Uzasadnienie
1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 23 marca 2021 r. (data nadania) R.S. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił o zbadanie zgodności art. 76 § 2 w związku z art. 7 § 1 oraz art. 7 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53) „w zakresie w jakim:
,,– ogranicza możliwość sądowej weryfikacji rozstrzygnięć wydanych przez organ postępowania wykonawczego, jakim jest Komisja Penitencjarna, których przedmiotem jest klasyfikacja skazanego, tylko do jednej przyczyny odwoławczej, tj. sprzeczności (niezgodności) z prawem, bez możliwości zaskarżenia takiej decyzji od strony proceduralnej, merytorycznej, poprawności przeprowadzonego postępowania, tj. w zakresie w jakim nie dopuszcza zaskarżenia takiej decyzji co do istoty i przedmiotu sprawy”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz w związku z art. 2 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji; „– uniemożliwia zaskarżenie rozstrzygnięcia sądu penitencjarnego i poddania go kontroli instancyjnej, ograniczając tym samym drogę do sądu”, z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji.
2. Postanowieniem z 9 listopada 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 29 listopada 2022 r.) Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Uznał bowiem, że skarżący nie dysponuje ostatecznym orzeczeniem naruszającym jego prawa określone w petitum skargi, ponieważ nie wniósł zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego w K. z 8 września 2020 r. o nieuwzględnieniu skargi skarżącego i utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji Komisji Penitencjarnej Aresztu Śledczego w S. z 10 czerwca 2020 r. Trybunał stwierdził, że skarżący tym samym nie wyczerpał drogi prawnej w sprawie, w związku z czym nie uzyskał ostatecznego orzeczenia opartego na kwestionowanym przepisie k.k.w., który zgodnie z zarzutem sformułowanym w petitum skargi konstytucyjnej,,uniemożliwia zaskarżenie rozstrzygnięcia sądu penitencjarnego i poddania go kontroli instancyjnej, ograniczając tym samym drogę do sądu”.
3. W zażaleniu z 6 grudnia 2022 r. (data nadania) skarżący zarzucił zakwestionowanemu postanowieniu,,błędną wykładnię art. 79 ust. 1 Konstytucji, art. 77 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) w związku z art. 7 § 5 k.k.w. polegającą na przyjęciu, iż niezbędnym jest celem uzyskania ostatecznego orzeczenia uprawniającego skarżącego do złożenia skargi konstytucyjnej w niniejszej sprawie złożenie uprzedniego zażalenia od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 8 września 2020 r. w przypadku, gdy ustawodawca wprost nie przewidział możliwości zaskarżenia go w toku instancji, podczas, gdy zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, iż orzeczenie jest ostateczne, gdy wyczerpana zostaje właściwa dla danej sprawy droga prawna, co w niniejszej sprawie zostało wykazane”. W związku z powyższym wniósł o,,uwzględnienie zażalenia i uchylenie zaskarżonego orzeczenia oraz o nadanie skardze konstytucyjnej w niniejszej sprawie dalszego biegu”.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 5-8 u.o.t.p.TK). Zgodnie z orzecznictwem Trybunału zażalenie na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej powinno dotyczyć podstaw, na których odmowa ta była oparta. Przedmiotem postępowania zażaleniowego jest bowiem ustalenie ich prawidłowości.
2. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie uznaje, że odniesienie się do treści zażalenia musi zostać poprzedzone uwagami natury ogólnej, dotyczącymi zasady skargowości, obowiązującej w tym postępowaniu. Zgodnie z art. 67 ust. 1 u.o.t.p.TK Trybunał orzekając jest związany zakresem zaskarżenia wskazanym we wniosku, pytaniu prawnym albo skardze konstytucyjnej. Zasada ta wymaga, aby skarżący sam określił akt normatywny (lub jego część), będący przedmiotem postępowania. Trybunał nie może z urzędu rozszerzyć tak wskazanego przedmiotu kontroli. Podmiot występujący z zażaleniem na postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu sam określa zatem granice, w ramach których sprawa podlega rozpoznaniu. Istotna jest przy tym funkcja, jaką pełni ten środek odwoławczy. Jak wynika z treści art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK, na postanowienie o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu skarżącemu przysługuje zażalenie do Trybunału w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia tego postanowienia.
Przedmiotem zażalenia jest wydane w ramach wstępnej kontroli postanowienie dotyczące oceny strony formalnej skargi. Ze względu na to, że przepis ten stanowi o postanowieniu o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, należy uznać, że zażalenie może odnosić się jedynie do przedstawionych przez Trybunał Konstytucyjny argumentów przemawiających za negatywną oceną strony formalnej skargi. Brak takiego odniesienia musi zostać każdorazowo oceniony jako niepodważenie zasadności argumentacji zawartej w zaskarżonym postanowieniu i skutkować będzie nieuwzględnieniem zażalenia (por. postanowienie TK z 31 października 2011 r., sygn. Ts 306/10, OTK ZU nr 5/B/2011, poz. 381).
3. Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że kwestionowane postanowienie jest prawidłowe, a argumenty przytoczone w zażaleniu nie podważają ustaleń przedstawionych w tym orzeczeniu i nie zasługują na uwzględnienie.
W zakwestionowanym postanowieniu Trybunał trafnie przesądził, że skarżący nie uzyskał ostatecznego rozstrzygnięcia naruszającego jego prawa określone w petitum skargi konstytucyjnej. Dla merytorycznej oceny zarzutów skarżącego konieczne było bowiem wniesienie (w terminie tygodnia od dnia doręczenia) zażalenia na postanowienie Sądu Okręgowego w K. z 8 września 2020 r. (sygn. akt […]) o nieuwzględnieniu skargi i utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji Komisji Penitencjarnej Aresztu Śledczego w S. z 10 czerwca 2022 r. Nie powinien był on – mając w perspektywie postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym – rezygnować z tego środka zaskarżenia, mimo że nie budziło wątpliwości, że przepisy ustawowe wyłączają możliwość jego wniesienia. Tylko w ten sposób mógł bowiem doprowadzić do wydania, w oparciu o kwestionowaną regulację, postanowienia o odrzuceniu zażalenia, i tym samym do „ujawnienia” przedmiotu skargi konstytucyjnej.
Trybunał przypomina, że na ten temat wypowiedział się w postanowieniu pełnego składu z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Orzekł wtedy, że wniesienie nieprzewidzianego przepisami prawa środka odwoławczego w celu uzyskania orzeczenia potwierdzającego, że droga dostępu do sądu lub do zaskarżenia orzeczenia jest zamknięta – w kontekście skuteczności wniesienia skargi konstytucyjnej do Trybunału – jest niezbędne. Stanowisko to potwierdzały również judykaty w sprawach cywilnych, administracyjnych i karnych, wydane w późniejszych terminach (zob. np. postanowienia TK z: 21 czerwca 2017 r., sygn. Ts 148/16, OTK ZU B/2017, poz. 271; 8 kwietnia 2019 r., sygn. Ts 147/17, OTK ZU B/2019, poz. 136; 9 kwietnia 2019 r., sygn. SK 7/19, OTK ZU A/2019, poz. 15; 19 stycznia 2021 r., sygn. SK 47/19, OTK ZU A/2021, poz. 9; 23 lutego 2021 r., sygn. SK 33/20, OTK ZU A/2021, poz. 12; zob. też wyrok TK z 11 października 2016 r., sygn. SK 28/15, OTK ZU A/2016, poz. 79).
To stanowisko jest wiążącą dyrektywą interpretacyjną dla kolejnych składów orzekających. Odstąpienie od poglądu prawnego wyrażonego w orzeczeniu Trybunału wydanym w pełnym składzie wymaga – zgodnie z art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine u.o.t.p.TK – wydania orzeczenia w takim samym składzie. Dopóki to nie nastąpi, wszystkie składy orzekające Trybunału Konstytucyjnego są związane takim poglądem prawnym (zob. postanowienie TK z 24 stycznia 2013 r., sygn. Ts 349/11, OTK ZU nr 1/B/2013, poz. 106 oraz wyroki TK z: 9 grudnia 2015 r., sygn. K 35/15, OTK ZU nr 11/A/2015, poz. 186 i 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU nr A/2017, poz. 51).
W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowił jak na wstępie.
Postanowienie
z dnia 9 listopada 2022 r.
Trybunał Konstytucyjny w składzie:
Wojciech Sych, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej R.S. o zbadanie zgodności:
art. 76 § 2 w związku z art. 7 § 1 oraz art. 7 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53) w zakresie, w jakim:
- – „ogranicza możliwość sądowej weryfikacji rozstrzygnięć wydanych przez organ postępowania wykonawczego, jakim jest Komisja Penitencjarna, których przedmiotem jest klasyfikacja skazanego, tylko do jednej przyczyny odwoławczej, tj. sprzeczności (niezgodności) z prawem, bez możliwości zaskarżenia takiej decyzji od strony proceduralnej, merytorycznej, poprawności przeprowadzonego postępowania, tj. w zakresie w jakim nie dopuszcza zaskarżenia takiej decyzji co do istoty i przedmiotu sprawy”, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 oraz w związku z art. 2 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej;
- – „uniemożliwia zaskarżenie rozstrzygnięcia sądu penitencjarnego i poddania go kontroli instancyjnej, ograniczając tym samym drogę do sądu”, z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji,
postanawia:
odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.
Uzasadnienie
W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 23 marca 2021 r. (data nadania) R.S. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu, wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia na tle następującego stanu faktycznego:
- 1. Decyzją z 10 czerwca 2020 r. Komisja Penitencjarna Aresztu Śledczego w S. (dalej: komisja), w związku z negatywną oceną postępów skarżącego w resocjalizacji, postanowiła skierować go do odbywania kary pozbawienia wolności w warunkach zakładu karnego typu zamkniętego w systemie programowanego oddziaływania.
Skarżący, w trybie art. 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2021 r. poz. 53; dalej: k.k.w.), złożył skargę na powyższą decyzję.
2. Sąd Okręgowy w K. VIII Wydział Penitencjarny i Nadzoru nad Wykonaniem Orzeczeń Karnych (dalej: Sąd Okręgowy) postanowieniem z 8 września 2020 r. (sygn. akt […]), na podstawie art. 7 § 5 k.k.w. w związku z art. 76 § 2 k.k.w. a contrario oraz art. 624 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 30, ze zm.) w związku z art. 1 § 2 k.k.w., nie uwzględnił skargi skarżącego i utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.
3. W skardze konstytucyjnej skarżący, powołując m.in. art. 76 § 2, art. 7 § 1 oraz art. 7 § 5 k.k.w., stwierdził, że „[z] treści powyższych przepisów wynika jednoznacznie, iż jedynym zarzutem, jaki przysługuje Skarżącemu (…) jest zarzut niezgodności (sprzeczności) (…) decyzji z prawem. Kontroli sądowej zatem taka decyzja nie jest poddawana w przypadku wystąpienia jakiejkolwiek innej występującej niezgodności, tj. błędu w ustaleniach faktycznych, czy też niezgodności z zasadami słuszności lub zasadami współżycia społecznego. (…) Ponadto, zdaniem Skarżącego, wyjęcie spod pełnej II instancyjnej kontroli sądowej tego typu rozstrzygnięć, z uwagi na dokonane ustawowo ograniczenie przesłanek odwoławczych oraz brak możliwości zaskarżenia rozstrzygnięcia sądu penitencjarnego, doprowadziło do nieprawidłowego ukształtowania przez ustawodawcę postępowania kontrolnego, które w istotny sposób ingeruje oraz ogranicza Skarżącemu możliwość zweryfikowania decyzji kształtującej bezpośrednio jego prawa i obowiązki jako skazanego” (s. 3 skargi konstytucyjnej). Zdaniem skarżącego, „[m]ając na względzie fakt, iż obecnie zakres sądowej weryfikacji decyzji Komisji Penitencjarnej w przedmiocie klasyfikacji skazanego został znacząco ograniczony – z jednej strony wobec wprowadzenia postępowania jednoinstancyjnego, które zakwestionować można jedynie w drodze zainicjowania postępowania skargowego, zaś z drugiej strony poprzez ograniczenie przesłanek zaskarżenia – nie stanowi on odzwierciedlenia zasad przewidzianych w art. 45 ust. 1 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2, art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz w art. 78 Konstytucji RP zaś ich dalsze stosowanie narusza konstytucyjnie chronione prawa Skarżącego. Jeśli bowiem ustawodawca zrezygnował z II instancji postępowania rozstrzygającego o klasyfikacji skazanych to nie powinien był ustanawiać jakiegokolwiek ograniczenia co do zakresu zaskarżenia takiego rozstrzygnięcia” (s. 6-7 skargi konstytucyjnej).
Skarżący poinformował, że od postanowienia Sądu Okręgowego z 8 września 2020 r., wskazanego jako ostateczne orzeczenie w sprawie, nie został wniesiony nadzwyczajny środek zaskarżenia.
4. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządzeniem z 5 maja 2021 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 19 maja 2021 r.) wezwał skarżącego do usunięcia, w przepisanym terminie, braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: doręczenie jednego odpisu złożonej skargi konstytucyjnej wraz z załącznikami, trzech egzemplarzy skargi konstytucyjnej opatrzonej podpisem przez pełnomocnika skarżącego, odpisu lub poświadczonej za zgodność z oryginałem decyzji komisji z 10 czerwca 2020 r. wraz z czterema kopiami oraz udokumentowanie daty doręczenia skarżącemu postanowienia Sądu Okręgowego z 8 września 2020 r. (sygn. akt […]) wraz z czterema kopiami (tj. poświadczonej za zgodność z oryginałem fotokopii elektronicznego pokwitowania odbioru) i złożenia wniosku do sądu rejonowego o ustanowienie pełnomocnika do złożenia skargi konstytucyjnej (tj. poświadczonego za zgodność z oryginałem złożonego wniosku, który wskazuje datę 23 września 2020 r. oraz koperty z datą nadania wniosku w zakładzie karnym, tj. 21 września 2020 r.).
Skarżący w piśmie procesowym z 26 maja 2021 r. (data nadania) ustosunkował się do tego zarządzenia.
Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje
1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym.
Trybunał Konstytucyjny dokonuje oceny spełnienia przesłanek wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstytucji, jak i z przepisów u.o.t.p.TK, określających warunki jakie musi spełniać skarga konstytucyjna. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymogów.
2. Art. 79 ust. 1 Konstytucji stanowi, że każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Doprecyzowanie tego przepisu Konstytucji następuje w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK, który zobowiązuje skarżącego do określenia kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, będącego podstawą ostatecznego orzeczenia wydanego w sprawie skarżącego, w stosunku do którego domaga się on stwierdzenia niezgodności z Konstytucją.
Z takiego unormowania instytucji skargi konstytucyjnej wynika dla skarżącego obowiązek wykazania, że na skutek zastosowania zakwestionowanego w skardze przepisu doszło do wydania ostatecznego rozstrzygnięcia, naruszającego jego konstytucyjne prawa lub wolności (zob. postanowienie TK z 1 grudnia 2020 r., sygn. Ts 8/20, OTK ZU B/2021, poz. 1). Wskazane w skardze konstytucyjnej ostateczne orzeczenie musi spełniać warunek wynikający z art. 77 ust. 1 u.o.t.p.TK w postaci wyczerpania drogi prawnej, do której dochodzi w momencie uzyskania przez skarżącego prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji, wydanego po rozpatrzeniu wniesionego środka zaskarżenia.
3. W analizowanej sprawie skarżący nie spełnił wskazanego wyżej podstawowego wymogu formalnego związanego z procedurą wniesienia skargi konstytucyjnej, tj. nie uzyskał ostatecznego orzeczenia opartego na zaskarżonym przepisie.
Z uzasadnienia rozpatrywanej skargi konstytucyjnej wynika, że skarżący wiąże zarzut naruszenia prawa do sądu z brakiem możliwości zaskarżenia postanowienia Sądu Okręgowego w K. VIII Wydział Penitencjarny i Nadzoru nad Wykonaniem Orzeczeń Karnych z 8 września 2020 r. (sygn. akt […]), wskazanego jako ostateczne orzeczenie w sprawie, w związku z którą została wniesiona skarga konstytucyjna.
Wskazał on bowiem, że postanowienie to, ze względu na brzmienie art. 7 § 5 k.k.w., nie podlegało zaskarżeniu. Zgodnie z art. 7 § 5 k.k.w. po rozpoznaniu skargi sąd orzeka o utrzymaniu w mocy, uchyleniu albo zmianie zaskarżonej decyzji; na postanowienie sądu zażalenie nie przysługuje.
W dotychczasowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalił się pogląd prawny, wedle którego, gdy przedmiotem skargi konstytucyjnej jest przepis nieprzewidujący w danym przypadku środka odwoławczego, należy mimo to wnieść środek zaskarżenia, aby uzyskać rozstrzygnięcie o jego odrzuceniu (pozostawieniu bez rozpoznania), wydane w oparciu o normę prawną, która wyłącza możliwość zaskarżenia orzeczenia (zob. m.in. postanowienia TK z: 21 czerwca 2010 r., sygn. Ts 243/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 454; 11 grudnia 2015 r., sygn. Ts 253/15, OTK ZU B/2016, poz. 378; 2 lutego 2016 r., sygn. Ts 184/15, OTK ZU B/2016, poz. 159 oraz 5 kwietnia 2017 r., sygn. Ts 222/16, OTK ZU B/2017, poz. 81). Stanowisko to zostało zaaprobowane w postanowieniu pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35) i wiąże Trybunał w obecnym składzie stosownie do art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine u.o.t.p.TK.
W świetle powołanego wyżej orzecznictwa Trybunału skarżący – przed wystąpieniem ze skargą konstytucyjną – zobowiązany był zatem wnieść zażalenie na postanowienie Sądu Okręgowego w K. z 8 września 2020 r. w celu wyczerpania drogi prawnej i uzyskania ostatecznego orzeczenia wydanego w oparciu o zaskarżony w skardze przepis nieprzewidujący środka odwoławczego. Z treści skargi konstytucyjnej wynika, że skarżący, kwestionując brak możliwości zaskarżenia tego postanowienia, nie zainicjował postępowania odwoławczego złożonym zażaleniem.
W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarżący nie dysponuje ostatecznym orzeczeniem w sprawie, rozstrzygającym o braku możliwości wniesienia środka zaskarżenia od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z 8 września 2020 r. Skarżący nie wyczerpał drogi prawnej w sprawie, w związku z czym nie uzyskał ostatecznego orzeczenia opartego na kwestionowanym przepisie k.k.w., który zgodnie z zarzutem sformułowanym w petitum skargi konstytucyjnej „uniemożliwia zaskarżenie rozstrzygnięcia sądu penitencjarnego i poddania go kontroli instancyjnej, ograniczając tym samym drogę do sądu”.
Niespełnienie powyższej przesłanki stanowi samodzielną podstawę odmowy nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu.
19 20
Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny, na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK, postanowił jak w sentencji.
POUCZENIE 22
Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na postanowienie o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w terminie 7 dni od dnia jego doręczenia.