Postanowienie o odmowie Trybunału Konstytucyjnegoz 14 maja 2025 r., sygn. akt Ts 89/24

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 10 maja 2024 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił o stwierdzenie, że art. 767 3a ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.; dalej: k.p.c.) w zakresie zwrotu: „jako sąd drugiej instancji” oraz art. 735 1 § 3 k.p.c. są niezgodne z art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2; art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji.

Skarżący zarzucił, że zakwestionowane w skardze przepisy nadają urzędnikom sądowym (nieposiadającym cech niezawisłego i bezstronnego sądu) status sądu pierwszej instancji. W ten sposób w sprawie, w związku z którą wystąpił do Trybunału, naruszone zostało przysługujące mu prawo do dwuinstancyjnego rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd. Według skarżącego rozpoznanie „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji (in casu: udzielenie zabezpieczenia) przez urzędnika sądowego nie może być traktowane na równi z orzekaniem przez niezawisły i bezstronny sąd. Z tego powodu przyjęcie przez ustawodawcę, że sąd, który rozpoznaje środek odwoławczy od decyzji urzędnika, działa jako sąd drugiej instancji, nie spełnia standardów konstytucyjnych.

Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 14 maja 2025 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 20 maja 2025 r.) odmówił nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu stwierdziwszy, że zakwestionowane w niej przepisy nie były podstawą postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 11 marca 2024 r. (sygn. akt […]), tj. orzeczenia wskazanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Przepisy, które skarżący zaskarżył w analizowanej sprawie, były podstawą postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 30 października 2023 r. (sygn. akt […]). Niezależnie od powyższego Trybunał, wskazawszy m.in. na wyrok z 12 maja 2011 r. sygn. P 38/08 (OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33), zwrócił uwagę, że w sytuacji wykonywania przez referendarzy zadań z zakresu ochrony prawnej, wystarczająca z punktu widzenia zasad konstytucyjnych jest sądowa kontrola takiego rozstrzygnięcia.

W zażaleniu złożonym 27 maja 2025 r. (data nadania) skarżący zażądał skierowania przez skład orzekający „pytania prejudycjalnego” do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności art. 61 ust. 4 (błędnie oznaczonego w petitum jako art. 60 ust. 4) u.o.t.p.TK z art. 190 ust. 5 Konstytucji, a także z art. 45 ust. 1 w związku z art. 190 ust. 5 Konstytucji (s. 2 pisma procesowego; w petitum wniosku skarżący wskazał natomiast przepisy ustawy zasadniczej niemające związku ze sformułowanym żądaniem) oraz zawieszenia postępowania do czasu rozpoznania wniosku. Według skarżącego zgodnie z art. 190 ust. 5 Konstytucji „wszelkie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego zapadają większością głosów. Konstytucja nie przewiduje w tym zakresie wyjątku” (s. 2 zażalenia). Wydanie przez Trybunał orzeczenia (postanowienia o odmowie nadania dalszego biegu skardze) w składzie jednego sędziego jest więc niezgodne z przywołanymi przepisami ustawy zasadniczej.

W odniesieniu do podstaw odmowy nadania skardze dalszego biegu skarżący zauważył, że w skardze konstytucyjnej wywiódł, iż zakwestionowany w skardze przepis, nadający orzeczeniu sądu pierwszej instancji status sądu drugiej instancji (badającemu „zasadność postanowienia urzędnika sądowego”) „jest w oczywisty sposób niekonstytucyjny” (s. 4). Ustawodawca zastąpił bowiem postępowanie dwuinstancyjne postępowaniem dwuetapowym w tej samej instancji sądu. W związku z tym sformułowany w skardze zarzut naruszenia praw skarżącego jest zasadny.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Na etapie rozpoznania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidłowo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu.
2. 2. Odnośnie do żądania skarżącego skierowania przez skład orzekający wniosku („pytania prejudycjalnego”) do Trybunału Konstytucyjnego o zbadanie zgodności z Konstytucją art. 61 ust. 4 u.o.t.p.TK należy zauważyć, że ani Konstytucja, ani przepisy u.o.t.p.TK nie przewidują takiej formy aktywności procesowej. Nie upoważniają także Trybunału do wszczęcia postępowania ex officio. W obowiązującym stanie prawnym z wnioskiem o zbadanie hierarchicznej zgodności aktów prawnych mogą wystąpić do Trybunału wyłącznie podmioty określone w art. 191 ust. 1 pkt 1-5 ustawy zasadniczej. Każdy natomiast, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo na zasadach określonych w u.o.t.p.TK wystąpić do Trybunału ze skargą konstytucyjną (art. 79 ust. 1 Konstytucji). Mając powyższe na względzie Trybunał stwierdza, że sformułowany przez skarżącego w zażaleniu wniosek nie wywołuje żadnych skutków procesowych (por. postanowienia TK z: 23 października 2023 r., sygn. Ts 6/23, OTK ZU B/2023, poz. 303; 7 marca 2024 r., sygn. Ts 260/22, OTK ZU B/2024, poz. 179 oraz 27 maja 2024 r., sygn. Ts 77/22, OTK ZU B/2024, poz. 200). Jednocześnie należy zauważyć, że z przywołanego przez skarżącego art. 190 ust. 5 Konstytucji nie wynika, iż Trybunał nie może wydawać żadnych orzeczeń w składzie jednoosobowym. Przepis ten wyraża jedynie zasadę podejmowania rozstrzygnięć w sytuacji, w której skład Trybunału jest wieloosobowy. Nie wyklucza jednak, aby przepisy ustawowe (tj. przepisy u.o.t.p.TK), które zgodnie z art. 197 Konstytucji określają między innymi tryb postępowania przed Trybunałem, umożliwiły wydawanie rozstrzygnięć o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu w składzie jednego sędziego (zob. postanowienie TK z 13 marca 2014 r., sygn. Ts 276/13, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 166).
3. 3. Trybunał stwierdza, że zarzuty postawione w zażaleniu nie podważają podstawy odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

Skarżący nie wziął pod uwagę tego, że powodem odmowy przekazania skargi do merytorycznej oceny było zakwestionowanie w niej przepisów, które nie były podstawą orzeczenia wskazanego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Z tego powodu Trybunał stwierdził, że złożona skarga nie spełnia podstawowego warunku określonego w art. 53 ust. pkt 1 u.o.t.p.TK.

W złożonym środku odwoławczym skarżący nie odniósł się do wskazanej podstawy. Jego wywody odnoszą się do kwestii pobocznych, które Trybunał przytoczył niejako na marginesie.

Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny nie uwzględnił zażalenia.

Postanowienie

z dnia 14 maja 2025 r.

Trybunał Konstytucyjny w składzie:

Stanisław Piotrowicz, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M.J. o zbadanie zgodności:

art. 767 3a § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.) w zakresie zwrotu:

„jako sąd drugiej instancji” oraz art. 735 1 § 3 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, z art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2; art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej,

postanawia:

odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.

Uzasadnienie

W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 10 maja 2024 r. (data nadania) M.J. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji na tle następującego stanu faktycznego.

Skarżący wystąpił do Sądu Rejonowego w K. z pozwem o zapłatę od pozwanego 10 972,14 zł. Sformułował w nim także wniosek o udzielenie zabezpieczenia poprzez zajęcie całej wierzytelności z rachunku bankowego pozwanego. Referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym w K. V Wydział Gospodarczy postanowieniem z 14 czerwca 2023 r. (sygn. akt […]) udzielił zabezpieczenia zgodnie z żądaniem. Orzeczenie to nie zwiera uzasadnienia, ponieważ wniosek pozwanego w tej sprawie z 11 lipca 2023 r. został odrzucony przez referendarza Sądu Rejonowego postanowieniem z 29 sierpnia 2023 r. (sygn. akt jw.). Na postanowienie referendarza z 14 czerwca 2023 r. pozwany wniósł skargę. Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z 30 października 2023 r. (sygn. akt […]), orzekając jako sąd drugiej instancji, zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że oddalił wniosek skarżącego o udzielenie zabezpieczenia w całości.

Na powyższe rozstrzygnięcie skarżący wniósł zażalenie, które Sąd Rejonowy w K. odrzucił jako niedopuszczalne postanowieniem z 9 stycznia 2024 r. (sygn. akt jw.). Zażalenie na to postanowienie zostało natomiast oddalone postanowieniem tego sądu z 11 marca 2024 r. (sygn. akt […]). W uzasadnieniu wskazano, że Sąd Rejonowy, rozpoznając skargę na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie zabezpieczenia, orzekał jako sąd drugiej instancji na podstawie art. 767 3a § 3 w związku z art. 735 1 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, ze zm.). Przepisy tej ustawy nie przewidują możliwości zaskarżenia postanowienia wydanego w takich okolicznościach, dlatego zażalenie skarżącego na postanowienie Sądu Rejonowego z 30 października 2023 r. było z mocy prawa niedopuszczalne.

Postanowienie Sądu Rejonowego w K. z 11 marca 2024 r. zostało wskazane przez skarżącego jako orzeczenie ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Zostało ono doręczone skarżącemu 22 kwietnia 2024 r. 5

Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 29 maja 2024 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 19 czerwca 2024 r.) wezwał skarżącego do doręczenia odpisu lub poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 14 czerwca 2023 r. (sygn. akt […]) wraz z uzasadnieniem i czterema kopiami oraz dwóch egzemplarzy skargi konstytucyjnej, a także poinformowania, czy od wskazanego w skardze konstytucyjnej ostatecznego orzeczenia został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.

Skarżący złożył w Trybunale wymagane dokumenty 24 czerwca 2024 r. (data nadania).

Sędzia Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 4 grudnia 2024 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 18 grudnia 2024 r.) wezwał skarżącego do usunięcia braków formalnych skargi przez wskazanie, które wolności lub konstytucyjne prawa skarżącego wyrażone w art. 10 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1; art. 45 ust. 1 w związku z art. 10 ust. 2; art. 45 ust. 1 w związku z art. 176 ust. 1 oraz art. 176 ust. 1 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, i w jaki sposób – zdaniem skarżącego – zostały naruszone przez zakwestionowane w skardze przepisy; uzasadnienie zarzutu niezgodności kwestionowanych przepisów z wolnościami lub prawami skarżącego, z powołaniem argumentów lub dowodów na jego poparcie.

Skarżący odniósł się do zarządzenia w piśmie procesowym z 27 grudnia 2024 r. (data nadania).

Skarżący zarzucił, że zakwestionowane w skardze przepisy nadają urzędnikom sądowym (nieposiadającym cech niezawisłego i bezstronnego sądu) status sądu pierwszej instancji. W ten sposób w sprawie, w związku z którą wystąpił do Trybunału, naruszone zostało przysługujące mu prawo do dwuinstancyjnego rozpoznania sprawy przez niezawisły i bezstronny sąd. Według skarżącego rozpoznanie „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji (in casu: udzielenie zabezpieczenia) przez urzędnika sądowego nie może być traktowane na równi z orzekaniem przez niezawisły i bezstronny sąd. Z tego powodu przyjęcie przez ustawodawcę, że sąd, który rozpoznaje środek odwoławczy od decyzji urzędnika, działa jako sąd drugiej instancji, nie spełnia standardów konstytucyjnych.

Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje

1. Stosownie do art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.

Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania.

Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie.

2. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej może być ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach skarżącego albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. W związku z tym art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK zobowiązuje skarżącego do określenia przedmiotu skargi, tj. do wskazania przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego wydano w jego sprawie orzeczenie, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji i w stosunku do którego domaga się stwierdzenia niezgodności z ustawą zasadniczą.

Zakwestionowany przepis musi więc być podstawą ostatecznego orzeczenia, zaś jego normatywna treść – źródłem naruszenia wolności lub praw występującego ze skargą konstytucyjną.

Skarżący zakwestionował art. 767 3a § 3 i art. 735 1 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568). Pierwszy z nich stanowi (w zakresie określonym w skardze konstytucyjnej), że skargę na postanowienie referendarza sąd rozpoznaje w składzie jednego sędziego jako sąd drugiej instancji. Drugi jest natomiast przepisem odsyłającym. Mówi on o tym, że do skargi na postanowienie referendarza sądowego stosuje się odpowiednio przepis art. 767 3a, a także że skarga podlega rozpoznaniu w terminie tygodnia od dnia jej wpływu do sądu.

Trybunał Konstytucyjny zauważa, że powyższe przepisy nie były podstawą postanowienia Sądu Rejonowego w K. z 11 marca 2024 r. (sygn. akt […]), tj. orzeczenia wskazanego przez skarżącego jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji.

Rozstrzygnięciem tym sąd oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie sądu odrzucające niedopuszczalny z mocy ustawy środek odwoławczy od orzeczenia z 30 października 2023 r. (sygn. akt […]), tj. postanowienia, które zmieniło postanowienie referendarza sądowego o udzieleniu zabezpieczenia.

W postępowaniu zakończonym orzeczeniem, w związku z którym skarżący wystąpił do Trybunału, sąd badał więc jedynie to, czy na postanowienie (Sądu Rejonowego w K. orzekającego jako sąd drugiej instancji), wydane po rozpoznaniu skargi, przysługuje środek odwoławczy w postaci zażalenia.

W sprawie skargi na orzeczenie referendarza o udzieleniu zabezpieczenia Sąd Rejonowy orzekł natomiast w postanowieniu z 30 października 2023 r. (co zostało wskazane wprost w uzasadnieniu orzeczenia z 11 marca 2024 r.). To zatem to orzeczenie, a nie postanowienie z 11 marca 2024 r., zostało wydane na podstawie przepisów zakwestionowanych w skardze konstytucyjnej.

Mając powyższe na względzie Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że analizowana skarga konstytucyjna nie spełnia podstawowego wymogu wynikającego z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanego w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK.

3. Należy także zauważyć, że jeśliby nawet przyjąć, że w rozpatrywanej sprawie orzeczeniem, o którym mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji, jest postanowienie Sądu Rejonowego w K. z 30 października 2023 r. (sygn. akt […]), to skardze konstytucyjnej należałoby odmówić nadania dalszego biegu z powodu przekroczenia terminu określonego w art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK.

4. Niezależnie od wyżej wskazanych okoliczności Trybunał zwraca uwagę na to, że nie wszystkie z zadań powierzonych sądom przez ustawodawcę muszą wykonywać tylko i wyłącznie sędziowie. Zgodnie z art. 2 § 2 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. z 2024 r. poz. 334): „Zadania z zakresu ochrony prawnej, inne niż wymiar sprawiedliwości, wykonują w sądach referendarze sądowi i starsi referendarze sądowi. Ilekroć w przepisach jest mowa o referendarzach sądowych, rozumie się przez to także starszych referendarzy sądowych”. Pogląd ten został zaaprobowany przez Trybunał w wyroku z 12 maja 2011 r., sygn. P 38/08 (OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33). Trybunał przypomniał również, że referendarz „nie jest sądem”, lecz wysokokwalifikowanym prawnikiem, urzędnikiem sądowym upoważnionym do wykonywania oznaczonych czynności w postępowaniu sądowym, którego rozstrzygnięcia powinny podlegać kontroli sądowej (zob. postanowienie z 18 kwietnia 2018 r., sygn. SK 15/16, OTK ZU A/2018, poz. 18). Taki stan rzeczy miał miejsce w sprawie objętej badaną skargą, ponieważ postanowienie referendarza zostało poddane kontroli sądu.

W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.

POUCZENIE 23

Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.