosku Trybunału Konstytucyjnego wyrażonego w punkcie 2.2 postanowienia TK z 13 grudnia 2022 r., zgodnie z którym żadne ze wskazanych w skardze rozstrzygnięć podjętych w sprawach skarżącego nie orzeka o delegacji sędziego. W szczególności, mając na uwadze zaskarżony przepis p.u.s.p., skarżący nie przedstawił argumentacji dowodzącej, że postanowienie Sądu Apelacyjnego z 10 grudnia 2020 r. przesądza na jego podstawie w sposób ostateczny o zakresie wolności i prawach skarżącego.

2.2. Z treści złożonego pisma z 9 stycznia 2023 r. wnioskować można również, że skarżący ma zastrzeżenia wobec podstawy odmowy nadania dalszego biegu skardze, podniesionej w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2022 r., jaką jest przekroczenie terminu złożenia skargi w części wynikającej z postępowania zakończonego postanowieniem Sądu Apelacyjnego z 10 grudnia 2020 r. Skoro jednak nie poparł powziętych wątpliwości żadną argumentacją, nie można uznać, by podważył zasadność powyższej podstawy odmowy nadania biegu skardze.

2.3. Skarżący w zażaleniu podjął natomiast rozważania w przedmiocie oceny prawidłowości procedury procesowej zastosowanej przez Sąd Rejonowy w wyniku złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Wskazał, że jego zdaniem z zaskarżonego przepisu u.o.t.p.TK wynika jedynie uprawnienie sądu do wyznaczenia pełnomocnika, a wszystkie inne czynności podjęte przez Sąd Rejonowy na podstawie przepisów k.p.c. nie mają skutku prawnego.

W pierwszej kolejności należy zauważyć, że postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym nie jest właściwe do rozstrzygania o wątpliwościach w powyższym zakresie. Jeśli bowiem skarżący powziął wątpliwości co do prawidłowości procedury, o ich skutku prawnym rozstrzygnąć powinien sąd w postępowaniu kasacyjnym dotyczącym ewentualnych podstaw stwierdzenia nieważności postępowania.

Następnie Trybunał zaznacza, że wbrew twierdzeniom skarżącego, nawet stwierdzona nieważność postępowania nie pozbawia skutków orzeczenia ex lege, lecz uzasadnia jego zaskarżenie z tej przyczyny. Tym bardziej nieuprawnione jest twierdzenie skarżącego, jakoby czynności procesowe podjęte przez Sąd Rejonowy były bezskuteczne w jego sprawie.

Wreszcie, przyjęcie sposobu dedukcji skarżącego prowadziłoby do konkluzji, że nie nastąpiło ostateczne rozstrzygnięcie w jego sprawie w przedmiocie wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu. W następstwie, zarzuty odnoszące się do przepisów, które miałyby wtedy zastosowanie, należałoby ocenić jako przedwczesne, mające bowiem charakter abstrakcyjny, nie zaś, jak wymaga tego specyfika skargi konstytucyjnej – indywidualny, skonkretyzowany.

Trzeba także podkreślić, że zarzuty skarżącego stanowią w istocie powtórzenie argumentów podniesionych we wcześniejszych pismach procesowych, nie mogą być więc podstawą do uwzględnienia złożonego zażalenia. Skarżący nie podważył przede wszystkim wnioskowania z systemu prawa, przeprowadzonego w postanowieniu TK z 13 grudnia 2022 r. (część 3.1), a prowadzącego do konkluzji, iż do rozpoznania wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu mają zastosowanie przepisy k.p.c. na podstawie art. 36 u.o.t.p.TK.

2.4. Skarżący nie odniósł się do podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w zakresie, w jakim dotyczy ona art. 398 23 § 3 k.p.c. (tj. oczywistej bezzasadności zarzutu oraz braku jego uzasadnienia, czy to w skardze konstytucyjnej, czy w piśmie z 11 lipca 2022 r., doręczonym do Trybunału w odpowiedzi na zarządzenie sędziego TK z 22 czerwca 2022 r., którym został do powyższego wezwany).

Zażalenie winno odnosić się do podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Tego wymogu nie wyczerpuje ani powtórzenie przez skarżącego argumentacji przedstawionej już w skardze (s. 18-19 skargi konstytucyjnej), ani też stwierdzenie, że rozstrzygnięcie wydane przez referendarza sądowego nie spełnia wymogów rozpoznania sprawy przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

Na marginesie zauważyć trzeba, że podstawę prawną do wydania orzeczenia przez referendarza sądowego stanowi art. 123 § 2 k.p.c., który nie został poddany kontroli Trybunału Konstytucyjnego przez skarżącego. Dodać należy, że w sprawie ze skargi konstytucyjnej o sygn. SK 6/18 (OTK ZU A/2019, poz. 62) 20 listopada 2019 r orzeczono, iż powyższy przepis w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W uzasadnieniu przesądzono, że ustawodawca, zezwalając referendarzom na rozstrzyganie o prawie do pomocy z urzędu i zapewniając jedynie następczą kontrolę sądową takich rozstrzygnięć, nie przekroczył przysługującej mu swobody regulacyjnej.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

Postanowienie

z dnia 13 grudnia 2022 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Krystyna Pawłowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. o zbadanie zgodności:

1. 1) art. 130 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie „zwrotu jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty”, z art. 30 w związku z art. 77 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1, art. 47 w związku z art. 77 ust. 1 i w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
2. 2) art. 370 ustawy wymienionej w punkcie 1 w zakresie „zwrotu nieopłaconą”, z art. 30 w związku z art. 77 ust. 1 oraz w związku z art. 45 ust. 1, art. 47 w związku z art. 77 ust. 1 oraz w związku z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2, art. 79 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 2 w związku z art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji;
3. 3) art. 77 § 1 i 9 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji;
4. 4) art. 44 ust. 2 ustawy z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 2072, ze zm.) w zakresie, „w jakim przyjmuje się, że stanowi on delegację do stosowania w toku wskazanego w nim postępowania przepisów Ustawy Kodeks Postępowania Cywilnego (…) oraz ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (…)”, z art. 45 ust.1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 7, art. 79 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji;
5. 5) art. 117 § 2 ustawy wymienionej w punkcie 1 w zakresie, w jakim „przyjmuje się, że stanowi on delegację do stosowania w toku wskazanego w nim postępowania przepisów oraz Ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (…)”, z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 7 Konstytucji;
6. 6) art. 398 23 ustawy wymienionej w punkcie 1 w zakresie „zwrotu jako sąd drugiej instancji”, z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1, art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji,

postanawia:

odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.

Uzasadnienie

1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 13 września 2021 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego:

Skarżący wniósł do Sądu Okręgowego w K. pozew o ochronę dóbr osobistych a także o zwolnienie go od kosztów sądowych. Postanowieniem z 14 października 2019 r. (sygn. akt […]) Sąd Okręgowy oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych w części, tj. od opłaty od pozwu. Zażalenie na powyższe orzeczenie Sąd Apelacyjny w K. oddalił postanowieniem z 16 stycznia 2020 r. (sygn. akt […]).

Sąd Okręgowy w K. pismem z 6 lutego 2020 r. wezwał skarżącego do usunięcia braku formalnego pozwu o ochronę dóbr osobistych, tj. uiszczenia stosownej opłaty od pozwu. W związku z jej niedokonaniem, Sąd Okręgowy w K. zarządzeniem z 9 czerwca 2020 r. (sygn. akt […]) zarządził zwrot pozwu. Postanowieniem z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) Sąd Apelacyjny w K. oddali zażalenie na powyższe zarządzenie.

Skarżący wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej. Postanowieniem z 1 marca 2021 r. (sygn. akt […]) referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. oddalił wniosek skarżącego. Sąd Rejonowy w T. postanowieniem z 17 maja 2021 r. (sygn. akt […]) utrzymał w mocy postanowienie referendarza. Postanowienie z 17 maja 2021 r. doręczono skarżącemu 21 czerwca 2021 r. 5

2. Zarządzeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z 12 października 2021 r. (doręczonym 19 października 2021 r.) skarżący został wezwany do: podania, czy od wskazanego w skardze konstytucyjnej ostatecznego orzeczenia został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia (wraz z czterema kopiami); doręczenie odpisów lub kopii poświadczonych za zgodność z oryginałem wszystkich załączników złożonych wraz ze skargą konstytucyjną (za wyjątkiem wniosku z 29 września 2019 r., zażalenia z 4 sierpnia 2020 r., wniosku z 4 lutego 2021 r., skargi z 19 kwietnia 2021 r.). Pismem z 26 października 2021 r. (data nadania) skarżący odniósł się do powyższego wezwania.

3. Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 22 czerwca 2022 r. (doręczonym 7 lipca 2022 r.) wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi, przez: 1) określenie, które z orzeczeń wskazanych w złożonej skardze konstytucyjnej skarżący uznaje za ostatecznie przesądzające o jego wolnościach i prawach w rozumieniu art. 79 Konstytucji; 2) dokładne wskazanie, które konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego – wynikające z przepisów Konstytucji przywołanych w skardze konstytucyjnej – zostały naruszone przez zakwestionowane w skardze przepisy, w sprawie, w której zostało wydane orzeczenie, określone przez skarżącego zgodnie z punktem 1 zarządzenia; 3) wskazanie, po wykonaniu punktu 2 zarządzenia, w jaki sposób zakwestionowane w skardze przepisy naruszają konstytucyjne wolności lub prawa skarżącego, a także uzasadnienie tych zarzutów; 4) sprecyzowanie, czy orzeczenie, wskazane przez skarżącego zgodnie z punktem 1 niniejszego zarządzenia zostało oparte na art. 77 § 1 czy art. 77 § 9 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, ze zm.); 5) doręczenie potwierdzonej za zgodność z oryginałem kopii dokumentu wskazującego na datę wystąpienia przez skarżącego do Sądu Okręgowego w K. o ustanowienie pełnomocnika z urzędu (pismem opatrzonym datą 4 lutego 2021 r.); 6) udokumentowanie dat doręczenia postanowień (doręczenie np. poświadczonych za zgodność z oryginałem kopert wraz z monitoringiem przesyłki Poczty Polskiej, w których doręczone zostały te orzeczenia lub poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii zwrotnych potwierdzeń odbioru tych przesyłek albo wydruku z portalu informacyjnego sądu): a) Sądu Apelacyjnego w K. z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) i b) Sądu Rejonowego w T. z 17 maja 2021 r. (sygn. akt […]); 7) wykazanie, że orzekanie przez Trybunał Konstytucyjny w przedmiocie zaskarżonego art. 370 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.), który został uchylony, jest konieczne dla ochrony wolności i praw skarżącego.

Pismem z 11 lipca 2022 r. (data nadania) skarżący odniósł się do powyższego wezwania. Poinformował także o zmianie pełnomocnika z wyboru oraz przesłał stosowne umocowanie go do działania w sprawie złożonej skargi konstytucyjnej.

4. Skarżący wnosi o uznanie, że niezgodne z Konstytucją są przepisy, które statuują uzależnienie możliwości wniesienia sprawy lub środka odwoławczego od uiszczenia opłaty w kontekście tego, że zwolnienie od kosztów sądowych ma uznaniowy charakter.

Jego zdaniem niekonstytucyjne są również te przepisy, które dopuszczają orzekanie o prawach i wolnościach obywatela przez urzędników sądowych niemających cech niezawisłego sądu, tj. przez referendarzy sądowych. Skarżący wyraża także przekonanie, że stosowanie przepisów k.p.c. w odniesieniu do wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do prowadzenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym nie znajduje umocowania w przepisach ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393).

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Warunkiem skutecznego wniesienia skargi konstytucyjnej jest spełnienie wymogów wynikających z Konstytucji oraz ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).

2. Zdaniem skarżącego do naruszenia jego praw i wolności o charakterze konstytucyjnym doprowadziło zastosowanie art. 130 § 1 i art. 370 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) oraz art. 77 § 1 ustawy z 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, ze zm.; dalej: p.u.s.p.) w postępowaniu zakończonym wydaniem postanowienia Sądu Apelacyjnego w K. z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]).

2.1. Należy podnieść, że zgodnie z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej, o ile ta jest przewidziana, w ciągu 3 miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego rozstrzygnięcia. Termin ten ulega przerwaniu w wyniku wniesienia wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu (art. 44 ust. 2 i 3), a w konsekwencji jest liczony w dniach (art. 36 u.o.t.p.TK w związku z art. 165 § 1 k.p.c. i art. 114 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; Dz.U. z 2022 r. poz. 1360). Powyższe ma zastosowanie w niniejszej sprawie. Orzeczenie Sądu Apelacyjnego w K. z 10 grudnia 2020 r. (sygn. akt […]) skarżący otrzymał 25 stycznia 2021 r. Wniósł o ustanowienie pełnomocnika z urzędu pismem z 8 lutego 2021 r. (data doręczenia). Postanowieniem z 1 marca 2021 r. referendarz Sądu Rejonowego w T. (sygn. akt […]) oddalił wniosek skarżącego. Postanowienie Sądu Rejonowego w T. z 17 maja 2021 r. (sygn. akt […]), utrzymujące w mocy postanowienie referendarza, zostało doręczone skarżącemu 21 czerwca 2021 r. Skarga konstytucyjna została złożona 13 września 2021 r. (data nadania). Od dnia otrzymania postanowienia Sądu Apelacyjnego do złożenia przez skarżącego wniosku o przyznanie pełnomocnika urzędu do złożenia skargi konstytucyjnej upłynęło 14 dni. Od doręczenia skarżącemu ostatecznego rozstrzygnięcia w przedmiocie odmowy przyznania pełnomocnika z urzędu do dnia złożenia skargi konstytucyjnej przez pełnomocnika z wyboru minęło 84 dni. Oznacza to, że skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim dotyczy orzeczeń podjętych w sprawie skarżącego w powyższym postępowaniu, została złożona z przekroczeniem terminu na jej złożenie. Należy też zauważyć, że okoliczność ta – w myśl art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK – stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

2.2. Na podstawie złożonych pism i dokumentów Trybunał stwierdza następnie, że żadne ze wskazanych w skardze rozstrzygnięć podjętych w sprawach skarżącego nie orzeka ostatecznie w przedmiocie delegacji sędziego w oparciu o art. 77 § 1 p.u.s.p. Powyższe jest wymogiem koniecznym do uznania prawa do złożenia skargi, co wynika z art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1-3 oraz art. 77 ust. 1 u.o.t.p. TK. Na tej podstawie uznać trzeba, że skardze należy odmówić nadania biegu w zakresie, w jakim odnosi się do przepisów p.u.s.p.

2.3. Złożone pisma nie odnoszą się de facto do treści art. 130 § 1 k.p.c. Co więcej, skarżący podnosi, że norma wyrażona wskazanym przepisem nie jest sama w sobie niezgodna z przepisami Konstytucji. Skarga zawierać powinna nie tylko określenie zaskarżonego przepisu, ale także uzasadnienie postawionego zarzutu (art. 53 ust. 1 pkt 1-3 u.o.t.p. TK). W związku z powyższym, złożona skarga podlega odmowie nadania biegu również w tym zakresie na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 2 u.o.t.p.TK.

3. Skarżący podniósł także, że w związku z niekonstytucyjnością art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK, art. 117 § 2 (omyłkowo określonego w skardze jako art. 117 ust. 2) oraz art. 398 23 k.p.c. naruszono jego prawa i wolności w postępowaniu zakończonym postanowieniem Sądu Rejonowego w T. z 17 maja 2021 r. (sygn. akt […]).

3.1. Zdaniem skarżącego art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK narusza prawo do rzetelnie ukształtowanej procedury, ponieważ nie zawiera odrębnego odesłania do przepisów, na podstawie których sąd rozpoznaje wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu.

Trybunał stwierdza, że z woli prawodawcy wystąpienie z wnioskiem do sądu rejonowego o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu jest czynnością procesową (sensu largo) dokonywaną w postępowaniu przed Trybunałem. Wskazuje na to umiejscowienie tego przepisu w ustawie, a także jego treść. Ustawodawca, określając w przedmiotowym przepisie zasady postępowania w zakresie złożenia skargi konstytucyjnej, ograniczył się jedynie do określenia właściwości instancyjnej i miejscowej sądu. W jego zamyśle do rozpoznania wniosku znajdują więc zastosowanie, na podstawie art. 36 u.o.t.p.TK, przepisy k.p.c. Trybunał Konstytucyjny potwierdza powyższe m.in. w wyroku z 20 listopada 2019 r. (sygn. SK 6/18, OTK ZU A/2019, poz. 62) oraz postanowieniu z 13 października 2021 r. (sygn. Ts 113/21, OTK ZU B/2022 poz. 107).

3.2. Skarżący wyraził opinię, że „zwyczajowe” stosowanie przepisów ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 755, ze zm.), w zakresie czynności wskazanych w art. 117 § 2 k.p.c., narusza jego konstytucyjne prawo do rzetelnej procedury sądowej. Dowodzi, że zaskarżony przepis wymaga, by adresat (domagający się ustanowienia pełnomocnika z urzędu) złożył określone w przepisie oświadczenie, nie przewiduje natomiast weryfikacji jego treści przez sąd.

Trybunał zauważa, że wskazany przez skarżącego art. 117 § 2 k.p.c. jest jednym z przepisów określających normy postępowania w sprawie wniosku o przyznanie pełnomocnika z urzędu. Stosownie do art. 117 1 § 1 zdanie drugie k.p.c. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 15 kwietnia 2010 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (Dz. U. z 2015 r. poz. 574), osoby fizyczne dołączają do wniosku oświadczenie według wzoru ustalonego przez Ministra Sprawiedliwości, w którym muszą m.in. wpisać informacje dotyczące posiadanych nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, pojazdów, dochodów wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym oraz zobowiązań i stałych wydatków.

Złożone oświadczenie jest analizowane, a w razie wątpliwości co do jego prawdziwości, sąd na podstawie art. 119 1 k.p.c. może wszcząć dochodzenie w celu jego weryfikacji. Powyższe, mając na uwadze zasadę celowości podejmowanych w procesie czynności, wskazuje jednoznacznie, że z oświadczenia wnioskodawcy musi wynikać, że nie jest on w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jest to warunek sine qua non ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu (por. postanowienia TK z: 16 maja 2017 r., sygn. Ts 243/16, OTK ZU B/2017, poz. 235, 13 października 2021 r., sygn. Ts 113/21, OTK ZU B/2022 poz. 107).

3.3. Należy następnie podnieść, że ani złożona skarga, ani pismo skarżącego z 11 lipca 2022 r. nie zawierają uzasadnienia zarzutów niezgodności art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK i art. 117 § 2 k.p.c. z przepisami Konstytucji. Co więcej, skarżący podnosi, że to sądy orzekając w jego sprawie nadały im znaczenie, które nie wynika z ich treści. Ma to charakter zarzutów w odniesieniu do stosowania prawa. Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że w zakresie, w jakim skarżący żąda stwierdzenia niekonstytucyjności art. 44 ust. 2 u.o.t.p.TK i art. 117 § 2 k.p.c., skarga konstytucyjna nie spełnia przesłanki określonej w art. 53 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p.TK i należy odmówić jej nadania w oparciu o art. 61 ust. 4 pkt 2. 21

3.4. Skarga konstytucyjna w zakresie, w jakim skarżący kwestionuje konstytucyjność art. 398 23 k.p.c., jest natomiast oczywiście bezzasadna (zob. postanowienie z 13 października 2021 r., sygn. Ts 113/21, OTK ZU B/2022 poz. 107).

Trybunał Konstytucyjny rozpoznając pięć skarg konstytucyjnych skarżącego połączonych w sprawie o sygnaturze SK 6/18 orzekł, że art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r., jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji. Zarzuty skarżącego, jak stwierdził Trybunał, opierają się na fałszywych założeniach, iż sprawy o przyznanie pomocy prawnej z urzędu w celu złożenia skargi konstytucyjnej muszą być rozpoznawane „od początku do końca” przez sądy, a jedynym dopuszczalnym modelem środka zaskarżenia jest dewolutywne zażalenie. W zakresie przywołanego jako wzorzec kontroli art. 176 ust. 1 Konstytucji Trybunał podkreślił, że dotyczy on zasady dwuinstancyjności postępowania sądowego i ma zastosowanie tylko do spraw przekazanych w całości do wyłącznej właściwości sądów, a nie postępowań mieszanych, w których pierwszą instancją jest organ pozasądowy (referendarz sądowy), a na dodatek o charakterze wpadkowym. Zdaniem Trybunału art. 176 ust. 1 Konstytucji jest w tego typu przypadkach wzorcem nieadekwatnym.

Zakwestionowany w analizowanej sprawie art. 398 23 § 3 k.p.c. zawiera, jak zauważa Trybunał, analogiczną regulację do § 2 tego przepisu w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r., zaś sformułowane w skardze zarzuty pokrywają się z tymi, które zostały już rozpoznane w sprawie o sygnaturze SK 6/18 (por. postanowienia TK z 28 lipca 2020 r., sygn. Ts 10/20, OTK ZU B/2020, poz. 363 oraz z 29 stycznia 2021 r., sygn. Ts 74/20, OTK ZU B/2021, poz. 97).

3.5. Należy też podnieść, że zarządzeniem sędziego TK z 22 czerwca 2022 r. skarżący został wezwany do uzasadnienia postawionych zarzutów względem zaskarżonych przepisów, jednak w piśmie z 11 lipca 2022 r. nie podniósł żadnych argumentów na poparcie niekonstytucyjności art. 398 23 k.p.c. 25

Zdaniem Trybunału, nieusunięcie tego braku stanowi, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 2 u.o.t.p.TK, odrębną podstawę odmowy nadania biegu skardze w części, w jakiej odnosi się do powyższego przepisu k.p.c. 26

4. Trybunał zauważa, że art. 7 oraz art. 10 ust. 2 Konstytucji nie są źródłami wolności ani praw, a zatem wskazywanie ich jako wzorce kontroli w postępowaniu wszczętym wskutek wniesienia skargi konstytucyjnej jest niezasadne (zob. wyrok TK z 29 kwietnia 2020 r., sygn. SK 24/19, OTK ZU A/2020, poz. 19, postanowienie TK z 6 grudnia 2017 r., sygn. SK 20/17, OTK ZU A/2017, poz. 81). Jest to podstawą odmowy nadania biegu skardze w powyższym zakresie na podstawie art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

POUCZENIE 29

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.