Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 24 maja 2017 r., sygn. akt Ts 55/17

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 6 marca 2017 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim „przewiduje (…) obowiązek uiszczenia kosztów sądowych wyłącznie od strony postępowania”, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1, a także z art. 77 ust. 1 i art. 2 Konstytucji.

Skarżący twierdzi, że zaskarżony przez niego art. 98 § 1 k.p.c., który „ogranicza zasadę odpowiedzialności za wywołanie procesu jedynie do stron postępowania egzekucyjnego – jest (…) niezgodny z zasadami państwa prawnego oraz zasadą odpowiedzialności strony wywołującej szkodę za swoje własne działania, w tym stronie określonej w art. 77 ust. 1 Konstytucji”. Zdaniem Skarżącego, skoro konieczność poniesienia przez niego kosztów jest następstwem niewłaściwego działania komornika, to „odpowiedzialność za koszty postępowania powinien ponieść organ egzekucyjny, podobnie jak ma to miejsce w przypadku określonym w art. 103 § 1 k.p.c.”.

Postanowieniem z 24 maja 2017 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 6 czerwca 2017 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej, stwierdziwszy, że wydanie merytorycznego orzeczenia jest niedopuszczalne, bowiem skarżący nie wskazał naruszonych praw, a w konsekwencji nie określił sposobu ich naruszenia. Trybunał pokreślił, że art. 2 Konstytucji nie jest źródłem wolności ani praw o charakterze podmiotowym, dlatego może być podstawą skargi konstytucyjnej tylko wtedy, gdy sformułowana w nim zasada demokratycznego państwa prawnego zostanie odniesiona do norm Konstytucji, które wyrażają konkretne wolności i prawa. Artykuł 77 ust. 1 Konstytucji jest natomiast nieadekwatnym wzorcem kontroli. Statuuje on zasadę odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez organy władzy publicznej w wyniku ich bezprawnych działań (bezczynności) w zakresie wykonywania zadań publicznych, jednak w sprawie, z związku z którą została wniesiona skarga do Trybunału, nie rozstrzygano o tym, czy w związku z postanowieniami komornika wymierzającymi skarżącemu grzywnę, uchylonymi przez Sąd Rejonowy w W., skarżący poniósł szkodę.

Dla oceny art. 77 ust. 1 Konstytucji, jako wzorca kontroli, istotne – zdaniem Trybunału – jest także to, że zakwestionowany w skardze art. 98 § 1 k.p.c. nie zawiera żadnych regulacji odnoszących się do ewentualnego odszkodowania za wyrządzoną szkodę.

Z kolei ostatni z wzorców kontroli zakwestionowanego w skardze przepisu – art. 45 ust. 1 Konstytucji – został powołany przez skarżącego w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji, który – jak ustalił Trybunał – jest nieadekwatnym wzorcem kontroli.

W zażaleniu sporządzonym przez pełnomocnika, złożonym w Trybunale 12 czerwca 2017 r. (data nadania), skarżący zakwestionował postanowienie Trybunału w całości. Zarzucił w nim Trybunałowi po pierwsze, naruszenie prawa do właściwego sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 190 ust. 5 Konstytucji) przez merytoryczne rozpoznanie skargi w składzie jednego, a nie pięciu sędziów Trybunału (art. 37 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK). Po drugie, bezzasadne przyjęcie, że „skarga nie nadaje się do rozpoznania”.

Zdaniem skarżącego spełniała ona wszystkie wymogi wynikające z ustawy o TK, nie była przy tym oczywiście bezzasadna. Skarżący wskazał w niej, że zaskarżony przez niego art. 98 § 1 k.p.c. „narusza istotę prawa do sądu i rzetelnej procedury procesowej niezbędnej w demokratycznym państwie prawa, w ten sposób, iż norma ta pozbawiła skarżącego prawa do zwrotu poniesionych celowo kosztów procesu, w tym w szczególności zwrotu kosztów wpisu od skargi na czynności komornika oraz kosztów stawienia się na rozprawie, na którą skarżący został wezwany do osobistego stawiennictwa”. W związku z tym, wbrew stanowisku Trybunału przedstawionym w skarżonym postanowieniu, wskazane przez niego – jako podstawa skargi art. 2 i art. 77 ust. 1 Konstytucji – są prawidłowe.

W przekonaniu skarżącego, w świetle przepisów ustawy o TK, wnoszący skargę „nie ma obowiązku udowodnienia zasadności zarzutów skargi, a nawet nie ma obowiązku ich uprawdopodobnienia”.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. 2. Trybunał stwierdza, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane w zażaleniu nie podważają podstaw odmowy nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
3. 3. Skarżący zarzucił, że postanowienie Trybunału z 24 maja 2017 r. narusza art. 45 ust. 1 i art. 190 ust. 5 Konstytucji, ponieważ – jako orzeczenie merytoryczne – zostało wydane w niewłaściwym składzie.

Odnośnie do tych zarzutów Trybunał zwraca uwagę na to, że skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu przez Trybunał na posiedzeniu niejawnym. Trybunał w składzie jednego sędziego (art. 37 ust. 1 pkt 4 u.o.t.p. TK) bada, czy spełnia ona wszystkie przesłanki, które zostały określone w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowane w u.o.t.p. TK. Rozpoznanie to służy wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Dopiero po ustaleniu, że skarga spełnienia wszystkie prawem przewidziane wymagania, Trybunał przekazuje ją do merytorycznego rozpoznania. Wówczas, w zależności od przedmiotu skargi, Prezes Trybunału wyznacza do jej rozpoznania skład trzech lub pięciu sędziów (art. 37 ust. 1 pkt 2 i 3 u.o.t.p. TK). W sprawach szczególnie zawiłych Prezes Trybunału może zarządzić rozpoznanie skargi w pełnym składzie (art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e u.o.t.p.

TK). Postanowieniem z 24 maja 2017 r. Trybunał odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, ponieważ ustalił, że nie spełnia ona podstawowych warunków określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w art. 53 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p. TK. Dokonana przez Trybunał ocena skargi pod względem spełnienia przez nią konstytucyjnych i ustawowych przesłanek jest oceną formalną, a nie merytoryczną, dlatego postanowienie z 24 maja 2017 r. zostało wydane przez Trybunał w składzie jednego, a nie pięciu sędziów.

1. 4. Na uwzględnienie nie zasługują także pozostałe zarzuty sformułowane w zażaleniu.
2. 4.1. Skarżący dowodzi, że w analizowanej sprawie art. 77 ust. 1 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji są adekwatnymi wzorcami kontroli. Skarżący wydaje się zatem nie dostrzegać tego, że kwestią sporną w sprawie, w związku z którą wniósł skargę do Trybunału było ustalenie, czy komornik sądowy (organ egzekucyjny) może zostać obciążony kosztami postępowania skargowego, w sytuacji, gdy skarga była uzasadniona, a nie to, czy skarżący w związku z działaniami komornika poniósł szkodę.

Skarżący stawia błędną tezę, że art. 77 ust. 1 Konstytucji jest adekwatnym wzorcem w każdej sprawie, w której w przekonaniu wnoszącego skargę do Trybunału dochodzi do naruszenia jego praw majątkowych. Skarżący nie zainicjował postępowania, w którym domagałby się naprawienia szkody. Tym samym jego argument jest obarczony błędem petitio principii: aby dochodzić odszkodowania z uwagi na wydanie rozstrzygnięcia opartego na – jego zdaniem – niekonstytucyjnym przepisie, skarżący domaga się przed Trybunałem stwierdzenia niekonstytucyjności tego przepisu, powołując wzorzec dotyczący odszkodowania.

Najpierw powinien zaś wykazać, że zaskarżony przepis jest niezgodny np. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, a następnie dochodzić odszkodowania, i gdyby ta droga była zamknięta, to mógłby kwestionować przepis, który ją zamyka. Dopiero wtedy art. 77 ust. 1 i art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji byłyby adekwatnymi wzorcami kontroli.

4.2. Odnośnie natomiast do zarzutu, zgodnie z którym art. 2 Konstytucji może być samodzielną podstawą skargi konstytucyjnej Trybunał stwierdza, że skarżący nie wziął pod uwagę, po pierwsze, tego, że przeciwny pogląd został wyrażony w postanowieniu pełnego składu Trybunału z 23 stycznia 2002 r. (Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60). Po drugie, że zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e ustawy o TK odstąpienie od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu wydanym w pełnym składzie wymaga wydania orzeczenia w takim samym składzie.

Mając powyższe na względzie, Trybunał – na podstawie art. 61 ust. 8 ustawy o TK – nie uwzględnił zażalenia.

Postanowienie

z dnia 24 maja 2017 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Piotr Tuleja, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. w sprawie zgodności:

art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.) z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1, a także z art. 77 ust. 1 i art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

postanawia:

odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 6 marca 2017 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący) wystąpił o stwierdzenie, że art. 98 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie, w jakim „przewiduje (…) obowiązek uiszczenia kosztów sądowych wyłącznie od strony postępowania”, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 77 ust. 1, a także z art. 77 ust. 1 i art. 2 Konstytucji.

Skarga konstytucyjna została sformułowana w oparciu o następującą sprawę. Postanowieniami z października 2015 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym dla W. (dalej: komornik), w sprawach egzekucyjnych z wniosku Sp. z o.o. (sygn. akt jw.), na podstawie art. 762 k.p.c., wymierzył skarżącemu – Prezesowi Zarządu tego przedsiębiorstwa – grzywny w wysokości po 1 000,00 zł z powodu zaniechania udzielenia informacji przewidzianych w art. 761 k.p.c. Postanowienia te skarżący zakwestionował skargą na czynności komornika. W razie jej uwzględnienia zażądał zwrotu kosztów postępowania od komornika. Postanowieniem z maja 2016 r. Sąd Rejonowy w W. (dalej: Sąd Rejonowy w W.) uchylił zaskarżone postanowienia, oddalił natomiast wniosek skarżącego o zasądzenie kosztów postępowania skargowego od komornika, stwierdziwszy, że żaden przepis k.p.c. nie stanowi podstawy do ich zasądzenia od organu egzekucyjnego.

Zdaniem Sądu Rejonowego w W. komornik, „nie będąc uczestnikiem postępowania egzekucyjnego, nie może zostać obciążony kosztami postępowania skargowego, nawet wówczas, jeśli skarga na podjętą przez niego czynność okaże się usprawiedliwiona.

Skoro zaś skarżący wyraźnie oświadczył, iż nie chce zasądzenia przedmiotowych kosztów od dłużnika, a jedynie od komornika, to sąd nie mógł obciążyć nimi dłużnika i miał obowiązek orzec o wniosku o ich zasądzenie od komornika”. Na postanowienie, w odniesieniu do kosztów skarżący złożył zażalenie. Postanowieniem ze stycznia 2017 r. Sąd Okręgowy w W. (dalej: Sąd Okręgowy w W.) oddalił środek odwoławczy skarżącego, wskazawszy, że jego wniosek „nie znajdował (…) oparcia ani w treści art. 770 k.p.c.

1. – jest w nim mowa o ponoszeniu przez dłużnika kosztów niezbędnych do celowego prowadzenia egzekucji – ani w treści art. 98 § 1 k.p.c., stosowanym odpowiednio w postępowaniu egzekucyjnym z uwagi na odesłanie z art. 13 § 2 k.p.c., a to z uwagi na to, że komornik sądowy nie ma statusu strony (uczestnika) w postępowaniu wywołanym skargą na czynności komornika. Wniosek skarżącego, jako pozbawiony podstawy prawnej, podlegał zatem oddaleniu”. Postanowienie Sądu Okręgowego w W., wraz z uzasadnieniem, zostało doręczone skarżącemu 16 stycznia 2017 r. 3

Skarżący twierdzi, że zaskarżony przez niego art. 98 § 1 k.p.c., który „ogranicza zasadę odpowiedzialności za wywołanie procesu jedynie do stron postępowania egzekucyjnego – jest (…) niezgodny z zasadami państwa prawnego oraz zasadą odpowiedzialności strony wywołującej szkodę za swoje własne działania w tym stronie określonej w art. 77 ust. 1 Konstytucji”. Zdaniem Skarżącego, skoro konieczność poniesienia przez niego kosztów jest następstwem niewłaściwego działania komornika, to „odpowiedzialność za koszty postępowania powinien ponieść organ egzekucyjny, podobnie jak ma to miejsce w przypadku określonym w art. 103 § 1 k.p.c.”.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.

Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 ustawy o TK.

1. 2. Skarżący zakwestionował art. 98 § 1 k.p.c. w brzmieniu: „Strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu)”. Zdaniem skarżącego przepis ten nie spełnia standardów konstytucyjnych, ponieważ przewiduje zwrot kosztów tylko od strony postępowania.
2. 3. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji skargę konstytucyjną może wnieść „każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK stanowi, że skarga konstytucyjna musi zawierać „wskazanie która konstytucyjna wolność lub prawo skarżącego, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone”.
3. 3.1. Jako podstawę skargi skarżący wskazał m.in. art. 2 Konstytucji.
4. 3.2. Trybunał przypomina, że ten przepis ustawy zasadniczej nie może być samodzielnym wzorcem kontroli przeprowadzanej w trybie skargi konstytucyjnej, gdyż – zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą – nie jest on źródłem wolności ani praw o charakterze podmiotowym (zob. postanowienie pełnego składu TK z 23 stycznia 2002 r., Ts 105/00, OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 60 oraz postanowienia TK z: 10 stycznia 2001 r., Ts 72/00, OTK ZU nr 1/2001, poz. 12; 23 stycznia 2002 r., SK 13/01, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 9; 14 grudnia 2004 r., SK 29/03, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 124; 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22). Trybunał przypomina, że art. 2 Konstytucji można powołać jako wzorzec kontroli wówczas, gdy sformułowana w nim zasada demokratycznego państwa prawnego zostanie odniesiona do norm Konstytucji, które wyrażają konkretne wolności i prawa o charakterze podmiotowym.
5. 4. Skarżący twierdzi także, że zaskarżony art. 98 § 1 k.p.c. jest niezgodny z art. 77 ust. 1, a także z art. 45 w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji.
6. 4.1. Zgodnie z art. 77 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody, jaka została mu wyrządzona przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej. Przepis ten statuuje zasadę odpowiedzialności za szkody wyrządzone przez organy władzy publicznej w wyniku ich bezprawnych działań (lub bezczynności) w zakresie wykonywania zadań publicznych. Trybunał zwraca uwagę jednak na to, że w żadnym z dołączonych do skargi orzeczeń nie rozstrzygano o tym, czy w związku z postanowieniami komornika wymierzającymi skarżącemu grzywnę, uchylonymi przez Sąd Rejonowy w W., skarżący poniósł szkodę. Istotne jest także to, że zakwestionowany w skardze art. 98 § 1 k.p.c. nie zawiera żadnych regulacji odnoszących się do ewentualnego odszkodowania za wyrządzoną szkodę. Przepis ten ustanawia dwie zasady ponoszenia kosztów sądowych: zasadę zwrotu kosztów celowych oraz zasadę odpowiedzialności za wynik postępowania (procesu). To oznacza, że wskazany przez skarżącego przepis ustawy zasadniczej jest w analizowanej sprawie nieadekwatnym wzorcem kontroli.
7. 4.2. Z kolei zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Na treść prawa wyrażonego w tym przepisie ustawy zasadniczej składają się w szczególności: po pierwsze, prawo do uruchomienia procedury przed niezależnym, niezawisłym i bezstronnym sądem, po drugie, prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności, po trzecie, prawo do wyroku sądowego, tj. prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd, oraz, po czwarte, prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy (zob. wyroki TK z: 16 marca 1999 r., SK 19/98, OTK ZU nr 3/1999, poz. 36; 2 kwietnia 2001 r., SK 10/00, OTK ZU nr 3/2001, poz. 52; 12 marca 2002 r., P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14; 20 września 2006 r., SK 63/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 108 oraz 7 grudnia 2010 r., P 11/09, OTK ZU nr 10/A/2010, poz. 128, a także postanowienie TK z 14 grudnia 2009 r., SK 49/07, OTK ZU nr 11/A/2009, poz. 173).
8. 4.3. W złożonej w Trybunale skardze art. 45 ust. 1 Konstytucji został powołany w związku z art. 77 ust. 1 Konstytucji, tj. przepisem, który – jak już ustalił Trybunał – jest w analizowanej sprawie nieadekwatnym wzorcem kontroli. Trybunał ponadto zauważa, że skarżący nie przedstawił żadnych argumentów, które uprawdopodobniałyby naruszenie prawa do sądu.
9. 5. Mając powyższe na względzie Trybunał stwierdza, że skarżący nie wskazał naruszonych praw, a w konsekwencji nie określił sposobu ich naruszenia. Analizowana skarga nie spełnia zatem podstawowego warunku określonego w art. 79 ust. 1 Konstytucji, doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK, a w konsekwencji wydanie merytorycznego orzeczenia jest niedopuszczalne.

Okoliczności te – są zgodnie z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

W tym stanie rzeczy Trybunał postanowił jak na wstępie.

POUCZENIE 18

Na podstawie art. 61 ust. 5 ustawy o TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.