Postanowienie o nadaniu biegu Trybunału Konstytucyjnegoz 26 sierpnia 2020 r., sygn. akt Ts 51/19

Uzasadnienie

1. 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 kwietnia 2019 r. (data nadania) M. J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił o zbadanie zgodności:
2. a) art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.; dalej:

p.u.s.p.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji, 3

1. b) art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; dalej:

k.p.c.) w zakresie, w jakim „o właściwości [s]ądu decyduje przedmiot roszczenia pozwu a nie jego podstawa faktyczna” z art. 45 ust. 1 Konstytucji – alternatywnie – art. 17 pkt 1 ustawy wymienionej powyżej z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 Konstytucji, 4

c) art. 118 § 5 k.p.c. z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji, 5

d) art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; dalej: k.c.) w zakresie, w jakim „nie obejmuje on ochroną «prawa do [s]ądu» określonego w [a]rt. 45 ust. 1 i [a]rt. 79 Konstytucji” z art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 31 ust. 2 zdanie pierwsze w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji, 6

e) art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: u.o.t.p.TK) z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji.

2. Postanowieniem z 26 sierpnia 2020 r., doręczonym skarżącemu 2 września 2020 r., Trybunał Konstytucyjny nadał dalszy bieg skardze konstytucyjnej w zakresie badania zgodności art. 77 § 1 p.u.s.p. z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji i odmówił nadania dalszego biegu skardze w pozostałym zakresie.

Uzasadniając odmowę nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu Trybunał:

‒ po pierwsze, wyjaśnił że ani art. 118 § 5 k.p.c., ani art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK nie były podstawą wydania wyroku Sądu Okręgowego w K. z 9 lipca 2018 r. (sygn. akt […]; dalej: wyrok Sądu Okręgowego), wskazanego przez skarżącego jako ostateczne rozstrzygnięcie w jego sprawie. Trybunał zaznaczył, że Sąd Okręgowy orzekał wyłącznie o żądaniu skarżącego dotyczącym zasądzenia na jego rzecz odszkodowania oraz zadośćuczynienia. Opinia o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej została sporządzona w postępowaniu poprzedzającym postępowanie zakończone wyrokiem Sądu Okręgowego (art. 118 § 5 k.p.c.). Sąd Okręgowy nie orzekał również o obowiązującym w postępowaniu przed Trybunałem przymusie adwokacko-radcowskim (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK);

‒ po drugie, stwierdził, że zarzut niekonstytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. jest oczywiście bezzasadny. Podkreślił, że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, jeżeli przedmiotem powództwa jest wyłącznie roszczenie o zapłatę (zadośćuczynienie, odszkodowanie), a więc tak jak w przypadku skarżącego, właściwość rzeczową sądu okręgowego określa się na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. W konsekwencji Trybunał stwierdził, że nie sposób uznać, że wskazana przez skarżącego „niejednolitość wykładni” faktycznie ma miejsce w orzecznictwie i sprawa skarżącego – w innym sądzie – zostałaby uznana za sprawę, o której stanowi art. 17 pkt 1 k.p.c. Dodatkowo zaznaczył, że skarżący nie wyjaśnił, dlaczego Sąd Rejonowy w T. nie jest sądem właściwym w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji;

‒ po trzecie, odnosząc się do zarzutu niekonstytucyjności art. 23 k.c. przypomniał, że w myśl utrwalonego poglądu, normatywna treść przepisów może być kształtowana przez organy stosujące prawo. Jeżeli nadają one przepisom utrwalone i jednolite rozumienie, to powinno być ono uwzględniane przez Trybunał przy ocenie zarzutu niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją (zob. np. wyrok TK z 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83). Zaznaczył jednak, że to na skarżącym spoczywa ciężar wykazania istnienia utrwalonej i jednolitej linii orzeczniczej odnośnie do zaskarżonego przepisu. Skoro bowiem sam skarżący w uzasadnieniu skargi wskazuje orzeczenia, które świadczą (jego zdaniem) o istnieniu innej linii orzeczniczej niż zakwestionowana przez niego, nie sposób uznać, że wykazał on, iż ta zakwestionowana przez niego wykładnia jest utrwalona i jednolita. W konsekwencji stwierdził, że skarga konstytucyjna nie zawiera uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności przepisu, a jedynie niekonstytucyjnego stosowania prawa.

1. 3. W zażaleniu z 7 września 2020 r. (data nadania) skarżący wniósł o nadanie skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

W uzasadnieniu wskazał, że przedmiotem skargi była utrwalona „(…) chociaż nie do końca (…)” praktyka stosowania normy prawnej wynikającej z art. 17 pkt 1 k.p.c. Podniósł on, że dominująca linia orzecznicza dotycząca art. 17 pkt 1 k.p.c. „nie jest jedyna.

Co prawda zastosowano ją [w jego sprawie] ale [w] innych powołanych w skardze postępowaniach już nie”. Jego zdaniem „(…) uzasadnia [to] poprawność zarzutu iż niedookreśloność normy prawnej i jej blankietowość pozbawia skarżącego w części postępowań prawa do właściwego sądu”. Naruszenie prawa do sądu skarżący wiąże z rozpoznaniem jego sprawy przez sąd niewłaściwy, tj. sąd rejonowy.

Sądem właściwym – zdaniem skarżącego – jest sąd okręgowy.

Skarżący zaznaczył, że powyższe wywody dotyczą również odmowy nadania biegu skardze konstytucyjnej w zakresie badania zgodności art. 23 k.c. Zaznaczył przy tym, że „w toku niniejszego postępowania doszło do rewolucyjnej transformacji postrzegania zaskarżonej normy (…)”. Wskazał, że w momencie wnoszenia skargi dominowała jednolita wykładnia, zgodnie z którą prawo do sądu nie było uznawane za dobro osobiste. Jako potwierdzenie powyższej „transformacji” powołał się na wyrok Sądu Rejonowego w Mysłowicach z 22 listopada 2016 r. (sygn. akt I C 1580/15), w którym wskazano, że „(…) prawo do złożenia skargi konstytucyjnej może być utożsamiane z dobrem osobistym (…). Dalej wskazał on, że pogląd, iż prawo do sądu jest dobrem osobistym „powoli przebijał się w judykaturze w toku niniejszego postępowania skargowego”. Jako przykłady podał wyroki: Sądu Okręgowego w Katowicach (sygn. akt I C 411/15), Sądu Apelacyjnego w Katowicach (sygn. akt I ACa 250/15) oraz Sądu Apelacyjnego w Warszawie (sygn. akt I ACz 670/19).

Odnosząc się z kolei do art. 118 § 5 k.p.c. oraz art. 44 u.o.t.p.TK skarżący wskazał, że w toku postępowania sądowego, które było podstawą wniesienia skargi konstytucyjnej, sądy „odkodowały” z powyższych przepisów obowiązki pozwanego i na tej podstawie stwierdziły, że pozwany nie popełnił czynu zabronionego. W konsekwencji – zdaniem skarżącego – przedmiotowe przepisy stanowiły podstawę wydania wskazanego przez niego ostatecznego rozstrzygnięcia.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje.

1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.

2. Odnosząc się do art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1575; dalej: k.p.c.) Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że skarżący przedstawił argumenty, które przemawiają za uznaniem, że przepis ten stanowił podstawę wydania wskazanego przez niego ostatecznego rozstrzygnięcia.

Niemniej w ocenie Trybunału nie uzasadnia to nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał uwzględnia zażalenie i nadaje skardze konstytucyjnej dalszy bieg tylko wówczas, gdy uzna, iż samo rozstrzygniecie zakwestionowanego postanowienia jest wadliwe. Jeżeli Trybunał słusznie odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, mimo błędnego uzasadnienia, brak jest przesłanek do uwzględnienia zażalenia. Tymczasem analiza skargi – w części dotyczącej art. 118 § 5 k.p.c. – prowadzi do wniosku, że jest ona oczywiście bezzasadna. Celem ustanowienia pełnomocnika z urzędu jest zapewnienie osobie ubogiej profesjonalnej pomocy prawnej, a nie przygotowanie określonego pisma procesowego (zob. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 21 września 2000 r., sygn. akt III CZP 14/00, OSNC 2001, nr 2, poz. 21). Pomoc prawna, o której mowa powyżej, może obejmować zarówno sporządzenie skargi konstytucyjnej zaskarżenia, jak i wyjaśnienie przyczyn, które przemawiają – zdaniem pełnomocnika – przeciwko temu.

Dokonanie drugiej z czynności nie może być jednak utożsamiane ze wstępnym rozpoznaniem skargi konstytucyjnej.

Oczywiście bezzasadne jest również twierdzenie skarżącego, że sporządzenie takiej opinii stawia osoby ubogie w gorszej sytuacji niż osoby, które stać na pełnomocnika z wyboru. Trybunał zauważa, że zgodnie z § 57 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (obwieszczenie Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu), jeżeli adwokat uzna, że skarga konstytucyjna w prowadzonej przez niego sprawie z wyboru lub z urzędu jest prawnie lub faktycznie bezzasadna, a klient z tym stanowiskiem się nie zgadza, powinien bez zbędnej zwłoki wypowiedzieć pełnomocnictwo.

Z kolei w myśl art. 44 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (uchwała Nr 3/2014 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Radców Prawnych z dnia 22 listopada 2014 r. w sprawie Kodeksu Etyki Radcy Prawnego; dalej: k.e.r.p.) radca prawny powinien przedstawić klientowi informację o bezzasadności lub niecelowości wnoszenia środka odwoławczego od orzeczenia kończącego sprawę w danej instancji. Nie obliguje to jednak radcy prawnego do wniesienia tego środka zaskarżenia, lecz jest – w razie braku zgodności radcy prawnego z klientem – podstawą do wypowiedzenia pełnomocnictwa (T. Scheffler, Komentarz do art. 44 k.e.r.p., [w:] Kodeks Etyki Radcy Prawnego. Komentarz, Legalis/el. 2017.). Pomimo że przepis ten odnosi się do środka odwoławczego od orzeczenia kończącego sprawę w danej instancji, należy uznać, że ma on również zastosowanie do skargi konstytucyjnej. Z powyższego wynika, że żaden pełnomocnik – ustanowiony z wyboru czy z urzędu, nie ma obowiązku sporządzania skargi konstytucyjnej. W konsekwencji zarzut skarżącego należy uznać za oczywiście bezzasadny.

1. 3. Trybunał stwierdza, że zarzuty skarżącego odnośnie pozostałych podstaw odmowy nie zasługują na uwzględnienie.
2. 3.1. Trybunał podziela zawartą w zaskarżonym postanowieniu ocenę, zgodnie z którą 44 u.o.t.p.TK nie był podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia wskazanego przez skarżącego. Przepis ten wprowadza przymus adwokacko-radcowski w zakresie sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyjnej oraz zażalenia na postanowienie o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, a także reprezentowania skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem. Nie sposób uznać, że na podstawie tego przepisu sądy orzekające w jego sprawie „odkodowały” obowiązki pozwanego pełnomocnika z urzędu i na tej podstawie wydały wyrok.
3. 3.2. Słusznie także uznano, że zarzut niekonstytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. jest oczywiście bezzasadny. Skarżący nie przedstawił argumentów, które podważyłyby zasadność stwierdzenia przez Trybunał braku „niejednolitości wykładni”. Nie wyjaśnił ponadto, dlaczego Sąd Rejonowy w T. nie jest sądem właściwym w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji.
4. 3.3. W zaskarżonym postanowieniu prawidłowo również uznano, że wniesiona skarga konstytucyjna nie zawiera uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.), a jedynie niekonstytucyjnego stosowania tego przepisu. Zasadnie powołano się przy tym na utrwalony pogląd Trybunału, zgodnie z którym, jeżeli skarżący kwestionuje utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą odnośnie do zaskarżonego przepisu, to na nim spoczywa ciężar wykazania jej istnienia. Skarżący tymczasem, zarówno w skardze konstytucyjnej, jak i w samym zażaleniu, wskazuje orzeczenia, które świadczą (jego zdaniem) o istnieniu innej linii orzeczniczej niż zakwestionowana przez niego. Należy ponadto zauważyć, że pomimo iż skarżący wskazuje, że „w toku niniejszego postępowania doszło do rewolucyjnej transformacji postrzegania zaskarżonej normy”, to powołuje się on na wyrok Sądu Rejonowego w Mysłowicach z 22 listopada 2016 r. (sygn. akt I C 1580/15) dotyczący – zgodnie z cytatem skarżącego – skargi konstytucyjnej. Niniejsza skarga konstytucyjna została tymczasem wniesiona 1 kwietnia 2019 r. 24

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

Postanowienie

z dnia 26 sierpnia 2020 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności:

1. 1) art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
2. 2) art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie, w jakim „o właściwości [s]ądu decyduje przedmiot roszczenia pozwu a nie jego podstawa faktyczna”, z art. 45 ust. 1 Konstytucji;

alternatywnie art. 17 pkt 1 ustawy wymienionej powyżej, z art. 45 ust. 1 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji;

3) art. 118 § 5 ustawy wymienionej w punkcie drugim z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji;

4) art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.) w zakresie, w jakim „nie obejmuje on ochroną «prawa do [s]ądu» określonego w [a]rt. 45 ust. 1 i [a]rt. 79 Konstytucji”, z art. 32 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3 zdanie ostatnie, art. 31 ust. 2 zdanie pierwsze w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji;

5) art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.) z art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 31 ust. 3, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 79 ust. 1 Konstytucji,

postanawia:

1. 1) nadać dalszy bieg skardze konstytucyjnej w zakresie badania zgodności art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
2. 2) odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 1 kwietnia 2019 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego pełnomocnikiem z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego.

Skarżący domagał się zasądzenia od pozwanego – pełnomocnika z urzędu wyznaczonego celem wniesienia skargi konstytucyjnej – odszkodowania, ewentualnie zadośćuczynienia, za sporządzenie opinii o braku podstaw do sporządzenia skargi konstytucyjnej.

Sąd Rejonowy w T. wyrokiem z 15 marca 2017 r. (sygn. akt […]) oddalił powództwo skarżącego w tej sprawie. Wyrokiem z 9 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w K. (sygn. akt […]: dalej: wyrok Sądu Okręgowego) oddalił apelację skarżącego.

3 29 września 2018 r. skarżący złożył wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej w związku z wyrokiem Sądu Okręgowego. Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w T. postanowieniem z 24 października 2018 r. (sygn. akt […]) oddalił wniosek. Następnie postanowieniem z 10 grudnia 2018 r. Sąd Rejonowy w T. (sygn. akt jw.) utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie.

1. 2. Skarżący kwestionuje:
2. a) udział sędziego delegowanego w wydaniu orzeczenia w jego sprawie, uznając, że w tym przypadku wymiar sprawiedliwości sprawowała osoba powołana przez Ministra Sprawiedliwości, a nie Prezydenta RP, czyli przez organ inny niż przewidziany w Konstytucji (art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych; ówcześnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 52, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.), 6
3. b) okoliczność, że o właściwości rzeczowej sądu decyduje przedmiot roszczenia pozwu, a nie jego podstawa faktyczna (art. 17 pkt 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego; ówcześnie: Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.; obecnie:

Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), 7

1. c) możliwość wydania przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej opinii o braku podstaw do jej wniesienia. Skarżący uważa, że sporządzenie takiej opinii stawia osoby ubogie w gorszej sytuacji niż osoby, które stać na pełnomocnika z wyboru, a także umożliwia wstępne rozpoznanie sprawy przez osobę niemającą statusu „niezależnego i właściwego Sądu” (art. 118 § 5 k.p.c.), 8
2. d) brak uznania, że prawo do sądu jest dobrem osobistym (art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny; ówcześnie:

Dz. U. z 2018 r. poz. 1025, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.), 9

e) uzależnienie wniesienia skargi konstytucyjnej od spełnienia przesłanki przymusu radcowsko-adwokackiego przy równoczesnym braku zagwarantowania osobom ubogim wniesienia jej przez ustanowionego z urzędu pełnomocnika (art. 44 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym; ówcześnie: Dz. U. poz. 2072, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2393).

3. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 20 listopada 2019 r. (doręczonym 2 grudnia 2019 r.), skarżący został wezwany do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: sprecyzowanie przedmiotu skargi konstytucyjnej; wskazanie ostatecznego orzeczenia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji zgodnego z przedmiotem skargi konstytucyjnej; przedstawienie argumentacji adekwatnej do wskazanych w petitum skargi konstytucyjnej przepisów; poinformowanie, czy został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.

Pismem procesowym z 9 grudnia 2019 r. (data nadania) skarżący odniósł się do powyższego zarządzenia.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. 1. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem ochrony konstytucyjnych wolności lub praw. Jest sformalizowaną instytucją prawną i musi spełniać przesłanki jej dopuszczalności, które zostały określone w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane w ustawie z 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK).
2. 2. Trybunał stwierdza, że skarga, w części dotyczącej zarzutu niezgodności art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 365, ze zm.) z art. 10 ust. 2, art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 45 ust. 1 w związku z art. 2, art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2 oraz art. 45 ust. 1 w związku z art. 144 ust. 3 pkt 17, spełnia przesłanki warunkujące przekazanie jej do rozpoznania merytorycznego, gdyż:
3. 1) została sporządzona w imieniu skarżącego przez radcę prawnego (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK);
4. 2) skarżący:
5. a) wyczerpał przysługującą mu drogę prawną (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), albowiem wyrok Sądu Okręgowego w K. z 9 lipca 2018 r. (sygn. akt […]; dalej: wyrok Sądu Okręgowego) jest prawomocny i nie przysługują od niego żadne zwykłe środki zaskarżenia, 18
6. b) dochował terminu wniesienia skargi konstytucyjnej (art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK), 19
7. c) prawidłowo określił przedmiot kontroli (art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK) wskazując, które konstytucyjne prawa i wolności i w jaki sposób – jego zdaniem – zostały naruszone (art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK) oraz przedstawił w tym zakresie stosowne uzasadnienie (art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK).

W ocenie Trybunału analizowana skarga konstytucyjna – w powyższym zakresie – nie jest obarczona nieusuwalnymi brakami formalnymi, o których mowa w art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, zaś sformułowane w niej zarzuty nie są oczywiście bezzasadne w rozumieniu art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK.

W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 2 u.o.t.p.TK – należało postanowić jak w punkcie 1 sentencji.

1. 3. Trybunał stwierdza, że skarga konstytucyjna w pozostałej części nie spełnia warunków formalnych określonych w u.o.t.p.TK, natomiast część zarzutów w niej podniesionych jest oczywiście bezzasadna.
2. 3.1. Po pierwsze, ani art. 118 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r.– Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.), ani art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK nie były podstawą wyroku Sądu Okręgowego, wskazanego przez skarżącego jako ostateczne rozstrzygnięcie w rozumieniu art. 79 Konstytucji.

Trybunał zauważa, że Sąd Okręgowy orzekał wyłącznie o żądaniu skarżącego dotyczącego zasądzenia na jego rzecz odszkodowania oraz zadośćuczynienia. Opinia o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej została sporządzona w postępowaniu poprzedzającym postępowanie zakończone wyrokiem Sądu Okręgowego (art. 118 § 5 k.p.c.). Sąd Okręgowy nie orzekał również o obowiązującym w postępowaniu przed Trybunałem przymusie adwokacko-radcowskim (art. 44 ust. 1 u.o.t.p.TK).

Przypomnieć należy, że przedmiotem kontroli zainicjowanej wniesieniem skargi konstytucyjnej nie może być każdy przepis, który został przywołany w uzasadnieniu rozstrzygnięcia sądu lub organu administracji publicznej, lecz tylko ten, który spowodował naruszenie praw i wolności skarżącego zarzucane w skardze (zob. postanowienie TK z 22 maja 2007 r., sygn. SK 35/08, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 59). Zakwestionowane przepisy stanowiły jedynie element stanu faktycznego sprawy, podlegającego ocenie w świetle przepisów normujących przesłanki odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę.

Trybunał podkreśla, że zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK ostateczne orzeczenie musi być oparte na przepisie, na podstawie którego orzeczono o wolnościach lub prawach skarżącego i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją.

Okoliczność ta jest podstawą odmowy nadania skardze – w zakresie, zarzutu niekonstytucyjności art. 118 § 5 k.p.c. oraz art. 44 ust. 1 u.o.t.p. TK – dalszego biegu (art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p. TK).

3.2. Odnosząc się z kolei do zarzutu niekonstytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. (błędnie opisanego w petitum skargi jako art. 17 ust. 1 1 Konstytucji a sprostowanym w dalszej części skargi oraz pisma procesowego z 9 grudnia 2019 r.), Trybunał stwierdza, że jest on oczywiście bezzasadny.

Zdaniem skarżącego, zgodnie z jedną z utrwalonych wykładni art. 17 pkt 1 k.p.c., o właściwości sądu „nie decyduje treść roszczenia pozwu (żądanie majątkowe) ale to co jest faktyczną podstawą roszczenia pozwu (a więc żądanie odmowy prawa niemajątkowego)”.

Jako przykłady, które – jego zdaniem – potwierdzają istnienie tej linii, wskazał postanowienie Sądu Apelacyjnego w K. z 13 lutego 2018 r. (sygn. akt […]) oraz postanowienie Sądu Rejonowego w K. z 28 sierpnia 2018 r. (sygn. akt […]). Przykładem innej utrwalonej wykładni, jak stwierdził skarżący, nie przytaczając jednak żadnego orzeczenia, jest wykładnia, zgodnie z którą „o właściwości Sądu Okręgowego lub Sądu Rejonowego decyduje wyłącznie treść roszczenia pozwu bez względu na to co jest podstawą powództwa oraz jakie prawo jest chronione w drodze powództwa (materialne lub niematerialne)”. Niejednolitość wykładni – w ocenie skarżącego – powoduje w konsekwencji, że strony postępowania, znajdujące się w identycznej sytuacji procesowej, są odmiennie traktowane przez władzę publiczną a część z nich jest pozbawiona prawa do rozpoznania ich sprawy przez właściwy sąd w rozumieniu art. 45 Konstytucji.

Trybunał wskazuje, że w postępowaniu przed Sądem Rejonowym w T. oraz Sądem Okręgowym skarżący dochodził odszkodowania i zadośćuczynienia (naruszenie dóbr osobistych) w związku z niesporządzeniem przez pozwanego skargi konstytucyjnej. Zgodnie z utrwalonym poglądem judykatury, jeżeli przedmiotem powództwa jest wyłącznie roszczenie o zapłatę (zadośćuczynienie, odszkodowanie), a więc tak jak w przypadku skarżącego, właściwość rzeczową sądu okręgowego określa się na podstawie art. 17 pkt 4 k.p.c. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 5 października 2006 r., sygn. akt I PZP 3/06, Lex nr 194338, postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2015 r., sygn. akt III CZ 10/15, Lex nr 1682211, postanowienie Sądu Najwyższego z 30 grudnia 1983 r., sygn. akt II CZ 118/83, Lex nr 5202, wyrok Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt II CSK 636/07, Lex nr 646332, wyrok Sądu Najwyższego z 18 marca 2015 r., sygn. akt I PK 191/14, Lex nr 1712805).

Wyłącznie, gdyby skarżący, obok roszczenia pieniężnego, wystąpił z roszczeniem o charakterze niemajątkowym (czego nie uczynił), właściwym w jego sprawie byłby, na podstawie art. 17 pkt 1 k.p.c., sąd okręgowy. W związku z powyższym nie sposób uznać, że wskazana przez skarżącego „niejednolitość wykładni” faktycznie ma miejsce w orzecznictwie i sprawa skarżącego – w innym sądzie – zostałaby uznana za sprawę, o której stanowi art. 17 pkt 1 k.p.c. Skarżący nie wyjaśnił ponadto dlaczego Sąd Rejonowy w T. nie jest sądem właściwym w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Okoliczność ta jest podstawą odmowy nadania skardze – w zakresie zarzutu niekonstytucyjności art. 17 pkt 1 k.p.c. (art. 61 ust. 4 pkt 3 u.o.t.p.TK) – dalszego biegu.

1. 3.3. W ocenie Trybunału uzasadnienie zarzutu niekonstytucyjności art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2019 r. poz. 1145, ze zm.; dalej: k.c.) jest wewnętrznie sprzeczne.

Skarżący wskazuje, że w orzecznictwie oraz doktrynie brak jest zgody co do tego, czy prawo do sądu jest dobrem osobistym (s. 19 skargi konstytucyjnej). Jako potwierdzenie tego, że część sądów przyjmuje, iż prawo do sądu jest dobrem osobistym, wskazane zostały (s. 8-9 pisma procesowego z 8 grudnia 2019 r.) m.in. wyroki: Sądu Rejonowego w M. z 22 listopada 2016 r. (sygn. akt […]), Sądu Okręgowego w K. (sygn. akt […]), Sądu Apelacyjnego w K. (sygn. akt […]) oraz postanowienie Sądu Apelacyjnego w W. z 20 sierpnia 2019 r. (sygn. akt […]).

Z drugiej strony skarżący podnosi natomiast, że „zaskarżona norma art. 23 [k.c.] w utrwalonej wykładni określa iż uprawnienie konstytucyjne określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 79 Konstytucji nie jest dobrem prawnie chronionym […]” (s. 10 pisma procesowego z 8 grudnia 2019 r.).

Na podstawie przedstawionego uzasadnienia nie sposób ustalić, czy skarżący kwestionuje utrwaloną i jednolitą linię orzeczniczą, czy jedynie sposób wykładni art. 23 k.c., dokonanej w jego sprawie.

Trybunał przypomina, że w myśl utrwalonego poglądu normatywna treść przepisów może być kształtowana przez organy stosujące prawo. Jeżeli organy te nadają przepisom utrwalone i jednolite rozumienie, to powinno być ono uwzględniane przez Trybunał przy ocenie zarzutu niezgodności aktu normatywnego z Konstytucją (zob. np. wyrok TK z 2 czerwca 2009 r., sygn. SK 31/08, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 83). Jednakże to na skarżącym spoczywa ciężar wykazania istnienia utrwalonej i jednolitej linii orzeczniczej odnośnie do zaskarżonego przepisu. Skoro natomiast skarżący sam w uzasadnieniu skargi wskazuje orzeczenia, które świadczą (jego zdaniem) o istnieniu innej niż przez niego zakwestionowanej linii orzeczniczej, nie sposób uznać, że wykazał on, iż ta zakwestionowana przez niego wykładnia jest utrwalona i jednolita.

Zgodnie z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK skarga konstytucyjna powinna zawierać uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego ze wskazaną konstytucyjną wolnością lub prawem skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie. Jeżeli skarga konstytucyjna nie zawiera uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności przepisu, a jedynie niekonstytucyjnego stosowania prawa, to stwierdzić należy, iż wymóg uzasadnienia niekonstytucyjności przepisu nie został przez skarżącego spełniony.

Powyższa okoliczność, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3, art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 53 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK, stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze konstytucyjnej – w zakresie, w jakim dotyczy zarzutu niekonstytucyjności art. 23 k.c. – dalszego biegu.

W związku z powyższym – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało postanowić jak w punkcie 2 sentencji.

POUCZENIE 41

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na pkt 2 sentencji niniejszego postanowienia w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.